Тогузунчу бөлүм

Тогузунчу бөлүм

КОШ БОЙЛУУ БОЛУУ, БАЛАНЫ БАГУУ ЖАНА ТАРБИЯЛОО

Экинчи бап

Наристе

Наристенин төрөлүшү – чоң бакыт. Мында жаш энени баары колдоп-кубаттоосу керек: көбүнчө кайын эне бул жерде жоопкерчиликти мойнуна алат. Келиндин төрөткө даярдыгы, төрөт үйүнөн чыгышы, доялар жана дарыгер аялдар менен сүйлөшүү, келиндин коргоочусу катары төрөт учурундагы жоопкерчиликти камсыз кылуу иштерине кайын эне баш болгону жакшы. Эгер кайын эне бул жерде келинди таштап коюп, өзүңдү өзүң карма десе, келин тажрыйбасыздыктан кыйналат: төрөт үйүндө азыр доялар менен дарыгерлердин көбү баарынын колун карап калышкан; акча бербегендерге кыйшык көз менен карашат, көңүл бурушпайт, орой мамиле кылышат, мээримдүү, ак көңүл, суктанбаган доктурлар абдан аз, көбү акча бербесең, адам катары көрбөйт. Кайын эне ошол суктанчаактарга белек берет, аларды ыраазы кылат, ошондой эле өзүнүн айбаты менен доктурлардын ишке олуттуу мамиле кылышына себеп болот. Энени жана наристени ооруканадан ысырапсыз, бирок салтанаттуу, кубанычтуу жана майрамдык абалда чыгарып алуу жакшы салттардан эсептелет. Жаңы меймандын алдынан жакшы ниет, дуба жана эхсандар менен тосуп алынат. Эгер бала өтө кичине төрөлгөн болсо, бир аз чоңоюшу күтүлөт; эгер жакшы, балбандай болсо, бешикке бөлөгөн оң. Айрымдар бүгүн бешикке таш ыргытып жатышат. Бул ката. Бешиктин эч кандай кемчилиги жок. Ар бир наристени бешикке бөлөө керек. Бул аны памперс деп аталган нерсенин азабынан куткарат, заарасы менен заңынын денесине жабышып жатышынан арылтат, ошондой эле анын мындай жакшы жактарын санап өтүүгө болот:

1. Бала бешиктин ичинде жакшы уктайт, анткени бешиктин жапкычы муну камсыз кылат – караңгы, бейпил жайда наристе тынч эс алат. 2. Наристе, адатта, көп чочуйт. Буттары жана колдору бекем жана ченеминде байлангандыктан, чочуп, селт этип улам тынчсызданбайт. 3. Жаңы төрөлгөн бала үч себеп менен ыйлайт – курсагы ачканда; курсагы көпкөндө; кулагына суук шамал киргенде. Бала ыйласа, курсагы ток болсо, курсагын сылап көрүү керек, эгер чыңалып турса, демек, көпкөн; кулагын сөөмөй менен этияттап басып көрүшөт, бала чыңырып жиберсе, демек, кулакка шамал тийген. Бешиктин жапкычы жана жөргөк баланы ушундай суук шамалдан коргойт. 4. Бала али наристе кезинде, бир аз үнү чыгаары менен эле алдоо шарт, эгер курсагы ачса, эмизүү; курсагы көпсө, үтүк менен бир аз жылытылган сүлгүнү курсагына коюп сылоо; кулагы ооруса, доктур менен кеңешип чарасын көрүү керек; бала узак убакыт ыйлап калбасын жана ыйлаак болуп калбасын. Бала наристе кезинде алгачкы үч ай бою бир күндө 14 – 18 саат уктоосу керек. Бул уйку анын жакшы өнүгүшү, сөөктөрүнүн өсүшү жана сезим жагынан туруктуу болушу үчүн шарт. Эгер бешикке бөлөнбөсө, бала мындай уйкуну таба албайт. Бешикте бир аз үнү чыгаары менен этияттап терметилет, баланын үзгүлтүксүз сапаттуу уйкусу камсыз кылынат. Эч ким бешикти наристенин мээси чайкала тургандай деңгээлде терметпейт, албетте, буга баарынын акылы жетет. Бешикке бөлөнбөсө, баланын жетиштүү уктай албай калуу ыктымалдыгы чоң. Айрым жаш ата-энелер балам уктасын деп жасалма суюктуктарды ичириши мүмкүн. Булар туура эмес. Демек, бешик керек, бешикке балдарды бөлөө шарт. Бешикке тил тийгизип жүргөндөр өздөрү билип-билбей бизди сыналган жолдон чыгарууну каалагандардын тегирменине суу куюп жатышат, тилекке каршы. Баланы алгачкы киринтүү иши бала бир жумалык болгондо болот. Мында да жаш энени жалгыз калтырууга болбойт, келиндин өз энеси же кайын энеси бул ишке баш болушу, баланы өздөрү жуунтушу, киринтиши керек. Ошондой эле бул энелер неберелерин бешикке өздөрү бөлөшү, бешикке бөлөө илимин жаш энеге үйрөтүшү талап кылынат. Кайын эне келиндин кыркы (чилдеси) чыкканча аны аяшы, наристелүү үйгө бөтөндөрдү киргизбеши, адырашман түтөтүшү, дайыма дуба окушу керек. Келин 5 – 10 күн жакшылап жатып, күчүн калыбына келтириши керек, андан соң абалына жараша тиричиликке, башка иштерге карай берет. Кайын эне бул күндөрү келинге андан бетер жумшак, боорукер болушу, неберенин абалын өз көзөмөлүндө кармашы керек. Жаш эне жардамга эң муктаж болгон мезгил ушул мезгил саналат. Кайын эне ыйлаган баланы алдаганга, курсактын көбүүсүн кетирүүгө жардам бериши, келиндин туура тамактанышын эринбей өзү башкарышы керек. Болжол менен алты ай бою баланын ашказаны тамак сиңирүү ишин үйрөнөт. Энеси жеген тамак сүткө айланат, тамактын курамындагы заттарды наристенин ашказаны сүт түрүндө кабыл алып, аны сиңирүүгө ыңгайлашканча машакат тартат. Ошол себептен курсагы көбөт, бул машакатты азайтуу үчүн эне тандап-тандап тамактанганы жакшы. Мында кайын эне жардам бербесе, жаш эненин көңүл бурбашы, баары бир, тамактарды аралаштырып жеп коюшу табигый. Бала түнү ыйлайт. Жалаягын тазалоо, алмаштыруу керек. Эң негизгиси, ар кандай эне балам эмизем деп бекем ниет кылсын. Муну эң жогорку баалуулук деп билүү керек. Эне сүтү менен баланын денесине мээрим, күч кирет. Бала эки жашка чейин толук эне сүтүн эмсе, денеси да, руху да дени сак болуп өсөт. Жаш энелер да, аталар да бала ыйласа, ачууланбасын. Сабыр кылсын. Анткени алар өздөрүн бул ыйга чыдай албай тургандай сезиши мүмкүн. Наристенин ыйына чынында чыдоо кыйын, бирок ал ый Алланын ырайымы экенин унутпоо керек. Эч качан наристеге ачууланбаңыз. Ал Алланын ырайымын алып келет, каарын тосот, береке эшиктеринин ачылышына себеп болот. Биздин күнөөлөрүбүз абдан көп, бала болсо бизге калкан.

