ALTINCI BÖLÜM

ALTINCI BÖLÜM

Dördüncü kısım

Nan kırma ve düğün

Dünürcülük işleri bittikten sonra nan kırma merasimi yapılır. “Nan kırma”ya fatiha düğünü de denir. Bu örfün özünü bilmek için düğünün mana ve maksadını, içeriğini ve özünü bilmeye ihtiyaç vardır. Düğün hakkında da yeterli ve doğru, sistemli ve sağlam bir ilme muhtacız. Düğün, bazılarının sandığı gibi dört kişiyle geçiştirilen bir etkinlikten farklıdır; ömür boyu biriktirdiğini saçıp savurmak da düğün değildir. Çalgıcıyı meclisin baş köşesine çıkarıp gece yarısına kadar bağırtmak; oyuncuların üstüne para saçmak; Allah’tan istenmesi gereken dilekleri mikrofon tutarak herkesin önünde gösteriş için, riyakârca söylemek; hayvanın suyu başını kaldırmadan içtiği gibi rakıyı içmek; köpeğin sabaha karşı nasıl perişan yattığı gibi perişan hâlde yatmak; at sineği sokmuş buzağı nasıl çifte atarsa tıpkı öyle çifte atarak mecliste zıplayıp oyuna kalkmak; sahte “love story” fotoğrafları; özel dans öğrenip düğün salonunu tiyatroya, düğünü bir gösteriye çevirerek misafirlere seyirlik sunmak – bunların hiçbirinin düğünle kesinlikle alakası yoktur; hatta bunlar akla ve idrake, mantığa ve tefekküre, sağlıklı hayata ve doğru yaşam tarzına yabancı olan, ahmaklıkla dolup taşan işlerden başka bir şey değildir. Dillerde İslami düğün diye bir terim de ortaya çıktı; rakı konmayan, çalgıcı çağrılmayan düğünü İslami diye adlandırmak ve böyle düğün yapmayı radikalizm saymak gibi karışıklıklar da görülüyor. Özbek’in başını düğün yer; düğünleri nasıl sadeleştiririz, nasıl ölçülü hâle getiririz diye endişeler de her yeri sarmış. Emir Âlim Han hazretlerinin döneminden beri çözülemeyen sorunlardan biri düğün sorunudur. Aslında düğünün ne olduğunu bilmek pek çok belirsizliği çözerdi. Özbekçede düğün anlamına gelen “töy” kelimesinin, yemek yiyip doymak anlamını ifade ettiği açıkça görülmektedir. Yani açlara ve yoksullara iyilik yapmak anlamı ortaya çıkıyor. Mesele bu noktadan ele alınarak çözülebilir. Birincisi, düğünden maksat iki gencin – delikanlı ile kızın – nikâhla helal bir aile kurduğunun halka ilanıdır: “Hepiniz bilin ki biz, yurdun büyüğü küçüğü toplandık, işte bu iki başı birleştirdik, onlar helal bir aile oldular!” Bu maksadın temelinde ailenin önemi ve kutsallığı yatar – aile kurmak insan hayatında ve toplum hayatında o kadar önemlidir ki onun haberi bile işte böyle özel bir hazırlıkla bütün halka ulaştırılır. İkincisi, madem bu kadar insan geldi, onlara yeni bir ailenin haberi verildi, şimdi onların duasını alalım. Bunun için karınlarını doyuralım – bu en önemli yaklaşımlardan biridir. Kimin duası kabul olur? Büyüklerin, mazlumların ve zavallıların, fakirlerin ve muhtaçların duası kabul olur. Onları çağırmak, hepsine aş ve yemek vermek, imkân varsa güzel elbiselerle ikram etmek, sonra hepsinin kalbine sevinç girince dualarını almak ne güzeldir. Artık onlar âmin derlerse, aile hakkında yapılan dua kabul olur. Duanın da maksadı ailenin bekasını sağlamaktır. Yani aile kurulduysa, artık onun sabit ve istikrarlı olması toplum için de son derece gereklidir. Bunun için Allah’tan yardım istemek gerekir. Allah, bir grup zavallı kulu toplanıp kalpleri ihsanla hoşnut edilirse ve hepsi yalvararak isterse, elbette duayı kabul eder – aile sağlam durur, aileyi Allah korur; karı-koca arasına muhabbet ve merhamet koyar. Üçüncüsü, insanlar geçim derdiyle meşguldür; herkesin ilim ve irfan edinmeye vakti ve imkânı yoktur. Düğün salonuna izzet ve şeref, ilim ve takva sahibi bir âlim çağrılırsa, o zat insanların takatini gözeterek anlamlı bir vaaz verirken insanlar onu dinler; kalpler yumuşar, unutulmuş hakikatler hatırlanır. Dördüncüsü, insanlar hayatın dertleriyle uğraşırken birbirleriyle görüşmeye vakit bulamazlar. Düğünde hasret giderirler, gönüller açılır, kalpler sevinçle dolar.

