Тәуелділік – жаман бәле. Қандай да бір зиянды әрі тыйым салынған іске беріліп кетудің аты – тәуелділік. Құдай…

Тәуелділік – жаман бәле. Қандай да бір зиянды әрі тыйым салынған іске беріліп кетудің аты – тәуелділік. Құдай мен пайғамбар қай істен тыйған болса, қай істі ақылды әрі дана, пәк әрі ұлы адамдар ұнатпаса, сол істе адам мен адамзат үшін қатер бар. Ол істің азы да, көбі де адам баласын ауыр жағдайға салады. Мұндай істерден адам өзін сақтауы үшін оған ақыл берілген. Ақылды қорғау және өсіру үшін әдеп пен мінез берілген. Әдеп пен мінезді меңгеріп, өмірге қолдану арқылы ақыл молаяды, ақыл көбейсе, дамыса, адамның өзін қауіпті кеселдерден сақтауы жеңілдейді. Әдепті өзіне басты өлшем әрі ереже еткен халықтардың маңдайы жарық, өмірлері қайғыдан ада. Әдепті қажет деп санамағандардың күндіз-түні тәнінде ауыртпалық бар. Адам ең жаман істерден де әдеп арқылы құтылып кетсе, таң қаларлық емес. Әдеп пен ұят – егіз. Әдеп (көпше түрі – «одоб») – әркімге және әр нәрсеге лайықты қарым-қатынас жасау. Ұят – лайықсыз істерге рұқсат бермейтін сезім. Ұят – қалқан, бұл қалқан қолдан түссе, жаулардың шабуылынан күйреу болады. Әдепке кейбір мысалдар: ата-ананың алдында аяқ созбау, малдас құрып отырмау; кітап бар бөлмеде жалаңаш болмау; адамдар арасында жеңі қысқа киім кимеу; кітаптарды жерге қоймау; кез келген жерде дауысты қатты шығарып қарқылдап күлмеу; ешкім жоқ болса да, ұятсыз нәрселерге қадалмау; қай жерде жамандық болса, сол жерден тез кету. Жамандықтарға азғындық пен ішімдік мысал бола алады. Ер де, әйел де ұятқа мұқтаж. Ұят көзден басталады. Көзді тыйым салынған жерлерге қадамау, орынсыз сөздерді естімеу және орынсыз сөздерді айтпау – ұят. Тәнді ашпау – ұят. Ұяттың нағыз орны – жүрек. Жүрекке орынсыз ойлар келуінен ұялу – ұяттың негізі. Өзінің және өзгенің сырын айтпау – ұят. Өзінің және өзгенің айыптарын жасыру – ұят. Өзін мақтамау, мақтау талап етпеу, мақтаудан қысылу – ұят. Біреулермен айтыспау, жанжалдаспау – ұят. Басқалардың сыртынан сөйлеуден ұялу – ұят. Ұят пердесі тез күйеді. Күйгеннен кейін оны қайтару мүмкін емес. Адам баласы әдебі мен ұятын тексеріп тұрса, оны жоғалтпайды, егер ұят керек жерлерде жүректе ұялу сезімі болмаса, ол үшін көп жылау керек. Кім білсін, сол жылау себепті Құдай ұят нәсіп етер. Бүгін әдеп пен ұят туралы айту ыңғайсыз. Өйткені әдеп пен ұят бүгінгі халімізден ұялып, қашып кеткен болар еді. Бізге ең керегі – әдеп пен ұят, бірақ әлемде тұқымы құрып бара жатқан өмір ағашы – әдеп пен ұят.

Акром МАЛИК