Müptelalık kötü bir beladır. Zararlı ve yasaklanmış bir işe kendini kaptırmanın adı müptelalıktır. Allah'ın…

Müptelalık kötü bir beladır. Zararlı ve yasaklanmış bir işe kendini kaptırmanın adı müptelalıktır. Allah'ın ve Peygamber'in yasakladığı iş, akıllı ve bilge, temiz ve yüce insanların hoşlanmadığı iş hangisiyse, o işte insan ve insanlık için tehlike vardır. O işin azı da çoğu da âdemoğlunu ağır duruma sokar. Kişi kendini bu tür işlerden korusun diye ona akıl verilmiştir. Aklı muhafaza etmek ve geliştirmek için edep ve ahlak bahşedilmiştir. Edep ve ahlakı benimseyip hayata geçirmekle akıl artar; akıl çoğalır, gelişirse insanın kendini helak edici illetlerden koruması kolaylaşır. Edebi kendine baş ölçü ve kural edinen milletlerin alnı ak, hayatları kederden azadedir. Edebi lüzumlu görmeyenlerin ise gece gündüz vücudunda ağrı vardır. İnsan en kötü işlerden bile edep vesilesiyle kurtulursa, şaşılacak bir şey değildir. Edep ve haya ikizdir. Edep — çoğulu âdâb — herkese ve her şeye layık olduğu muameleyi yapmaktır. Haya, uygunsuz işlere izin vermeyen bir duygudur. Haya bir kalkandır; bu kalkan elden düşerse düşman saldırısından helak gelir. Edebe bazı örnekler: anne-babanın yanında ayak uzatmamak, bağdaş kurup oturmamak; kitap bulunan odada çıplak olmamak; insanlar arasında kısa kollu giysi giymemek; kitapları yere koymamak; hiçbir yerde sesini yükseltip kahkaha atmamak; kimse olmasa bile hayasız şeylere bakmamak; nerede kötülük olursa oradan çabucak uzaklaşmak. Kötülüklere fuhuş ve içki örnek olur. Erkek de kadın da hayaya muhtaçtır. Haya gözden başlar. Gözü uygunsuz yerlere dikmemek, uygunsuz sözleri dinlememek ve uygunsuz sözler söylememek hayadır. Bedeni açmamak hayadır. Hayanın asıl yeri kalptir. Kalbe uygunsuz düşünceler gelmesinden utanmak hayanın aslıdır. Kendinin ve başkasının sırrını söylememek — hayadır. Kendinin ve başkasının ayıplarını örtmek — hayadır. Kendini övmemek, övgü talep etmemek, övgüden mahcup olmak — hayadır. Biriyle atışmamak, kavga etmemek — hayadır. Başkalarının arkasından konuşmaktan utanmak — hayadır. Haya perdesi çabuk yanar. Yandıktan sonra onu geri getirmek mümkün değildir. Âdemoğlu edebini ve hayasını yoklayıp durursa onu kaybetmez; eğer haya gereken yerlerde kalpte utanma duygusu yoksa, bunun için çok ağlamak gerekir. Belki de bu gözyaşı sebebiyle Allah haya bahşeder. Bugün edep ve hayadan söz etmek zor. Çünkü edep ve haya bugünkü hâlimizden utanıp kaçıp gitmiş olsa gerek. Bize en gerekli olan edep ve hayadır; ama âlemde tohumu kuruyup tükenmekte olan hayat ağacı da edep ve hayadır.

Akrom MALIK