Киришүү

Киришүү

19-кылымдын аягына карата дүйнөнүн бардык бурчтарында эски баалуулуктарга сокку уруу башталды. Бул атүгүл согуштар түрүндө болду. Биз согуштарды саясий себептерге байлайбыз, бирок согуштардын түпкүрүндө маданияттар жана баалуулуктар негизги фактор болушу да ыктымал. Экономикалык максаттар менен өлкөлөр басып алынды деп айтабыз, бирок экономикалык максаттарга жетүү менен колониялык саясат токтогон жок — элдердин аң-сезимине жана салт-санаасына, ишенимине жана көз караштарына кийлигишилди, бул баскычтуу ишке ашырылды: баскынчы бул өлкөлөргө өз жеринен баш кесерлерди жана дарга асылуудан качкандарды алып келди; бул көрүнүш дээрлик бардык колонияларда байкалды; андан соң ал баш кесерлер бул жерде эркин-эмин өз «маданиятынын» негизинде жашашты; бул «маданиятты» жайылтышты — ичкилик, бузукулук жана кайф-сапанын башка түрлөрү аталган «маданияттын» борборунда турду. Жергиликтүү элдердин рухий жактан алсызыраак өкүлдөрү баскынчылардын «маданиятына» ээрчишти, бирок алар муну менен чектелбей, өз баалуулуктарына каршы күрөшүп, жат «маданиятты» жайылтууга киришишти, анткени кожоюндарынын талабы жана саткынчылыктын табияты ушуну талап кылчу. Алгачкы чабуул үй-бүлөдөн башталды: перзенттер ата-энеге каршы чыккан, аларга баш ийбеген болуп башташты; өзгөчө, бышкан көркөм чыгармаларда да мунун чагылышы көрүнөт, мисалы, айрым чыгармаларда башкы каармандар атасын такыр тоотпойт: атасынан уруксатсыз, кеңешсиз үйлөнөт; атасына дайыма сөз кайтарат, атасын айыптайт; энесин болсо таптакыр көзгө илбейт, атүгүл «ата-эненин ыраазычылыгы үчүн үйлөнөт» имиш ж.б. — ушундайча, колониядагы элдердин аң-сезиминде ата-эненин баркы жерге урулуп, балдар ата-эненин айтканы менен жүрбөгөн, аларды айыптаган баскычка катуу ылдамдык менен жол алышты. Ушуну менен катар — үй-бүлөнүн таянычы болгон, үй-бүлөнүн негизи эсептелген, үй-бүлөнүн жүрөгү аталган аял үй-бүлөдөгү эң жогорку милдетти — энелик ишти аткаруудан ажыратылды. Башкача айтканда, ага коомдогу иштер жүктөлдү: талаага алып чыгылды, заводго жумушка киргизилди, тракторго отургузулду ж.б., ушундайча балдар тарбиячысынан ажыратылгандан кийин яслиге — бала бакчаларга тапшырылды; бала бакчаларда тетиктеп баскан наристелер ата-энеге мээримсиз болуп чоңоюшту жана үй-бүлөнүн баалуулуктары — атага баш ийүү жана урмат, энеге сый-урмат эмне экенин унутушту; алар өз жашоосун өздөрү курууга умтулуп, напсисине ээрчип, максаттан тескери тарапка кетишти. Жүрөктүн тынчы, жашоонун гүлбагы болгон үй-бүлөдөн эмес, көчө-көйдөн, арам-харамдан бейпилдик издеген болушту. Алар да үй-бүлө курушту, бирок аларда үй-бүлөнү кантип сактоо, эр-аялдын ортосундагы классикалык адеп; бала тарбиясы жөнүндөгү практикалык илим жетишчү эмес, алардын балдары да яслилерде, андан кийин мектептерде чоңоюшту, алар ата-энесинен ого бетер алыстап кетишти; алар ата-энесине мурдагыдан да аз баш ийген жана тентек болушту, алар өздөрү үчүн жаңы жашоо моделин издей башташты; аларда өзүнөн улууга баш ийүү таптакыр жоголуп бара жаткан. Эми ата-эне менен балдардын ортосундагы карама-каршылык күчөдү. Бул муун да үй-бүлө курду, бирок алардын урпактары өздөрүнөн да бетер абалда калышты: алар ата-энени жалаң эле камсыздоочу деп билишти, ата-эне да өзүн ошондой деп ойлочу; эми балдар ата-энени көзгө илбеген болушту; ата-эненин насааты жана тилдөөсү балдарга оор тие турган болду; алар ата-энеден тартынбай жүз буруучу абалга келишти; ата-эне табигый сүйүүсү менен балдарын жоготпош үчүн аларга жалынып, жакшы сүйлөй башташты; барган сайын балдарга катаалдык кылбоо, аларды тыюусуз чоңойтуу, кыйкырбай өстүрүү «маданиятка», «баалуулукка» айланып, билип-билбей жайылтыла турган болду; үй-бүлөдө бала «мен жогорумун» деп чоңоё баштады, ушундайча ата-энелер балдарынын кулдарына жана күңдөрүнө айланган заман башталды.

Бүгүн биз дал ушул замандабыз, бүгүн биз балдарыбызды кожоюн билип, аларга кул болуп кызмат кылып жатабыз, бүгүн биз үй-бүлө кандай болушу керек деген суроонун жообун жоготтук жана илими толук эместердин көп сүйлөгөнүнө карап үй-бүлөнү моделдештиргибиз келет, бирок биз туюк көчөдөбүз: өзүбүз классикалык жана кемчиликсиз үй-бүлө моделин көрүп чоңойбогонубуз үчүн муну турмушка ашыра албайбыз; жана айтылгандай, үй-бүлөгө байланыштуу сөздөрдүн абдан чоң бөлүгү таза катадан турат, эми биз бүгүн бүт күчүбүздү классикалык үй-бүлөнү калыбына келтирүүгө жумшоого аргасызбыз, антпесек, абал элестеткис даражада оорлошот. Эми ушул жөнүндө сүйлөшөбүз, дубаларыңыз менен...

Киришүү бөлүгү бүттү.

Акром МАЛИК