Алаяқтардың айласы

Еркек кісінің алданып қалуы оның ар-намысы мен дәрежесіне лайық емес. Себебі еркек дегеніміз – ең алдымен көрегендікті, ақыл мен даналықты үйлестірген адам. Көрегендігі мен ақылы кем әрі даналығы жоқ адам ғана алдануға мәжбүр. Алдану – бейшаралық емес, ақымақтық деп аталады. Кісі қаншалықты ақ көңіл болса да, өтірікші мен жалғаншы, қу мен алаяқтардың бар екенінен хабардар болсын.

Шайтан адамға дөрекілікпен емес, тәтті сөзбен келеді. Қолтырауын олжасын ұстау үшін томар болып көрінеді.

Алаяқ адам кім? Біреудің ақшасын қандай айла жолымен болса да тартып алып, сол ақшамен қарын тойдырып, киім киюді, балаларын бағуды жоспарлаған арамза. Тонаушы күшпен тартып алса, қу айламен алып қояды. Алаяқ та, тонаушы да бұл істі нақты жоспармен орындайды. Ақшасы бар әр адам ол үшін олжа.

Алаяқтар алдымен олжаны таңдап алады. Алаяқ ұсақ топқа жататын болса, оқыған, қарапайым, еңбекқор, сонымен бірге аңқау әрі сәл қорқақ және әлсіз адамдарды нысанаға алады. Егер алаяқтық саласында жоғары нәтижелерге жетіп, даңқ-абырой жинап, биік-биік шыңдарға шыққан болса, ірі-ірі ақшалыларды алдау үшін, тіпті оларды үздіксіз сауып жүру үшін тор тастайды.

Аңқаулар да екі түрлі: ақшасы аз, еңбекқор әрі қарапайым аңқау және әкесі тапқан ақша арқасында «бай» болып қалған аңқау. Әке өмірдің түрлі соққыларын көріп, шыңдалған, ал ұл дайын жағдайда рахаттанып өскендіктен не күрескер, не табанды, не көреген емес – торларға ең көп осы аңқаулар ілінеді. Еңбекті әке істеген – үлкен бір компания құрған, ұл оған ақшалының ұлы болғаны үшін ғана ие болады, мұндай аңқаудың мұрнынан жіп өткізіп, қалаған күйге салғысы келетін пысық алаяқтар әр қадамда мыңдап жүр. Базарда да мұндай алаяқтар сансыз – шірік қызанағын сіз сұраған салмақтан кем өлшеп сатады!

Енді алаяқтардың айла-тәсілдерін тексерейік.

Бірінші қадам – сенімге кіру. Ол үшін бейшара әрі мейірімді режимде жұмыс істейді. Өзі ауру, баласы ауру, отбасы өте қиын жағдайда, бірақ тағы да өте пәк, құлшылықты, жұмсақ мінезді – бай-бай, нағыз әулие! Қысқасы, өзін періште кейпінде көрсетеді. Нәтижесінде аңқаудың сенімін жаулап алады.

Екінші қадам – аз-аздан қарыз сұрайды. Мысалы, жүз мың. Пәлен уақытта қайтарамын дейді де, сол уақытта әкеліп береді. Осылайша өзін қарыз алмайтын адамдай ұстайды. Кейін кенет пайда болып, енді екі жүз алады. Осылайша аз-аздан қарыз алады, бірақ әр жолы қарыз мөлшері өседі. Қарыз алуға мәжбүр екенін сондай негіздейді, диссертация қорғап жатқан докторант өз жұмысын соншалықты негіздей алмайтыны анық.

Үшінші кезең – ұзақ уақыт зерттеп, алаяқ сіздегі қаржылық қуатты біліп алады да, сол мөлшерде сізден қарыз сұрайды. Сондай сұрайды, қайтару күні, тіпті қандай да бір пайда, қарызды қайтаруға негіздер – бәрі нақты әрі айқын есептелген болады. Сіз оған ақшаны қалай бергеніңізді білмей қаласыз. Осымен алаяқ қанат қақпастан ұшып, ғайып болады. Оны енді таба алмайсыз. Вассалам. Бірақ стратег алаяқтар ақшалыларды үнемі сорып жүреді. Бұл түрі өте түлкі.

Осындай бір алаяқ бар, Қырғызстанда, Ошта тұрса керек. Швеция ма, әйтеуір, 2004 жылы болса керек, Еуропаға қашып кетіп, азаматтық алған Мұқим Махмұдтың күйеу баласы. Мұқим аға да одан баяғыда теріс айналған. Бұл баланың аты – Рахимжон Али. 2021 жылы жазда келіп, маған «әйелім өліп жатыр, қарыз бер» деген еді. Аңқаулықпен Рустамжон домладан он мың АҚШ долларын алып бергенмін. Содан бері ол жоқ. Бір амал жасап, қысыммен 2 – 3 мыңы алынды. Бірақ қалғанын жеп, сіңіріп жіберген. Ал шын мәнінде, сол ақша жетімдердің ақшасы болған, Рустамжон домла ол кезде жетімдерге қамқорлық жасау қызметімен айналысатын.

Қысқасы, рахимжон алидей арсыздар өте көп. Оның үйіне адам жіберген едім, Ошқа. Барып келгендер айтты: ешнәрсесі жоқ кедей екен. Осындай жолдармен адамдарды алдап, ақшасын жеп жүреді екен.

Сөздің қорытындысы мынау: абыройлы адам мұқтаж қалғанын айтпайды, ауырғанын дұшпанға не жатқа білдірмейді. Ал дертін жария етіп көмек сұрау – шын мәнінде ерлік пен тектілікке қайшы.

Өзін бейшара етіп көрсеткен қайыршы адамның ең кемі жалғаншы алаяқ болып шығуы әбден мүмкін.

Сіз қайыр-садақа бергіңіз келсе, нағыз мұқтаждарды өзіңіз іздеп тауып беріңіз. Бірақ аңқаулар қатарына қосылып қалмаңыз.

Акром МАЛИК