АЛТЫНЧЫ БАП

АЛТЫНЧЫ БАП

Төртүнчү бөлүм

Нан сындыруу жана той

Жуучулук иштери бүткөндөн кийин нан сындыруу ырымы аткарылат. “Нан сындырууну” фатиха тою деп да аташат. Бул салттын маңызын билүү үчүн тойдун маани-максатын, мазмун-маңызын билүү зарыл. Той жөнүндө да жетиштүү жана туура, системалуу жана негиздүү илимге муктажбыз. Той айрымдар ойлогондой төрт адам менен өтүүчү иш-чарадан айырмаланат, же өмүр бою жыйнаган-тергенин төгүү да той эмес. Ырчыны даванын төрүнө чыгарып, түн жарымына чейин кыйкыртуу; бийчилердин үстүнөн акча чачуу; Кудайдан суралышы керек болгон тилектерди микрофон кармап, баарынын алдында көз боемочулук, эки жүздүүлүк менен айтуу; мал сууну башын көтөрбөй кандай ичсе, аракты дал ошондой ичүү; ит таңда кандай кор болуп жатса, ошондой кор болуп жатуу; көгөөн чаккан музоо кандай тепкилесе, дал ошондой тепкилеп, даврада секирип бийге түшүү; жасалма “love story” сүрөттөр; атайын бий үйрөнүп, тойканани театрга, тойду спектаклге айлантып, меймандарга тамаша көрсөтүү — булардын бири да тойго такыр тиешеси жок, ал тургай акыл менен кыраакылыкка, логика менен ой жүгүртүүгө, дени сак жашоого жана туура турмуш образына жат болгон акмакчылыкка толуп ташкан иштер, болгону. Тилдерде исламий той деген термин да пайда болду, арак коюлбаган, ырчы чакырылбаган тойду исламий деп атоо жана мындай той өткөрүүнү радикализм деп эсептөө сыяктуу баш аламандыктар да байкалууда. Өзбектин башын той жейт, тойлорду кантип кыскартабыз, кантип тартипке салабыз деген тынчсыздануулар да бардык жакты каптаган. Амир Алимхан хазреттеринин доорунан бери чечилбей келаткан көйгөйлөрдүн бири — той көйгөйү. Чынында, той эмне экенин билүү көп белгисиздиктерди чечмек. Той сөзү тамак жеп тоюу деген маанини билдирери ачык көрүнүп турат. Башкача айтканда, ачка-жылаңачтарга жакшылык кылуу мазмуну көрүнөт. Маселени ушул чекиттен туруп чечүүгө болот. Биринчиден, тойдун максаты — эки жаштын — жигит менен кыздын нике менен адал үй-бүлө курганын элге жарыялоо: “Баарыңар билгиле, биз журттун кичүү-улуусу чогулдук, мына ушул эки башты кошотук, алар адал бир үй-бүлө болушту!” Бул максаттын түбүндө үй-бүлөнүн мааниси жана ыйыктыгы жатат — үй-бүлө куруу адам жашоосунда жана коом жашоосунда ушунчалык маанилүү болгондуктан, ал жөнүндөгү кабардын өзү мына ушундай өзгөчө даярдык аркылуу бүт элге жеткирилет. Экинчиден, ушунча адам келдиби, аларга жаңы бир үй-бүлөнүн кабары билдирилдиби, эми алардын дубасын алалы. Ал үчүн алардын курсагын тойгузалы — бул эң маанилүү мамилелердин бири. Кимдин дубасы кабыл? Улуулардын, мазлум-бечаралардын, кедей-муктаждардын дубасы кабыл. Аларды чакыруу, баарына аш-тамак берүү, мүмкүнчүлүк болсо, жакшы кийимдер менен сыйлоо, андан соң баарынын жүрөгүнө кубаныч киргенде, дубасын алуу кандай сонун. Эми алар оомийин дешсе, үй-бүлөнүн акысына кылынган дуба кабыл. Дубанын да максаты — үй-бүлөнүн туруктуулугун камсыз кылуу. Башкача айтканда, үй-бүлө курулдубу, эми анын бекем жана туруктуу болушу коом үчүн да өтө зарыл. Ал үчүн Кудайдан жардам суроо керек. Кудай бир топ бечара пенделери чогулса, алардын жүрөгү эхсан менен кубантылса жана баары жалынып сураса, албетте, дубаны кабыл кылат — үй-бүлө бекем турат, үй-бүлөнү Кудай коргойт; эр-аялдын ортосуна сүйүү жана мээрим салат. Үчүнчүдөн, адамдар тиричилик менен алек, баарынын эле илим жана агартуу алууга убактысы жана шарты жок. Тойканага ар-намыс жана ардак, илим жана такыбалык ээси болгон бир аалым чакырылса, ал киши адамдардын чыдамына жараша мазмундуу бир ваз айтканда, адамдар аны угушат; жүрөктөр жумшарып, унутулган чындыктар эске түшөт. Төртүнчүдөн, адамдар турмуш түйшүгү менен алек болгондуктан, бири-бири менен жолугушууга убактысы жок. Тойдо алар жүз көрүшүшөт, маанай көтөрүлөт, жүрөктөр кубанычка толот.

