АЛТЫНШЫ ТАРАУ

АЛТЫНШЫ ТАРАУ

Төртінші бөлім

Нан сындыру және той

Құдалық істері біткен соң, нан сындыру рәсімі орындалады. «Нан сындыру» фатиха тойы деп те аталады. Бұл салттың мәнін білу үшін тойдың мән-мақсатын, мазмұны мен болмысын білу қажет. Той туралы да жеткілікті әрі дұрыс, жүйелі әрі негізді ілімге мұқтажбыз. Той кейбіреулер ойлағандай төрт адаммен өтетін шарадан өзгеше, немесе өмір бойы жиған-тергенін шашу да той емес. Әншіні ортаның төріне шығарып, түн ортасына дейін айқайлату; бишілердің үстінен ақша шашу; Құдайдан сұралуы тиіс тілектерді микрофон ұстап, бәрінің алдында көзбояушылықпен, риякерлікпен айту; мал суды басын көтермей қалай ішсе, арақты солай ішу; ит таңертең қалай қор болып жатса, солай қор болып жату; бөгелек шаққан бұзау қалай тулап секірсе, дәл солай тулап, ортада секіріп билеу; жасанды «love story» суреттері; арнайы би үйреніп, тойхананы театрға, тойды спектакльге айналдырып, қонақтарға қойылым көрсету – бұлардың ешқайсысының тойға мүлдем қатысы жоқ, тіпті ақыл мен парасатқа, логика мен ойлауға, сау өмір мен дұрыс тұрмыс салтына жат, ақымақтыққа толы істер ғана. Тілдерде исламдық той деген термин де пайда болды, арақ қоймай, әнші шақырылмаған тойды исламдық деп атау және мұндай той жасауды радикализм деп санау сияқты шатасулар да байқалуда. Өзбектің басын той жейді, тойларды қалай ықшамдаймыз, қалай ретке келтіреміз деген уайымдар да барлық жерді жайлаған. Әмір Әлімхан хазіреттерінің заманынан бері шешілмей келе жатқан мәселелердің бірі – той мәселесі. Шын мәнінде, тойдың не екенін білу көп белгісіздіктерді шешкен болар еді. «Той» сөзі тамақ жеп тою деген мағынаны білдіретіні сырттай көрініп тұр. Яғни аш-жалаңаштарға жақсылық жасау мәні айқын. Мәселені осы нүктеден тұрып шешуге болады. Біріншіден, тойдан мақсат – екі жастың – жігіт пен қыздың некемен адал отбасы құрғанын елге жария ету: «Бәріңіз біліңіздер, біз елдің үлкен-кішісі жиналдық, міне, осы екі басты қауыштырдық, олар адал бір отбасы болды!» Осы мақсаттың астарында отбасының маңыздылығы мен қасиеттілігі жатыр – отбасын құру адам өмірі мен қоғам өмірінде соншалықты маңызды, ол туралы хабардың өзі міне осындай ерекше дайындық арқылы бүкіл халыққа жеткізіледі. Екіншіден, осынша адам келді ме, оларға жаңа бір отбасының хабары берілді ме, енді олардың дұғасын алайық. Ол үшін олардың қарнын тойдырайық – бұл ең маңызды көзқарастардың бірі. Кімнің дұғасы қабыл? Ұлықтардың, жәбірленген бейшаралардың, кедей-мұқтаждардың дұғасы қабыл. Оларды шақыру, бәріне ас-тамақ беру, мүмкіндік болса, жақсы киімдермен сыйлау, содан соң бәрінің жүрегіне қуаныш кірген соң, дұғаларын алу қандай көркем. Енді олар әумин десе, отбасы хақына жасалған дұға қабыл. Дұғаның да мақсаты – отбасының баянды болуын қамтамасыз ету. Яғни отбасы құрылды ма, енді оның берік әрі тұрақты болуы қоғам үшін де аса қажет. Ол үшін Құдайдан көмек сұрау керек. Құдай бір топ бейшара құлдары жиналса, олардың жүректері қайырымдылықпен қуантылса және бәрі жалбарынып сұраса, сөзсіз, дұғаны қабыл етеді – отбасы берік тұрады, отбасын Құдай қорғайды; ерлі-зайыптылардың арасына махаббат пен мейірім салады. Үшіншіден, адамдар күнкөріспен әуре, бәрінің де ілім мен ағартушылық алуға уақыты мен жағдайы жоқ. Тойханаға абырой мен құрметтің, ілім мен тақуалықтың иесі болған бір ғұлама шақырылса, ол кісі адамдардың шамасына қарай мәнді бір уағыз айтқанда, адамдар оны тыңдайды; жүректер жұмсарып, ұмытылған ақиқаттар еске түседі. Төртіншіден, адамдар тұрмыс уайымымен әуре болғандықтан, бір-бірімен кездесуге уақыттары жоқ. Тойда олар қауышады, көңілдер көтеріледі, жүректер шаттыққа толады.

