Мекендин ичиндеги сапар – мекенден чыкпайсың, бирок сапарда болосуң. Анын бир мааниси мындай: адамдын рухунун…

Мекендин ичиндеги сапар – мекенден чыкпайсың, бирок сапарда болосуң. Анын бир мааниси мындай: адамдын рухунун мекени – анын денеси. Ушул денеден чыкпай туруп сапарда болуу. Рух дененин ичинде тургансыйт, бирок ал жылдар бою абдан көп мекендерди көрөт. Бул мекендердин айрымдары кубаныч, айрымдары кайгы деп аталат. Кээ бир адам өзүн айлананын ичинде жүргөндөй сезет: кечээ көргөндөрү бүгүн кайра кайтып келет. Кечээ түнөгөн конолгосунан чыккан эле, бирок кайра ошол конолгонун алдынан чыгат. Бирок муну түшүнүү үчүн да терең жүрөк жана акыл керек. Бул – токтоп калуу, ал эми чыныгы сапар – рухтун топурактан асманга карай жасаган сапары. Бул сапар да дене ичинде болуп туруп ишке ашат. Кечээ кылган күнөөнү кылган адам бүгүн да ошол күнөөгө кабылат. Ал үчүн күндөр күнөө жана тил албастыктан гана турган түрдө өтөт. Күнөө – дарыянын ийриминдей: акпайсың, кутулбайсың, бир жерде айлана бересиң, балким, дарыянын түбүнө чөгөсүң – кыйроого учурайсың. Бул ийримден истигфар арканын кармап, тообо кемесине чыгуу менен куткарылуу табасың. Күнөөдөн таза абалда жакшылыктар менен алек болгондо, адам эми бийиктей баштайт. Ага башкалар көрбөй жаткан чындыктар ачылып берилет, башкаларга буюрбаган мекендер ачылат. Мына ушул – чыныгы сапар. Коом ар түрдүү катмарлардан турат. Жөнөкөй жумушчу менен китеп окуп, илим кылып жаткан адамдын айырмасы бар. Жумушчу дайыма эмгек менен алек болгондуктан илимдин хикматтарынан кабарсыз калса, илим ээси хикмат жана жол башчылыкка ээ болот. Бүгүн жогорку билим алып, жазуучу, акын, журналист, мугалим, илимпоз катары иштеп жаткандарды интеллигенция, агартуучу деп атоо салтка айланган. Коомду көңүл чөгүүнүн ийриминен бийикке алып чыгуу ушул катмардын мойнунда. Адам рухунун сапары дене ичинде болгондой эле, коомдун рухунун да көккө карай сапары бар. Айтышат: тозок жети кабат жердин астында, бейиш жети кабат асмандын үстүндө. Дене – топурактан, рух – асмандан. Дененин каалоолоруна ээрчүү – топуракка түшүү, акыры тозокко кулоо; рухтун каалоолоруна жетүү – көккө көтөрүлүү, натыйжада бейишти мекен кылуу. Интеллигентмин деген инсандар дал ушул терең максатты көздөй жашап, коомду ушул тарапка жетелеши керек. Чоң жашоого кадам шилтеп келе жаткан жаш жигиттер мындай нерсени билип алса жакшы болмок: ал келечекте коомдун ичиндеги кайсы бир катмарга сөзсүз таандык болот. Бүгүн кылып жаткан иштери аны ушул иштер менен алектенгендердин катарына киргизет. Эгер жакшы иш кылса, жакшылардын катарына кошулат; жаман иш кылса, жамандарга аралашып кетет. Айтайын дегенибиз мындай: кайсы жерде болбосун, адам башкаларга пайда жеткирүү жолунда болушу керек. Жакшылык кылуу – амалдардын эң көркөмү. Ибадат менен тоатты өзүң үчүн кыласың, ал эми адамдарга пайда жеткирүү – бул чыныгы эрдик. Жакшылык дегенибиз – өз атыңды өчүрүп, башкалардын ар-намысы үчүн күрөшүү. Өзүң ач калып, башканы тойгузуу. Башканын ырахаты үчүн акы талап кылбастан өз ырахатыңдан баш тартуу. Мындай нерсеге ынануу керек: ак ниет жакшылык, албетте, жамандык менен жазаланат. Сүйүү жек көрүү менен, боорукердик зулумдук менен, берилгендик чыккынчылык менен, тазалык ыпластык менен, албетте, сыналат. Бул сыноонун эки максаты бар – бышыруу, күчтүү кылуу жана татыктуу экениңди текшерүү. Адамдарга нан берип ачарчылыктан, суу берип суусуздуктан куткарууга болот, бирок калпка туткун болгондорду чындыктын нуру менен караңгылыктан жарыкка жетелөө эң кыйыны. Көздөрү нур көрбөгөн сокурлар жарыктан коркуп сени өлтүрүп коюшу эч нерсе эмес. Эң чоң жакшылык – адамзатка чындыкты чагылдырган илим жана хикмат күзгүсүн карматуу. Бирок даяр бол: күзгүнү сындырып, анын сыныгы менен сени союшу ыктымалдыгы чоң. Мындан коркпо, бул өлтүрүү сени түбөлүктүүлүккө жеткирет. Илим жолун тутуна турган жаштар даяр болушу керек: бүгүн илимпозмун дегендердин арасында көрө албастары абдан көп; илим ээсимин дегендердин ичинде өлүмдү мойнуна алгандары арбын. Көрө албас дегенибиз өзүнөн илими көп адамды көрө албайт, анткени ал илимди абийир-атак үчүн үйрөнгөн эле, эми башканын илими көбөйсө, өзүнүн атак-даңкы тартып алынгандай сезет.

