Кіріспе

Кіріспе

XIX ғасырдың соңына қарай дүниенің барлық түкпірінде ескі құндылықтарға соққы беру басталды. Бұл тіпті соғыстар түрінде орын алды. Біз соғыстарды саяси себептермен байланыстырамыз, бірақ соғыстардың негізінде мәдениеттер мен құндылықтардың басты фактор болуы да әбден мүмкін. Елдер экономикалық мақсаттармен жаулап алынды дейміз, бірақ экономикалық мақсаттарға жетумен отарлау саясаты тоқтамады — халықтардың ділі мен салт-дәстүріне, сенімі мен көзқарастарына қол сұғылды, бұл кезең-кезеңімен жүзеге асырылды: басқыншы бұл елдерге өз жұртынан қарақшылар мен дардан қашқандарды алып келді; бұл құбылыс барлық дерлік отарларда байқалды; содан соң ол қарақшылар бұл жерде еркін-емін өз «мәдениеттері» бойынша өмір сүрді; осы «мәдениетті» насихаттады — маскүнемдік, азғындық және ләззат-сауықтың басқа түрлері аталған «мәдениеттің» өзегінде тұрды. Жергілікті халықтардың рухани әлсіздеу өкілдері басқыншылардың «мәдениетіне» ерді, бірақ олар мұнымен шектелмей, өз құндылықтарына қарсы күресіп, жат «мәдениетті» насихаттауға кірісті, өйткені қожайындарының талабы да, сатқындықтың табиғаты да соны талап ететін еді. Алғашқы шабуыл отбасынан басталды: перзенттер ата-анаға қарсы шығатын, олардың айтқанынан шықпайтындай бола бастады; әсіресе, кемел көркем шығармаларда да мұның көрінісі байқалады, мысалы, кейбір шығармаларда басты кейіпкерлер әкесін мүлдем менсінбейді: әкесінің рұқсатынсыз, кеңесінсіз үйленеді; әкесіне үнемі қарсы сөйлейді, әкесін айыптайды; ал анасын мүлдем көзге ілмейді, тіпті «ата-ананың разылығы үшін үйленеді» дегендей т.с.с. — осылайша отар халықтардың санасында ата-ананың қадірі жерге түсіріліп, балалар ата-ананың жолымен жүрмейтін, оларды айыптайтын кезеңге қарай қарқынмен беттеді. Сонымен қатар — отбасының тірегі болған, отбасының негізі саналған, отбасының жүрегі аталған әйел отбасындағы ең жоғары міндет — аналық істі атқарудан жұлып алынды. Яғни оған қоғамдағы жұмыстар жүктелді: егістікке шығарылды, зауытқа жұмысқа кіргізілді, тракторға отырғызылды т.с.с., осылайша балалар тәрбиешісінен айырылған соң, яслилерге — балабақшаларға тапсырылды; балабақшада тәй-тәй басқан сәбилер ата-анаға мейірімсіз болып өсті және отбасының құндылықтары — әкеге мойынсұну мен құрмет, анаға ізет не екенін ұмытты; олар өз өмірлерін өздері құруға ұмтылып, нәпсілеріне еріп, мақсаттан кері бағытқа кетті. Жүректің жұбанышы, өмірдің гүлбағы болған отбасынан емес, көше-көйден, арам-харамнан рахат іздейтін болды. Олар да отбасын құрды, бірақ оларда отбасын қалай сақтау керектігі, ерлі-зайыптылар арасындағы асыл мінез-құлық; бала тәрбиесі жайлы тәжірибелік білім жетіспейтін еді, олардың балалары да яслилерде, кейін мектептерде ер жетті, олар ата-аналарынан бұрынғыдан да алыстады; олар ата-аналарына бұрынғыдан бетер бағынбайтын, бүлікшіл болды, олар өздері үшін өмірдің жаңа үлгісін іздей бастады; оларда өзінен үлкенге мойынсұну мүлдем жойылып бара жатты. Енді ата-ана мен балалар арасындағы қайшылық күшейді. Бұл ұрпақ та отбасын құрды, бірақ олардың ұрпақтары өздерінен де бетер халге түсті: олар ата-ананы тек асыраушы деп білді, ата-ана да өзін солай деп ойлайтын еді; енді балалар ата-ананы көзге ілмейтін болды; ата-ананың насихаты мен ұрысы балаларға ауыр тиетін болды; олар ата-анадан еш ойланбай бет бұратын халге жетті; ата-ана табиғи махаббатымен балаларын жоғалтып алмау үшін оларға жалынып, жақсы сөйлей бастады; бірте-бірте балаларға қатаңдық танытпау, оларды тыйымсыз өсіру, айқайламай тәрбиелеу «мәдениетке», «құндылыққа» айналып, біле ме, білмей ме, насихатталатын болды; отбасында бала мен үстеммін деп өсе бастады, осылайша ата-аналар балаларының құлдары мен күңдеріне айналатын заман басталды.

Бүгін біз дәл осы заманда тұрмыз, бүгін біз балаларымызды қожайын санап, оларға құл болып қызмет етіп жатырмыз, бүгін біз отбасы қандай болуы керек деген сұрақтың жауабын жоғалттық және білімі кемел емес адамдардың сандырағына қарап, отбасын модельдегіміз келеді, бірақ біз тұйық көшедеміз: өзіміз асыл әрі кемел отбасы үлгісін көріп өспегендіктен, бұл нәрсені іс жүзіне асыра алмаймыз; және айтылғандай, отбасына қатысты сөздердің өте үлкен бөлігі түбегейлі қатеден тұрады, енді біз бүгін бүкіл күшімізді асыл отбасын қалпына келтіруге жұмылдыруға мәжбүрміз, әйтпесе жағдай елестету мүмкін емес дәрежеде ауырлайды. Енді осы жайында сөйлесейік, дұғаларыңызбен...

Кіріспе бөлімі аяқталды.

Акром МАЛИК