Бешинчиден, тойдо кичүүлөр кызмат кылат, улуулар тойду башкарат, той ээсине жардам болсун деп белектер берилет, дал тойдо болгондуктан бул тойона деп аталат — ушундайча кызмат, адеп-ахлак, берешендик сыяктуу сапаттар өзүн көрсөтөт. Кээде тойонага да каршы чыккандар кездешет. Тойона милдет эмес, тескерисинче, артыкчылык, тойдун чыгымы жана түйшүгү адамды чарчатат; «ха» деген төөгө жардам — той ээсине чын дилден жардам деп кызыкчылыксыз, Кудай үчүн белек берүү эң жакшы иштердин бири. Жөн эле тойонаны көз-көз кылуу, канча берген болсо, ошончо жообун күтүү; карыз катары жазып коюу туура эмес, ушул кесепеттерден баш тартылса, жетиштүү. Ар бир мейман тойго тойона менен баруусу абдан жакшы салт. Той жөнүндөгү жалпы илим ушул. Мындан белгилүү болду: той — олуттуу окуя. Бул окуяга болсо даярдык, кеңеш керек, ошондой эле улуулардан табарук катары дуба алуу, курулуп жаткан үй-бүлөгө жакшылык үмүт кылуу ылайык. Ошентип, бул үчүн тууган-уруктардын жана маалланын эң улуулары чогулуп фатиха беришет, нан сындырылат. Бул жаңы бир үйгө пайдубал куюу, биринчи кышты коюу сыяктуу амал. Нан сындыруудан кийинки иш жалаң эле той өткөрүүдөн турбайт, бул келин менен күйөө үчүн жай даярдап, алар үчүн эң керектүү нерселерди камдап берүү да. Тойдон кийин үй тиричилигине керектүү нерселерди жана кийимдерди таба албай кыйналышпасын деген максатта казан-табагынан тартып чайнек-пиаласына чейин, кышкы жана жайкы бир сыдырым кийим жана башкаларды алып берүү — жакшы салт. Ар бир ата-эне муну кубаныч жана ыраазычылык менен аткарат. Бул жерде келин тарапты бул маселеде такыр тынчсыздандырбоо керек деген ураандар да угулууда. Бул — ыктыярдуу маселе, чыныгы жигит эч качан келин тараптан бир нерсе дамаарланбайт, бул жигит үчүн шерменделик. Бирок кыздын ата-энеси жакшылык кылгысы келип турушса, аны кайтарбоо, урмат-сый менен кабыл алуу керек. Бул жагынан да ашыкча кылуулар болуп тургандыктан, жогорудагы сөздөр кеңири тарап жатат. Кыздын мааһри — өзүнчө маселе, бул кыздын өмүрлүк мүлкү, калың акча — өзүнчө маселе, бул кыздын ата-энесине той чыгымы үчүн берилүүчү төлөм. Жигит тарап мааһрди да, калыңды да эр жүрөктүүлүк жана ыраазычылык менен төлөшү шарт. Мааһр жагынан жигиттердин кайраты бийик болсо, кыздар болсо кичипейилдик кылышса, бул даанышмандыкка ылайык келет. Максат үй-бүлө куруу болгондуктан, асмандагы нерселерди мааһр катары сурабоо керектигин дени сак акыл билет. Албетте, мааһр жагынан мынча сура же мынча бер деген тыюу да жок. Тойлордун тойканада эмес, короолордо болушу — артыкчылык. Бүгүн мейман кылуу, меймандыкка баруу, кызмат кылуу деген баалуулуктар унутулуп баратат. Той короодо болсо, тууган-уруктарга да кызмат кылууга шылтоо табылат. Тойканадан баш тартып, короосунда той өткөргөн кайраттууларга ардак болсун! Жуучулуктан кийин кызды алуу анык болгондо, тойбашы дайындалып, бардык иштер анын көзөмөлү, башкалардын кеңеши менен туугандар жана талапкерлер арасында так бөлүштүрүлүшү керек: сен нанга; сен ашка; сен тазалыкка; сен меймандарга; сен чайга карайсың; сен унааларды жайгаштырасың; сен урматтуу кишилерге араба жөнөтөсүң; сен колго суу куясың; адамдар тарагандан кийин сен тигини, сен муну кыласың; дасторкондорго сен карайсың; сен идиштерди жуусуң; сен казанды ээсине тапшырасың жана башкалар… Тойдо тартип болсун, ит ээсин, мышык ээсин тааныбаган абал болбосун. Той кызматчылары, үй ээлеринин баары жылмаюуга келишип алышсын — баарыбыз жылмаябыз; пиала сынса, чай кечиксе, кыйкырбайбыз; кайсы жер бир аз булганса, тез тазалап алабыз жана башкалар. Тойдун эртеси күнүнө да иш калса, ал да бөлүштүрүлүшү керек, эч кандай баш аламандык болбосун жана той сонун өтсүн.