Дар Иблис илм, ирфон ва ибодат буд. Вале ишқ набуд.

Дар Иблис илм, ирфон ва ибодат буд. Вале ишқ набуд. Агар инсон низ илму ирфону ибодатро касб кунаду ишқро касб накунад, эҳтимоли бузург ҳаст, ки ӯ мазҳаби шайтонро пеша гирад, Аллоҳ нигаҳ дорад! Маънои ин он аст, ки илм меомӯзӣ, маърифат ҳосил мекунӣ, ибодатҳо мекунӣ, вале дар қалбат муҳаббат ва ишқ намебошад. Яъне ба Аллоҳ, ба маҳбубони Ӯ ва ба корҳое, ки Ӯ маҳбуб донистааст, муҳаббат дода наметавонӣ. Маҳз набудани ишқу муҳаббат сарчашмаи кибр, чашмаи риё ва суммаъ аст. Одами бемуҳаббат меранҷад, одами бемуҳаббат кори худро бузург мебинад, одами бемуҳаббат мукофот интизор мешавад. Агар ту аз аҳли муҳаббат набошӣ, аз наздик шудан ба аҳли муҳаббат эҳтиёт шав, зеро худро ба онҳо аҳли муҳаббат нишон дода наздик мешавӣ ва чун асли ту фош гардад, ронда мешавӣ. Муҳаббати инсон дар озмоишҳо ва машаққатҳо исбот меёбад. На озмоиш дар қатори ҳама, балки озмоиши дигаргуна, алоҳида. Дар асл, худи одамизод толиби ин чиз мешавад. Устодамон супориш дод. Яке аз миёни шогирдон онро сари вақт, зебо ва пурра иҷро кард, устод қабул кард ва мо ҳаргиз надидем, ки ин шогирд на танбеҳ шунида бошад, на таъриф гирифта бошад. Дар нишастҳои умумии илмӣ, агар маҷбуран даъват нашавад, устод бо ӯ коре надорад. Вале якеи дигар ҳаст. Хато болои хато мекунад. Корҳояшро аксаран ба таъхир меандозад. Агар устод танбеҳ диҳад, дам назада мешунавад. Вале устод ба ӯ амр медиҳад, ба ӯ кор мефармояд. Устод ӯро бисёр ёд мекунад, бисёр танбеҳ медиҳад, он гоҳ дар миёни танбеҳҳои устод марҳамату меҳри хосеро нисбат ба ӯ ёфтем. Ҳа, маълум мешавад, ки меҳру муҳаббат ҳамеша суханони зебо нест, балки дар аксари ҳолатҳо омехта бо танбеҳҳо меояд. Озмоиши муҳаббат чунин аст, ки ба зоте, ки «ошиқам» мегӯяд, аз дигарон бештар меҳнат бор карда мешавад, масъалаи нозук ин аст, ки шарт нест ошиқ аз ин меҳнатҳо саломат барояд ё амрҳоро комил адо кунад, агар дар ӯ ишқи ҳақиқӣ бошад, ба ӯ марҳамат карда мешавад: хатоҳояш дар иҷрои амр ислоҳ мешаванд, дуруст иҷро кардани кор ба ӯ омӯхта мешавад, аз аввал то охир ба ӯ мадад расонида мешавад. Феъли ошиқи сохта дар худи аввали кор зоҳир мешавад: ӯ танҳо дар бораи иҷро кардани кор меандешад, бас; ӯ корро сарсарӣ иҷро мекунад; мехоҳад зудтар халос шавад; ба ӯ ёрӣ ҳам дода намешавад, ба ӯ кору амри дигар дода намешавад, ӯ бесадову беовоз аз даргоҳ дур карда мешавад, ҳатто худаш ҳам намефаҳмад; ишқи ошиқи сохта аз он маълум мешавад, ки вақте ба ӯ аз дигарон бештар бор дода мешавад, норозӣ мегардад; ҳақиқати ошиқи ҳақиқӣ дар он намоён мешавад, ки маҳз дар ҳамин лаҳзаҳо ҳам бо ишқ амал мекунад — ӯ ҳар машаққатро ҳамчун лутфе аз ҷониби маҳбуб қабул мекунад, аз сарф кардани умру қувват ба ин меҳнату машаққатҳо хушбахтӣ эҳсос карда, дар оғӯши шодӣ зиндагӣ мекунад. Ин зуҳури муҳаббат аст. Ҳар бандае, ки бихоҳад бидонад, ки муҳаббати Парвардигор ба ӯ афтодааст ё не, ба амалҳои худ нигоҳ кунад: вақте ба ӯ аз ҳама бештар машаққат омад, норозӣ нашуд? Ба тақдир «чаро чунин?» гуфта исён накард? Оё кореро, ки ба зиммааш гузошта шудааст, сарсарӣ иҷро намекунад? Мувофиқи ҷавоб дарк кунад, ки ӯ кист! Ва то ҳадди имкон бикӯшад, то аз қатори маҳбубон ҷой гирад.

Акром МАЛИК