Сафар дар ватан – аз ватан берун намеравӣ, вале дар сафар мебошӣ. Як маънояш ин аст, ки ватани рӯҳи инсон –…

Сафар дар ватан – аз ватан берун намеравӣ, вале дар сафар мебошӣ. Як маънояш ин аст, ки ватани рӯҳи инсон – ҷисми ӯст. Аз ҳамин ҷисм берун нарафта, дар сафар будан. Рӯҳ гӯё дар даруни тан аст, вале дар тӯли солҳо манзилҳои бисёреро мебинад. Баъзе аз ин манзилҳоро шодӣ, баъзеро ғам меноманд. Баъзе инсон худро чунон ҳис мекунад, ки гӯё дар доира чарх мезанад: он чи дирӯз дида буд, имрӯз боз бармегардад. Дирӯз аз манзиле, ки фуруд омада буд, баромада буд, аммо боз рӯ ба рӯйи ҳамон манзил мебарояд. Вале барои дарк кардани ин ҳам дилу ақли амиқ лозим аст. Ин ҷумудӣ аст, вале сафари ҳақиқӣ сафари рӯҳ аз хок ба осмон аст. Ин сафар ҳам дар ҳоле рух медиҳад, ки рӯҳ дар даруни тан аст. Касе ки дирӯз гуноҳ карда буд, имрӯз ҳам ба ҳамон гуноҳ дучор мешавад. Барои ӯ рӯзҳо танҳо дар шакли иборат аз гуноҳу исён мегузаранд. Гуноҳ монанди гирдоби дарёст – ҷорӣ намешавӣ, халос намешавӣ, дар як ҷо чарх мезанӣ, балки ба қаъри дарё ғарқ мешавӣ – ба ҳалокат мерасӣ. Аз ин гирдоб ба ресмони истиғфор даст зада, ба киштии тавба баромада, наҷот меёбӣ. Вақте ки одам холӣ аз гуноҳ бо некиҳо банд мешавад, акнун ба авҷгирӣ оғоз мекунад. Ба ӯ ҳақиқатҳое кашф карда мешаванд, ки дигарон намебинанд, манзилҳое кушода мешаванд, ки насиби дигарон нашудаанд. Ана ҳамин сафари ҳақиқӣ. Ҷомеа аз табақаҳои гуногун иборат аст. Байни коргари оддӣ ва одаме, ки китоб хонда, илм меварзад, фарқ ҳаст. Агар коргар аз сабаби доимо бо меҳнат машғул буданаш аз ҳикматҳои илм бехабар монад, аҳли илм соҳиби ҳикмат ва пешвоӣ мегардад. Имрӯз касонеро, ки маълумоти олӣ гирифта, ҳамчун нависанда, шоир, рӯзноманигор, муаллим, олим фаъолият мекунанд, зиёӣ, равшанфикр номидан расм аст. Аз гирдоби рӯҳафтодагӣ ба авҷ баровардани ҷомеа бар дӯши ҳамин табақа аст. Чуноне ки сафари рӯҳи инсон дар даруни ҷисм рух медиҳад, рӯҳи ҷомеа низ сафаре ба сӯйи осмон дорад. Мегӯянд, ки дӯзах дар зери ҳафт табақаи замин, биҳишт болои ҳафт табақаи осмон аст. Ҷисм – аз хок, рӯҳ – аз осмон. Пайравӣ аз хоҳишҳои ҷисм ба хок фуромадан ва дар оқибат ба дӯзах афтодан аст; расидан ба хоҳишҳои рӯҳ – ба осмон боло рафтан ва дар натиҷа биҳиштро макон гирифтан аст. Шахсиятҳое, ки «зиёӣ ҳастам» мегӯянд, бояд ба сӯйи ҳамин мақсади амиқ зиндагӣ кунанд ва ҷомеаро ба ҳамин сӯ раҳнамоӣ намоянд. Хуб мебуд, ки ҷавонони ба сӯйи ҳаёти калон қадам ниҳода инро донанд, ки онҳо дар оянда, албатта, ба яке аз табақаҳои ҷомеа мансуб хоҳанд шуд. Корҳое, ки имрӯз мекунанд, онҳоро ба қатори касоне дохил мекунад, ки бо ҳамин корҳо машғуланд. Агар кори нек кунад, ба сафи некон мепайвандад; агар кори бад кунад, бо бадон омехта мешавад. Мехоҳем бигӯем, ки дар ҳар ҷое, ки бошад, инсон бояд дар роҳи фоида расондан ба дигарон бошад. Некӣ кардан зеботарини амалҳост. Ибодату тоатро барои худат мекунӣ, вале ба мардум фоида расондан ҷавонмардии ҳақиқист. Некӣ яъне номи худро нест карда, барои шаъни дигарон мубориза бурдан. Худат гурусна монда, дигареро сер кардан. Барои ҳузури дигаре, бе талаби ҳақ, аз ҳузури худ даст кашидан. Бояд яқин дошт, ки некии холис, албатта, бо бадӣ ҷазо дода мешавад. Муҳаббат бо нафрат, шафқат бо зулм, садоқат бо хиёнат, покӣ бо нопокӣ, албатта, санҷида мешавад. Аз ин санҷиш ду мақсад ҳаст – пухта кардан, қавӣ гардондан ва санҷидани сазовории ту. Ба одамон нон дода, аз гуруснагӣ; об дода, аз ташнагӣ наҷот додан мумкин аст, вале онҳоеро, ки асири дурӯғ шудаанд, бо нури ҳақиқат аз зулмат ба равшанӣ раҳнамоӣ кардан душвортарин аст. Ҳеҷ гап нест, ки нобиноёне, ки чашмонашон нур надидааст, аз равшанӣ тарсида, туро бикушанд. Бузургтарин некӣ – ба дасти инсоният додани оинаи илму ҳикмат аст, ки ҳақиқатро инъикос мекунад. Аммо тайёр бош: эҳтимоли он калон аст, ки оинаро шикаста, бо пораи он туро сар буранд. Аз ин натарс, ин қатл туро ба ҷовидонӣ мерасонад. Ҷавононе, ки роҳи илмро пеш мегиранд, бояд ҳушёр бошанд, ки имрӯз дар миёни онҳое, ки «олим ҳастам» мегӯянд, ҳасадбарон хеле зиёданд; дар миёни онҳое, ки «аҳли илм ҳастам» мегӯянд, онҳое, ки маргро ба гардан гирифтаанд, бисёранд. Ҳасадбар гуфтем, ки ӯ касеро, ки илмаш аз худаш зиёд шудааст, дида наметавонад, зеро ӯ илмро барои обрӯ омӯхта буд, акнун агар илми дигаре зиёд шавад, худро чунон ҳис мекунад, ки гӯё обрӯяшро кашида гирифтаанд.