Өлүмдү мойнуна алган илимпоз – окуудан токтогон, илим таратууну токтоткон, тирикчилик үчүн гана жашап жаткан, мансап жана кызмат орду үчүн илим жолунан тышкары чыккан адам. Ал үчүн жаштардын изденүүлөрү, ачылыштары, жетишкендиктери ырахат бербейт; бадырайып турган доордун көйгөйлөрүнө жаңы идеялар менен чечим издебейт; шыктануусу өлгөн, бири-бирин колдоп-кубаттабайт; чындыктарды баяндабайт; тепсең тебеленбес абалга келип, ит жатыш, мырза турушка көнгөн. Аны тирүү илимпоз деп айтууга болобу? Ал өлгөн, өз эрки менен өлүмдү тандаган, ал эми илимпоз дегенибиз – күн сайын тынымсыз азап тарткан, түндү таңга, таңды түнгө улап эмгектенген, илимин тараткан зат. Улуттун руху – илим. Илим жыйындары көбөйсө, илим жыйындары жыш болсо, эл курсактын түйшүгүнөн бир аз бийиктеп, жүрөк менен рухтун түйшүгүн ойлой баштаса, ал – эл, ал – журт, ал – улус. Антпесе, аң-сезимсиз жандыктардын үйүрүнөн эмне айырмасы бар?! Мекенде туруп сапар кыла албагандар сапарды мекенден чыкканда гана кылууга болот деп билишет. Алар адамдар күнөө саздарынан тообо тоолору тарапка сапар кылышы мүмкүн экенин билишпейт. Алар нафстын казыгына байланган, жер менин айланамда айланат деп ойлогон бечаралар. Айтмакчы, илим – бул четке кагуу эмес, сезимдердин боткосу эмес, кооз сөздөрдүн тизмеси эмес, узак убакыт оорулар менен пайда болуучу, денеге сиңип, амалга айлануучу жарык бир чындык. Ушунчалык жарык, ал зулумдун караңгылыгында да, бакыттын мол мезгилинде да жолду жоготууга жол бербейт.

Акром МАЛИК