БОБИ ШАШУМ

БОБИ ШАШУМ

Фасли чорум

Ноншиканон ва тӯй

Пас аз анҷоми корҳои хостгорӣ маросими ноншиканон гузаронида мешавад. “Ноншиканон”-ро тӯйи фотиҳа ҳам мегӯянд. Барои донистани моҳияти ин русум донистани маънову мақсад ва мазмуну моҳияти тӯй зарур аст. Дар бораи тӯй низ ба дониши кофӣ ва дуруст, низомнок ва асоснок мӯҳтоҷем. Тӯй аз чорабинӣ бо чор нафар одам, чунон ки баъзеҳо гумон мекунанд, фарқ мекунад ва ё рехтани ҳар он чи як умр ҷамъ кардаӣ ҳам тӯй нест. Ба сари даври маҳфил баровардани сарояндаи тӯй ва то нимашаб фарёд занонидани ӯ; ба болои раққосаҳо пул пошидан; орзуҳоеро, ки бояд аз Худо хоста шаванд, баландгӯяк дар даст, пеши ҳама барои намоиш ва риё гуфтан; арақро ҳамон тавр нӯшидан, ки чорво обро сар набардошта менӯшад; ҳамон тавр хор хобидан, ки саг саҳарӣ хор мехобад; ҳамон тавр ҷуфтак зада, дар маҳфил ҷаҳида рақс кардан, ки гӯсолаи ғурмагасгазида ҷуфтак мезанад; аксҳои қалбакии “love story”; рақси махсус омӯхта, тӯйхонаро театр ва тӯйро спектакл карда, ба меҳмонон тамошо нишон додан – ҳеҷ кадоми инҳо ба тӯй тамоман алоқа надоранд, ҳатто корҳое ҳастанд, ки аз аблаҳӣ лабрезанд ва ба ақлу фаросат, мантиқу тафаккур, ҳаёти солим ва тарзи дурусти зиндагӣ бегонаанд, бас. Дар забонҳо истилоҳи тӯйи исломӣ ҳам пайдо шуд; ошуфтагиҳое низ мушоҳида мешаванд, ки тӯйи бе арақ ва бе даъвати сароянда гузаштаро исломӣ меноманд ва чунин тӯй карданро радикализм мешуморанд. Ташвишҳо ҳам ҳама ҷоро фаро гирифтаанд, ки сари ӯзбекро тӯй мехӯрад, тӯйҳоро чӣ гуна ихчам кунем, чӣ гуна ба меъёр дарорем. Яке аз мушкилоте, ки аз замони ҳазрати Амир Олимхон то кунун ҳал намешавад, мушкили тӯй аст. Дар асл, донистани он ки тӯй чист, бисёр номуайяниҳоро ҳал мекард. Аз зоҳир маълум аст, ки калимаи «тӯй» маънои «хӯрок хӯрда сер шудан»-ро ифода мекунад. Яъне мазмуни некӣ кардан ба гуруснагону бараҳнагон намоён аст. Масъаларо аз ҳамин нуқта ҳал