Эгер наристелер, карылар, бечаралар, майыптар жана оорулуулар арабызда болбосо, бизге Кудайдын боорукердиги жаабай калат, токтойт, балким, асмандан таштар жаайт. Жана жалпы эле наристеге ачуулануу айбандын да иши эмес. Наристе чоңоюп, колго илинген, көзгө түшкөн болуп барган сайын түйшүктөр бир аз азаят, баарынын кубанычы көбөйүп барат. Наристе бир аз ооругандай көрүнсө, денесин ийне менен тешип, денесине ар кандай дарыларды киргизип, аны ууландырбоо керек. Мүмкүн болушунча чоңдор, тажрыйбалуу доктурлар менен кеңешилсе, алар зыянсыз жана жеңил жолдорун айтышат. Жеке клиникалар көбөйүп, доктурлардан да инсап качып, баланы оорулуу деп алып барсаңыз, каптап дары жазып берүүдөн тартынбаган бетпак жана абийирсиздер, инсапсыз жана калпычылар абдан көп. Алла тоофик берсин. Наристе акырындап күлгөндү, үн чыгарганды, өз сезимдерин билдиргенди баштайт. Андан кийин ар кандай тамгаларды да айтат. Акырын эмгектейт. Отурганды үйрөнөт. Ордунан турууга аракет кылат. Мунун баары өз убагында болот. Кыздар эртерээк сүйлөйт, эртерээк тамак жейт, эртерээк эмгектейт, эртерээк басат жана отурат. Эркек балдарда бул бир аз кеч болот. Шашпоо, тынчсызданбоо, бул жагынан кайын эненин сөзүнө кулак салуу керек. Бала жылуу суу ичет, үч айлыгынан баштап өтө аз өлчөмдө сүттөн башка, мисалы, үй тоогунун бышырылган жумуртка агынан маштай өлчөмүн бир күндө жесе болот. Айдан айга муну көбөйтүп барса, тажрыйбалуу доктурлардын айтымында, кальцийди камсыз кылат. Баланы улам ороп-чулгай бербей, аба ырайын сезишине жол берүү керек. Кышында салкынды, жайында ысыкты ченеминде денеси сезсин, айрыкча баланын териси күндүн таңкы нурларына тоюшу керек. Шаарда жашагандар күн сайын баланы таза абада сейилдетүү саатын белгилеши керек. Мында баланын суук тийгизип албашынын чарасын көрүү зарыл. Баланы мезгилге жараша белгилүү аралыктарда киринтишет. Такыр синтетика кийүүгө болбойт, жүз пайыз пахтадан жасалган жумшак кийимдерди гана кийиши шарт. Бир жашка толгон бала үйдө казанда бышкан тамактарды эркин жей алат. Ченеминде майдалап, жумшак кылып берилет. Балага күч бере турган нерселерди ченеминде жедирүү керек. Эне сүтү да, тамак да анын чымыр болуп өсүшүнө себеп болот. Бала күндөн күнгө таттуу болот, оюнчукка кызыгат, эркелик эмне экенин билет; баладан мээрим менен боорукердикти аябоо керек. Албетте, өз убагында уктатуу шарт. Ошентип, бала эки жашка чыгат. Анын наристелик мезгили бүтөт, эми суроо берүү жана ой жүгүртүү мезгилине кезек келет.

Акром МАЛИК