Адамдардын көпчүлүгү өздөрү каалаган нерселерге ишенишет. Өздөрү чын деп билген нерсе үчүн далил издешет.…

Адамдардын көпчүлүгү өздөрү каалаган нерселерге ишенишет. Өздөрү чын деп билген нерсе үчүн далил издешет. Жүрөгүндөгү шекти чындык деп ырастай турган далилди издешет. Ошол себептүү, көрүнгөн нерселерди жана окуяларды жүрөгүндөгү шектин ырасталышы деп кабыл алып, ээрчишет. Чынында, адам өз оюн, пикирин жана каалоолорун бир четке жыйыштырып коюп, чындыктын өзүн табууга жана аны түшүнүүгө аракет кылышы керек. Чындык адамдын напсисиндеги, акылындагы жана жүрөгүндөгү нерселерге тескери болушу ыктымалдыгы чоң. Көрүнгөн нерсе көрүнгөндөй болбошу, угулган нерсе угулгандай болбошу мүмкүн. Жашыл жалбыракка оронгон жана салкындык тартуулап турган дарактын кучагында от бар десе, акыл кабыл алабы? Ал эми ар бир дарактын денесинде от жашайт. Мунун эки далили бар: дарак суу ичпесе, кургайт, аны кургаткан нерсе — ичиндеги от. Экинчи далил мындай: кургак дарак бутактары сүрүлсө, андан от чыгат. Сырткы көрүнүшү боюнча дарак оттон алыс сезилсе да, ички жагынан ал оттун мекени. Мындай мисалдарды дагы келтирсе болот: ааламдагы бардык жаратылгандардын ичинен от да, аба да, суу да табууга болот жана башкалар. Айткыбыз келген сөз мындай: ар бир нерсенин сырткы көрүнүшү ал жөнүндөгү чындыкты билдирбеши табигый. Максатка кайтсак. Максат — адамдардын көпчүлүгү чындыкты издебеши жана напсисине жаккан нерсени чындык деп бекитип, ага айлана-тегеректен далил издеп табышы жөнүндө баяндоо эле. Адам кээде тили менен дилине каршы сөздү айтат. Себеби — коом эмнени жакшы деп билсе, аны жакшы; жаман деп билсе, аны жаман деп айтуу, башкача айтканда, тууроо табияты. Адам көбүнчө көпчүлүктү ээрчийт; муну өзү түшүнбөйт, ал эми ал жалпыга жаадырылып жаткан жалган жана амалдын жамгырынан тоё ичип, ичкендерин кусуп жаткан болот, болгону. Мисалы, минбарга чыгып алгандар биз кулап баратабыз деп кыйкырса, төмөндөгүлөр да кошулуп ошондой кыйкырышат. Биз куткарылып жатабыз деп айтылса да, дагы кайталашат. Акылдары муну ырастап жаткандай сезилет. Ал эми ал акыл минбардагы адамдын сунуштаган далилдерине жана талдоолоруна гана таянып турат. Өзү эч нерсе тапкан да, түшүнгөн да жок. Сөз узарып, максат четте калып жатат. Максат — адамдар напсиси каалаган нерсени чындык деп билиши жөнүндө айтуу эле. Эң кызыгы, адамдар напсиси каалаган нерсени канчалык жашырышпасын, алар бул нерсени эки чекитте бетке чыгарышат, бул алардын ыктыяры менен болбойт. Биринчи көрүнүш — алардын иштери. Адам дилинде гана жашырып, өзүн канчалык таза кармабасын, амалдары анын напсисиндеги каалоону жана чындыкты көрсөтөт. Экинчи көрүнүш — аларга болгон мамиле. Көп учурларда адамдарга алар каалаган нерсе тагдыры аркылуу келет. Эгер анын шеги жакшылыкка болсо, жакшы нерселер; жамандыкка болсо, жаман нерселер; күнөө болсо, күнөөлөр; сооп болсо, сооптор келет. Ошентип, адам эмне үчүн мен мынчалык азап тартып жатам дебесин, жөн гана анын ичиндегилер алдынан чыгып келе жатат, болгону. Башкача айтканда, наалып, кимдир бирөөлөрдү айыптоодон мурун адамзат өз жүрөгүнүн дептеринин барактарына таза жана пакиза сөздөрдү жазышы керек, анткени ал бул сөздөрдү тагдыр жолдорунда окуп барууга мажбур. Сөздөр чаташкандай. Көздөлгөн маани кайдадыр качып кеткендей сезилип жатат. Аралаш тамактар жана таза эмес азыктар адамды оорутуп, кыйратканы сыяктуу эле ар кандай сөздөр жана текшерилбеген, ырасталбаган маалыматтар; уятсыз сүрөттөр жана үндөр, жалпысынан ушул сыяктуу нерселердин баары көз жана кулак түтүктөрүнөн жүрөк кудугуна агып түшөт жана жүрөктү, акыр аягында бүт денени бузат. Жүрөк бузулса, ал арам нерселерге ыктайт; напси кутурса, адам аны баш ийдире албай калат; акыл адашса, адам туура чечимдерден алыстайт жана башкалар. Эми эмне демекчи элек, жакшысы, номерлеп айталы, эсибизде жакшыраак сакталышы үчүн: 1. Напсибизди эмес, чындыкты ээрчисек, оң. 2. Наалыбай жана нааразы болбой, жүрөгүбүздү оңдоого, ичибизди тазалоого аракет кылганыбыз жакшы. 3. Көзүбүздү жана кулагыбызды тыюу менен ичибизди таза кармоого жетишебиз.

Акром МАЛИК