Бесіншіден, тойда кішілер қызмет етеді, үлкендер тойды басқарады, той иесіне көмек болсын деп сыйлықтар беріледі, дәл тойда болғандықтан бұл «тойана» деп аталады – осылайша қызмет, әдеп-ахлақ, жомарттық сияқты қасиеттер өзін көрсетеді. Кейде тойанаға да қарсы шығушылар кездеседі. Тойана міндет емес, керісінше, ізгілік, тойдың шығыны мен әбігері адамды шаршатады; «ә» дегенде «мә» деп, той иесіне шын жүректен көмек болсын деп, ешбір пайда көздемей, Құдай үшін сыйлық беру – ең жақсы істердің бірі. Тек тойананы көз-көз ету, қанша берген болса, сонша қайтарымын күту; қарыз ретінде жазып қою дұрыс емес, осы кеселдерден бас тартылса, болғаны. Әрбір қонақтың тойға тойанамен баруы өте жақсы әдет. Той туралы жалпы ілім осы. Бұдан белгілі болды: той – маңызды оқиға. Бұл оқиғаға дайындық, кеңес қажет, сондай-ақ ұлықтардан тәбәррік ретінде дұға алу, құрылып жатқан отбасы хақына жақсылық үміт ету жөн. Сонымен, ол үшін ағайын-туыстар мен маһалланың ең ұлықтары жиналып, бата береді, нан сындырылады. Бұл дәл жаңа бір үйдің іргетасын қалау, алғашқы кірпішті қою сияқты амал. Нан сындырудан кейінгі іс тек той жасаумен шектелмейді, бұл келін мен күйеу үшін мекен дайындап, олар үшін ең қажетті заттарды әзірлеп беру де. Тойдан кейін шаруашылыққа қажетті заттар мен киімдерді таба алмай қиналмасын деген мақсатпен қазан-табағынан бастап, шәйнек-кесесіне дейін, қыстық және жаздық бір жұп киім және т.б. алып беру – жақсы салт. Әрбір ата-ана мұны қуанышпен және ризашылықпен орындайды. Осы жерде қыз жағын бұл мәселеде мүлдем мазаламау керек деген ұрандар да естілуде. Бұл ерікті мәселе, нағыз жігіт ешқашан қыз жағынан бір нәрсе дәметпейді, бұл жігіт үшін масқаралық. Бірақ қыздың ата-анасы жақсылық жасағысы келсе, оны қайтармай, ізет-құрметпен қабылдау керек. Бұл жағынан да шектен шығушылық орын ала бергендіктен, жоғарыдағы сөздер жиі айтылуда. Қыздың мәһрі – бөлек мәселе, бұл – қыздың өмірлік меншігі, қалың мал – бөлек мәселе, бұл – қыздың ата-анасына той шығыны үшін берілетін төлем. Жігіт жағы мәһрді де, қалыңды да мәрттікпен және ризашылықпен өтеуі шарт. Мәһр жағынан жігіттердің пейілі кең болса, ал қыздар кішіпейілділік танытса, хикметке сай келеді. Мақсат отбасын құру болғандықтан, аспандағы нәрселерді мәһр ретінде сұрамау керектігін сау ақыл біледі. Әрине, мәһр жағынан мұнша сұра немесе мұнша бер деген тыйым да жоқ. Тойлардың тойханада емес, ауладарда өтуі – ізгілік. Бүгін қонақ күту, қонаққа бару, қызмет ету деген құндылықтар ұмытылуда. Той аулада болса, ағайын-туыстарға да қызмет етуге сылтау табылады. Тойханадан бас тартып, ауласында той жасайтын жігерлі жандарға мың алғыс! Құдалықтан кейін қызды алу анық болған соң, той басы тағайындалып, барлық істер оның бақылауымен, басқалардың кеңесімен туыстар мен ынталылар арасында нақты бөлінуі керек: сен нанға; сен палауға; сен тазалыққа; сен қонақтарға; сен шайға қарайсың; сен көліктерді орналастырасың; сен құрметті кісілерге көлік жібересің; сен қолға су құясың; адамдар тарағаннан кейін сен ананы, сен мынаны істейсің; дастарқандарға сен қарайсың; сен ыдыстарды жуасың; сен қазанды иесіне тапсырасың және т.б.… Тойда тәртіп болсын, ит иесін, мысық бикесін танымайтын жағдай болмасын. Той қызметшілері, үй иелерінің бәрі күлімсіреуге келісіп алсын – бәріміз күлімдейміз; кесе сынса, шай кешіксе, айқайламаймыз; қай жер сәл ластанса, тез тазалап аламыз және т.б. Тойдың ертеңіне де іс қалса, ол да бөлінуі керек, ешқандай тәртіпсіздік орын алмасын әрі той көркем түрде өтсін.