Олиме, ки маргро ба гардан гирифтааст – одамест, ки аз хондан бозмондааст, паҳн кардани илмро бас кардааст, танҳо барои зиндагонӣ зиндагӣ мекунад, барои мансаб ва курсӣ аз роҳи илм берун рафтааст. Барои ӯ ҷустуҷӯҳо, кашфиётҳо, комёбиҳои ҷавонон завқ намебахшанд; барои мушкилоти бераҳмонаи давр бо ғояҳои нав роҳи ҳал намеҷӯяд; шавқаш мурдааст, якдигарро дастгирӣ намекунад; ҳақиқатҳоро баён намекунад; ба ҳолати «лагад занӣ ҳам наҷунбад» расида, ба «саг хобу мирзо хез» одат кардааст. Оё он олимро зинда гуфтан мумкин аст? Ӯ мурдааст, бо ихтиёри худ маргро интихоб кардааст, ҳол он ки олим зотест, ки ҳар рӯз беист заҳмат мекашад, шабро ба субҳ, субҳро ба шаб пайваста меҳнат мекунад ва илмашро паҳн месозад. Рӯҳи миллат – илм аст. Агар маҷлисҳои илм зиёд шаванд, маҷлисҳои илм серодам бошанд, агар халқ аз ташвиши шикам каме боло рафта, дар бораи ташвиши дилу рӯҳ андеша кардан гирад, он халқ аст, эл аст, улус аст. Дар акси ҳол, аз тӯдаи мавҷудоти бешуур чӣ фарқ дорад?! Онҳое, ки дар ватан истода сафар карда наметавонанд, гумон мекунанд, ки сафарро танҳо ҳангоми аз ватан берун рафтан кардан мумкин аст. Онҳо намедонанд, ки инсон метавонад аз ботлоқҳои гуноҳ ба сӯйи кӯҳҳои тавба сафар кунад. Онҳо бечорагоне ҳастанд, ки ба мехи нафс баста шудаанд ва гумон мекунанд, ки замин дар гирди онҳо чарх мезанад. Дарвоқеъ, илм на рад кардан аст, на шӯлаи эҳсосот, на силсилаи суханони зебо, балки ҳақиқати равшанест, ки муддати дароз бо дардҳо ҳосил мешавад, ба тан ҷаббида, ба амал табдил меёбад. Чунон равшан аст, ки на дар зулмати зулм ва на дар давлати бахт иҷозат намедиҳад, ки роҳро гум кунӣ.

Акром МАЛИК