Муқаддима

Муқаддима

То охири асри 19 дар ҳамаи гӯшаҳои ҷаҳон ба арзишҳои куҳна зарба задан оғоз ёфт. Ин ҳатто дар шакли ҷангҳо рух дод. Мо ҷангҳоро ба сабабҳои сиёсӣ мепайвандем, вале эҳтимол дорад, ки дар асоси ҷангҳо фарҳангҳо ва арзишҳо омили асосӣ бошанд. Мегӯем, ки кишварҳо бо мақсадҳои иқтисодӣ забт шуданд, вале бо расидан ба мақсадҳои иқтисодӣ сиёсати мустамлика қатъ нагардид — ба ҷаҳонбинӣ ва урфу одатҳо, ба эътиқоду дидгоҳҳои халқҳо дахолат карда шуд, ин марҳила ба марҳила амалӣ гардид: истилогар ба ин кишварҳо аз ватани худ саркашон ва аз дор гурехтагонро овард; ин ҳодиса қариб дар ҳамаи мустамликаҳо мушоҳида шуд; сипас он саркашон дар ин ҷо озоду бемалол бар асоси «фарҳанг»-и худ зиндагӣ карданд; ин «фарҳанг»-ро тарғиб намуданд — майхорӣ, фаҳш ва дигар навъҳои кайфу сафо дар маркази ин «фарҳанг» қарор дошт. Намояндагони аз ҷиҳати маънавӣ заифтари халқҳои маҳаллӣ ба «фарҳанг»-и истилогарон пайравӣ карданд, аммо онҳо ба ин маҳдуд нашуда, бар зидди арзишҳои худ мубориза бурда, ба тарғиби «фарҳанг»-и бегона шурӯъ намуданд, зеро талаби хоҷагонашон ва табиати хиёнат инро тақозо мекард. Ҳамлаи нахуст аз оила оғоз ёфт: фарзандон ба падару модар исён мекардагӣ, аз итоати онҳо сар мепечидагӣ шуданд; хусусан, инъикоси ин дар асарҳои баландпояи бадеӣ низ дида мешавад, масалан, дар баъзе асарҳо қаҳрамонони асосӣ ҳаргиз падарашро писанд намекунанд: бе иҷозат ва бе маслиҳати падар зан мегиранд; ҳамеша ба падар ҷавоб мегардонанд, падарашро айбдор мекунанд; модарро бошад, тамоман ба назар намегиранд, ҳатто гӯё «барои ризои падару модар зан мегирад» ва ғайра — ҳамин тариқ, дар зеҳни халқҳои мустамлика қадри падару модар поймол гардида, фарзандон бо шиддат ба сӯи марҳилае роҳ гирифтанд, ки дар он аз роҳи падару модар намераванд ва онҳоро айбдор мекунанд. Дар баробари ин — зан, ки такягоҳи оила, асоси оила ва дили оила номида мешавад, аз иҷрои вазифаи олӣ дар оила — кори модарӣ канда гирифта шуд. Яъне ба зиммаи ӯ корҳои ҷамъиятӣ гузошта шуд: ба саҳро бароварда шуд, ба завод ба кор дароварда шуд, ба трактор шинонида шуд ва ғайра, ҳамин тавр фарзандон аз тарбиятгар маҳрум гашта, ба яслиҳо — кӯдакистонҳо супурда шуданд; кӯдакони навпо дар кӯдакистонҳо нисбат ба падару модар бемеҳр ба воя расиданд ва арзишҳои оила — итоату эҳтиром ба падар ва эҳтиром ба модар чӣ будани онро фаромӯш карданд; онҳо кӯшиданд, ки ҳаёти худро худашон бино кунанд, ба нафси худ пайравӣ карда, ба тарафи муқобили мақсад рафтанд. Онҳо на аз оила, ки таскини дил ва гулшани ҳаёт аст, балки аз кӯчаву гузар, аз ҳаромхорӣ ҳаловат меҷустагӣ шуданд. Онҳо ҳам оила бунёд карданд, вале ба онҳо илми амалӣ дар бораи чӣ гуна ҳифз кардани оила, ахлоқи мумтоз дар миёни зану шавҳар ва тарбияи фарзанд намерасид, фарзандони онҳо низ дар яслиҳо, баъд дар мактабҳо калон шуданд, онҳо аз падару модарашон боз ҳам дуртар гаштанд; онҳо ба падару модарашон камтар итоат мекарданд ва исёнгар шуданд, онҳо барои худ модели нави ҳаёт ҷустан гирифтанд; дар онҳо итоат ба калонсол тамоман аз байн мерафт. Акнун зиддият миёни падару модар ва фарзандон шиддат гирифт. Ин насл низ оила бунёд кард, аммо фарзандонашон аз худи онҳо бадтар ҳол монданд: онҳо падару модарро танҳо таъминкунанда донистанд, падару модар низ худро ҳамин тавр мепиндоштанд; акнун фарзандон падару модарро ба назар намегирифтагӣ шуданд; насиҳату танбеҳи падару модар ба фарзандон гарон меомадагӣ шуд; онҳо ба ҳолате расиданд, ки бе дудилагӣ аз падару модар рӯ мегардонданд; падару модар бо муҳаббати фитрии худ, барои аз даст надодани фарзандонашон, ба онҳо илтимос карда, нарм сухан гуфтанро сар карданд; рафта-рафта ба фарзандон сахтгирӣ накардан, онҳоро бе манъу маҳдудият калон кардан, бе дод задан ба воя расондан ба «фарҳанг», ба «арзиш» табдил ёфта, дониста-нодониста тарғиб карда шуд; дар оила фарзанд бо андешаи «ман болотарам» калон шудан гирифт, ҳамин тариқ замоне фаро расид, ки падару модарон ғуломону канизони фарзандонашон гаштанд.

Имрӯз мо маҳз дар ҳамин замонем, имрӯз мо фарзандонамонро хоҷа дониста, ба онҳо ғуломвор хизмат мекунем, имрӯз мо ҷавоби саволи «оила бояд чӣ гуна бошад?»-ро гум кардем ва мехоҳем аз рӯи ҳарзагӯии касоне, ки илмашон комил нест, оиларо моделсозӣ кунем, аммо мо дар кӯчаи сарбастаем: чун худамон дар модели мумтозу комили оила ба воя нарасидаем, инро ба амал татбиқ карда наметавонем; ва чунон ки гуфта шуд, қисми хеле калони суханони марбут ба оила иштибоҳи маҳз аст, акнун мо имрӯз маҷбурем, ки тамоми қуввати худро барои барқарор кардани оилаи мумтоз сафарбар созем, вагарна вазъ то ба дараҷаи тасаввурнопазир вазнин мегардад. Акнун дар ин бора гуфтугӯ мекунем, бо дуоҳоятон...

Қисми муқаддима ба охир расид.

Акром МАЛИК