кардан мумкин аст. Якум, мурод аз тӯй эълон ба мардум аст, ки ду ҷавон – писару духтар бо никоҳ оилаи ҳалол барпо кардаанд: “Ҳамаатон бидонед, мо хурду калони кишвар ҷамъ омадем, ҳамин ду сарро пайвастем, онҳо як оилаи ҳалол шуданд!” Дар зери ин мақсад аҳамият ва муқаддасии оила хобидааст – оила барпо кардан дар ҳаёти инсон ва ҳаёти ҷомеа чунон муҳим аст, ки худи хабар дар бораи он бо чунин омодагии махсус ба тамоми халқ расонида мешавад. Дуюм, ин қадар одам омад, ба онҳо хабари як оилаи нав расонида шуд, акнун дуои онҳоро гирем. Барои ин шиками онҳоро сер кунем – ин яке аз муҳимтарин равишҳост. Дуои кӣ қабул аст? Дуои бузургон, мазлумону бечорагон, камбағалону мӯҳтоҷон қабул аст. Онҳоро даъват кардан, ба ҳамаашон ошу таом додан, агар имкон бошад, бо либосҳои хуб сийлат кардан, баъд, вақте ки ба дили ҳамаашон шодӣ даромад, дуои онҳоро гирифтан чӣ қадар зебост. Акнун агар онҳо омин гӯянд, дуое, ки дар ҳаққи оила карда шуд, иҷобат аст. Мурод аз дуо низ таъмини бақои оила аст. Яъне оила барпо шуд, акнун устувор ва пойдор будани он барои ҷомеа низ бениҳоят зарур аст. Барои ин бояд аз Худо ёрӣ пурсид. Агар гурӯҳе аз бандагони бечораи Худо ҷамъ оянд, дили онҳо бо эҳсон шод карда шавад ва ҳама зорӣ карда пурсанд, Худо, албатта, дуоро иҷобат мекунад – оила устувор мемонад, оиларо Худо ҳимоя мекунад; байни зану шавҳар муҳаббат ва марҳамат мегузорад. Сеюм, одамон бо рӯзгор банданд, на ҳама барои гирифтани илму маърифат вақт ва шароит доранд. Агар ба тӯйхона як олими соҳиби иззату шараф, илму тақво даъват карда шавад, он зот мувофиқи тоқати одамон як ваъзи пурмаъно мекунад ва одамон ӯро гӯш медиҳанд; дилҳо нарм мешаванд ва ҳақиқатҳои фаромӯшшуда ба ёд меоянд. Чорум, азбаски инсонҳо бо ташвишҳои зиндагӣ овораанд, барои вохӯрӣ бо якдигар вақт надоранд. Дар тӯй онҳо дидор мебинанд, кайфиятҳо баланд мешаванд, дилҳо аз сурур пур мегарданд.

