Аксари инсонҳо ба чизҳое бовар мекунанд, ки худашон мехоҳанд. Барои чизе, ки худашон ҳақ медонанд, далел…

Аксари инсонҳо ба чизҳое бовар мекунанд, ки худашон мехоҳанд. Барои чизе, ки худашон ҳақ медонанд, далел меҷӯянд. Исботеро меҷӯянд, ки шубҳаи дар дилашон бударо ҳақиқат тасдиқ кунад. Аз ин сабаб, чизҳо ва ҳодисаҳои дидаро тасдиқи гумони дар дилашон буда қабул карда, аз паи онҳо мераванд. Дар асл, инсон бояд андеша, раъй ва хоҳишҳои худро як сӯ гузошта, барои ёфтан ва дарк кардани худи ҳақиқат ғайрат кунад. Эҳтимоли калон ҳаст, ки ҳақиқат ба чизҳои дар нафс, ақл ва дили инсон буда зид бошад. Мумкин аст чизи дидашуда чунон ки дида шуд, набошад, чизи шунидашуда чунон ки шунида шуд, набошад. Агар гӯянд, ки дар бағали дарахте, ки ба барги сабз печида ва салқинӣ мебахшад, оташ ҳаст, оё ақл қабул мекунад? Ҳол он ки дар тани ҳар дарахт оташ зиндагӣ мекунад. Ин ду исбот дорад: агар дарахт об нанӯшад, мехушкад ва чизе, ки онро мехушконад, оташи дарунии ӯст. Исботи дуюм ин аст, ки агар шохаҳои дарахти хушк ба ҳам молида шаванд, аз он оташ мебарояд. Агарчи зоҳиран дарахт аз оташ дур менамояд, ботинан он манзилгоҳи оташ аст. Чунин мисолҳоро боз овардан мумкин аст: аз дохили ҳамаи офаридаҳои олам оташу ҳаво ва обро ёфтан мумкин аст ва ғайра. Сухане, ки гуфтан мехостем, ин аст, ки табиист, ки зоҳири ҳар чиз ҳақиқатро дар бораи он нафаҳмонад. Ба мақсад баргардем. Мақсад – баён кардани он буд, ки аксари инсонҳо ҳақиқатро намеҷӯянд ва чизеро, ки ба нафсашон писанд аст, ҳақиқат собит карда, барои он аз атрофу ҷавониб далел ҷуста меёбанд. Одам гоҳо бо забонаш сухани зидди дилашро мегӯяд. Сабаб – он чиро, ки ҷомеа хуб медонад, хуб; он чиро, ки бад медонад, бад гуфтан, яъне табиати тақлид аст. Одам аксар вақт аз паи омма меравад; инро худаш дарк намекунад, ҳол он ки ӯ аз борони дурӯғ ва ҳилае, ки ба омма борида мешавад, сер нӯшида, нӯшидаҳояшро қай мекунад, бас. Масалан, агар онҳое, ки ба минбар баромадаанд, фарёд зананд, ки мо ғарқ мешавем, поёниён ҳам ҳамовоз шуда чунин фарёд мезананд. Агар гуфта шавад, ки мо наҷот меёбем, боз такрор мекунанд. Ба назар мерасад, ки ақлашон инро тасдиқ мекунад. Ҳол он ки он ақл танҳо ба далелҳо ва таҳлилҳое, ки одами болои минбар пешниҳод кардааст, такя мекунад, бас. Худаш ҳеҷ чизро наёфтааст ва дарк накардааст. Сухан дароз мешавад, мақсад як сӯ мемонад. Мақсад – гуфтани он буд, ки одамон чизеро, ки нафсашон мехоҳад, ҳақиқат медонанд. Аз ҳама ҷолиб, одамон чизеро, ки нафсашон мехоҳад, ҳар қадар пинҳон накунанд, онро дар ду нуқта ошкор месозанд ва ин бо ихтиёри онҳо намешавад. Зуҳури якум корҳои онҳост. Инсон ҳар қадар онро танҳо дар дил пинҳон дошта, худро покдоман нишон надиҳад, амалҳояш хоҳиш ва ҳақиқати дар нафсаш бударо нишон медиҳанд. Зуҳури дуюм муносибат ба онҳост. Дар бисёр ҳолатҳо ба одамон он чи мехоҳанд, тавассути тақдирашон меояд. Агар гумонаш ба некӣ бошад, чизҳои нек; агар ба бадӣ бошад, чизҳои бад; агар гуноҳ бошад, гуноҳҳо; агар савоб бошад, савобҳо меоянд. Ҳамин тавр, инсон нагӯяд, ки чаро ман ин қадар азият мекашам; танҳо он чи дар дохили ӯст, рӯ ба рӯяш баромада меояд, бас. Яъне пеш аз нолиш ва айбдор кардани касе одамизод бояд ба варақҳои дафтари дили худ суханони тозаву покиза нависад, зеро ӯ маҷбур аст ин суханонро дар роҳҳои тақдир хонда равад. Гӯё суханон омехта шуданд. Ба назар мерасад, ки маънои қасдшуда ба куҷое гурехтааст. Чунон ки таомҳои омехта ва хӯрокҳои нопок одамро бемор ва ҳалок мекунанд, суханони гуногун ва маълумоти санҷиданашуда ва тасдиқнашуда; тасвирҳо ва овозҳои беҳаё, умуман ҳамаи чунин чизҳо аз қубурҳои чашму гӯш ба чоҳи дил ҷорӣ шуда, дил ва оқибат тамоми вуҷудро вайрон мекунанд. Агар дил вайрон шавад, ба чизҳои ҳаром майл мекунад; агар нафс ба ҳайҷон ояд, инсон онро итоат кунонида наметавонад; агар ақл гумроҳ шавад, одам аз қарорҳои дуруст дур мешавад ва ғайра. Акнун чӣ гуфтан мехостем, беҳтар аст, бо рақамҳо гӯем, то ки дар ёдамон беҳтар монад: 1. Беҳтар аст, ки на аз паи нафсамон, балки аз паи ҳақиқат равем. 2. Хуб аст, ки нолиш накарда ва норозӣ нашуда, барои ислоҳи дил ва тоза кардани дохили худ кӯшиш кунем. 3. Бо нигоҳ доштани чашму гӯшҳоямон ба пок нигоҳ доштани дохили худ муваффақ мешавем.

Акром МАЛИК