Beşincisi, düğünde küçükler hizmet eder, büyükler düğünü yönetir, düğün sahibine yardım olsun diye hediyeler verilir; tam da düğünde verildiği için buna düğün hediyesi denir – böylece hizmet, edep ve ahlak, cömertlik gibi hasletler kendini gösterir. Bazen düğün hediyesine karşı çıkanlara da rastlanır. Düğün hediyesi bir mecburiyet değil, bir fazilettir; düğünün masrafı ve koşturması insanı yorar; “Deve yürürken itene yardım” misali, düğün sahibine gönülden bir yardım olarak karşılıksız, Allah için hediye vermek en güzel işlerden biridir. Yalnız düğün hediyesiyle gösteriş yapmak, ne kadar verdiyse o kadar karşılık beklemek, borç olarak not edip yazmak doğru değildir; bu kusurlardan vazgeçilirse kâfidir. Her misafirin düğüne hediyeyle gitmesi çok güzel bir adettir. Düğün hakkındaki genel bilgi budur. Buradan anlaşıldı ki düğün ciddi bir olaydır. Bu olay ise hazırlık ve istişare gerektirir; ayrıca büyüklerden teberrüken dua almak, kurulmakta olan aile hakkında hayır ummak yerinde olur. İşte bunun için akrabaların ve mahallenin en büyükleri toplanıp fatiha verirler, nan kırılır. Bu, tıpkı yeni bir evin temelini atmak, ilk tuğlayı koymak gibi bir ameldir. Nan kırmadan sonraki iş yalnızca düğün yapmaktan ibaret değildir; bu, gelin ve damat için bir yuva hazırlayıp onlara en gerekli şeyleri tedarik etmek demektir. Düğünden sonra evin ihtiyacı olan eşyaları ve elbiseleri bulamayıp sıkıntı çekmesinler diye kazanından tepsisine, çaydanlığından kâsesine kadar, kışlık ve yazlık birer takım elbise ve benzerlerini almak güzel bir adettir. Her anne-baba bunu sevinçle ve gönül rızasıyla yapar. Bu noktada gelin tarafını bu konuda hiç rahatsız etmemek gerektiği şeklinde sloganlar da duyuluyor. Bu isteğe bağlı bir meseledir; gerçek bir delikanlı asla gelin tarafından bir şey beklemez, bu delikanlı için yüz karasıdır. Ancak kızın anne-babası iyilik yapmak isterlerse onu geri çevirmemek, izzet ve ikramla kabul etmek gerekir. Bu konuda da aşırılıklar sıkça yaşandığı için yukarıdaki sözler revaç buluyor. Kızın mehri ayrı bir meseledir – bu kızın ömürlük malıdır; başlık parası ayrı bir meseledir – bu, kızın anne-babasına düğün masrafı için verilen ödemedir. Delikanlı tarafı mehri de başlığı da mertçe ve gönül rızasıyla ödemek zorundadır. Mehir konusunda delikanlıların himmeti yüksek olursa, kızlar ise alçakgönüllülük gösterirse hikmete uygun düşer. Maksat aile kurmak olduğuna göre, mehir olarak gökteki şeyleri istememek gerektiğini sağlıklı akıl bilir. Tabii ki mehir konusunda şu kadar iste ya da şu kadar ver diye bir yasak da yoktur. Düğünlerin düğün salonunda değil, avlularda yapılması bir fazilettir. Bugün misafir ağırlamak, misafirliğe gitmek, hizmet etmek gibi değerler unutuluyor. Düğün avluda olursa akrabalara da hizmet etmek için bir vesile bulunur. Düğün salonundan vazgeçip avlusunda düğün yapan gayretli insanlara şerefler olsun! Dünürcülükten sonra kızın alınacağı kesinleşince bir düğün başı tayin edilmeli; bütün işler onun denetiminde, başkalarının istişaresiyle akrabalar ve gönüllüler arasında açıkça paylaştırılmalıdır: Sen nana; sen pilava; sen temizliğe; sen misafirlere; sen çaya bakarsın; sen araçları park ettirirsin; sen muhterem zatlara araba gönderirsin; sen ellere su dökersin; insanlar dağıldıktan sonra sen şunu, sen bunu yaparsın; sofralara sen bakarsın; sen kapları yıkarsın; sen kazanı sahibine teslim edersin ve benzeri… Düğünde düzen olsun; it sahibini, kedi hanımını tanımaz hâle gelinmesin. Düğün hizmetçileri ve ev sahiplerinin hepsi gülümsemede anlaşsınlar – hepimiz gülümseyeceğiz; kâse kırılırsa, çay gecikirse bağırmayacağız; bir yer biraz kirlenirse hemen temizleyeceğiz ve benzeri. Düğünün ertesi gününe de iş kalırsa o da paylaştırılmalıdır ki hiçbir düzensizlik yaşanmasın ve düğün güzel bir şekilde geçsin.