Панҷум, дар тӯй хурдон хизмат мекунанд, калонон тӯйро идора мекунанд, барои он ки ба соҳиби тӯй ёрӣ бошад, ҳадяҳо дода мешаванд ва азбаски маҳз дар тӯй мешавад, онро «тӯёна» мегӯянд – бо ҳамин роҳ хислатҳое чун хизмат, одобу ахлоқ, саховат худро нишон медиҳанд. Баъзан мухолифони тӯёна ҳам вомехӯранд. Тӯёна ӯҳдадорӣ нест, балки фазилат аст; харҷу ташвиши тӯй одамро хаста мекунад; «ба уштуре, ки «ҳа» гуфт, мадад» – бо нияти ёрии самимӣ ба соҳиби тӯй беғаразона, барои Худо ҳадя додан яке аз беҳтарин корҳост. Танҳо намоиш додани тӯёна, интизори ҷавоби ҳамон қадар будан, ки додааст; ҳамчун қарз навишта мондан дуруст нест, кифоя аст, ки аз ҳамин иллатҳо даст кашида шавад. Бо тӯёна ба тӯй рафтани ҳар меҳмон одати бисёр хуб аст. Дониши умумӣ дар бораи тӯй ҳамин аст. Аз ин маълум шуд, ки тӯй – воқеаи ҷиддӣ аст. Ба ин воқеа бошад, омодагӣ ва маслиҳат лозим аст, инчунин аз бузургон табаррукан дуо гирифтан ва дар ҳаққи оилаи барпошаванда умеди некӣ доштан раво аст. Ҳамин тавр, барои ин бузургтарини хешу таборон ва маҳалла ҷамъ омада фотиҳа медиҳанд, нон шикаста мешавад. Ин монанди таҳкурсӣ гузоштан ва гузоштани хишти аввал барои хонаи нав аст. Кори баъд аз ноншиканон танҳо аз тӯй кардан иборат нест, ин ҳамчунин омода кардани макон барои арӯсу домод ва муҳайё кардани зарурӣтарин чизҳо барои онҳост. Бо мақсади он ки баъд аз тӯй дар ёфтани ашёи рӯзгор ва либосҳо азоб накашанд, аз дегу тағора сар карда то чойнаку пиёла, як дасти либоси зимистона ва тобистона ва ғайраро харида додан русуми хуб аст. Ҳар падару модар инро бо шодӣ ва ризоият иҷро мекунад. Дар ин ҷо шиорҳое низ садо медиҳанд, ки дар ин масъала тарафи арӯсро умуман нороҳат кардан лозим нест. Ин масъалаи ихтиёрист; ҷавони ҳақиқӣ ҳеҷ гоҳ аз тарафи арӯс чизе тамаъ намекунад, ин барои ҷавон шармандагист. Вале агар падару модари духтар хоҳанд некӣ кунанд, онро набояд рад кард, бояд бо эъзозу икром қабул кард. Азбаски дар ин боб ҳам зиёдаравиҳо зуд-зуд рух медиҳанд, суханони боло авҷ гирифтаанд. Маҳри духтар масъалаи алоҳида аст – ин моли якумраи духтар аст; пули қалин масъалаи алоҳида аст – ин пардохтест, ки ба падару модари духтар барои хароҷоти тӯй дода мешавад. Тарафи ҷавон бояд ҳам маҳр ва ҳам қалинро бо мардонагӣ ва ризоият адо кунад. Дар боби маҳр агар ҳиммати ҷавонон баланд бошад ва духтарон фурӯтанӣ кунанд, ба ҳикмат мувофиқ меояд. Модоме ки мақсад барпо кардани оила аст, ақли солим медонад, ки чизҳои осмониро ҳамчун маҳр набояд пурсид. Табиист, ки дар боби маҳр манъе ҳам нест, ки ин қадар пурс ё ин қадар деҳ. На дар тӯйхона, балки дар ҳавлиҳо гузаштани тӯйҳо фазилат аст. Имрӯз арзишҳое чун меҳмон кардан, ба меҳмонӣ рафтан, хизмат кардан фаромӯш мешаванд. Агар тӯй дар ҳавлӣ бошад, барои хизмат кардан ба хешу таборон низ баҳона пайдо мешавад. Шараф бар ғайратмандоне, ки аз тӯйхона даст кашида, дар ҳавлии худ тӯй мекунанд! Пас аз хостгорӣ, вақте ки гирифтани духтар қатъӣ шуд, тӯйбошӣ таъин гардида, ҳамаи корҳо зери назорати ӯ ва бо маслиҳати дигарон байни хешовандон ва хоҳишмандон бояд аниқ тақсим карда шаванд: ту ба нон; ту ба ош; ту ба тозагӣ; ту ба меҳмонон; ту ба чой нигоҳ мекунӣ; ту мошинҳоро ҷойгир мекунӣ; ту барои зотҳои мӯҳтарам улов мефиристӣ; ту ба даст об мерезӣ; баъд аз пароканда шудани одамон ту онро, ту инро мекунӣ; ба дастурхонҳо ту нигоҳ мекунӣ; ту зарфҳоро мешӯӣ; ту дегро ба соҳибаш месупорӣ ва ғайра… Дар тӯй тартиб бошад, ҳолате набошад, ки саг соҳибашро, гурба бекаашро нашиносад. Хизматгорони тӯй ва мизбонон ҳама ба табассум ҳамфикр шаванд – ҳамаамон табассум мекунем; агар пиёла шиканад, чой дер монад, фарёд намезанем; агар ҷое андаке ифлос шавад, зуд тоза мекунем ва ғайра. Агар ба фардои тӯй ҳам коре монад, он ҳам бояд тақсим карда шавад, то ки ҳеҷ гуна бетартибӣ рух надиҳад ва тӯй ба таври зебо гузарад.