АЛТЫНЧЫ БАП

АЛТЫНЧЫ БАП

ҮЙ-БҮЛӨ КУРУУ

Үчүнчү бөлүм

Жуучулук

Илгерки заманда жуучулар: “Босогоңузду шыпырганы келдик”, “Кулчулукка келдик”, — дешчү. Кызы бардын назы бар деп, кыздуу үйдүн шарттарына, кербездигине чыдашкан. Албетте, ар бир иштин өз жол-жобосу бар. Мындан он беш жыл мурун болсо керек, “Өзү үйлөнбөгөн жуучу” деген сериал чыккан эле. Дагы кайсы бир кинолордо жуучулук шылдыңга алынды. Анда-санда ар кандай сахналарда мындай кемчиликтер дагы эле көзгө урунат. Жуучулук деп аталган иш түрүнүн жана жуучу аттуу адамдардын абройуна да доо кеткендей сезилет. Бир үй-бүлөнүн көзүнүн карегиндей өстүргөн кызын барып, алып келүү оңой же өзүнөн-өзү болушу мүмкүн эмес. Ал үчүн, заманбап тил менен айтканда, дипломатия зарыл. Үй-бүлө — кичинекей жана кудуреттүү мамлекет, кыз алуу — мына ушул мамлекет менен түбөлүккө байланыш түзүү. Ал үчүн, эң оболу, жуучулук дипломатиясы кыймылга келет. Жуучулар жана жуучулук — бул кыздуу үйдүн урматы, кыздын баркы жана баасы болуп саналат. Жуучулук — сөз ташыгыч (телефон) аркылуу бүтө турган иш эмес, процессти ушундай жол менен чечүүгө аракет кылуу — нак наадандык. Жуучулуктун биринчи баскычы — кимди келин кылуу маселесинде бекем токтомго келүү. Палан маалада кыз бар экен, сүрөтүн көр; бир барып келели; окуусуна барып келели жана ушул сыяктуу сөздөр жана ыкмалар туура эмес. Келин, башкача айтканда, уулга өмүрлүк жар — бир өмүрлүк, балким акыретте, бейиш үйлөрүндө бирге болушу керек болгон шерик тандалып жатат. Бул иш мал базарынан мал сатып алуудан жер менен асмандай айырмаланган иш. Талапкер жөнүндө бекем чечим кабыл алынганы жакшы: “Ушул кызды келин кылабыз”. Уулга да ушул кызды алуу максатка ылайык экени негиздеп берилиши керек. Кыз менен жолугушууга баруудан мурун жигит үйлөнөм деген бекем бир ойдо болсо, белгисиздиктен жана чечкинсиздиктен алыстайт. Жолугушуу деген процессте жигит кызга жактыбы, жокпу — ушуга көбүрөөк көңүл бурулушу керек. Бул маселеге сөзүбүздүн уландысында дагы токтолобуз. Экинчи баскычта кыздын үйүнө ким жуучу болуп барары чечилет. Жуучулукка ата-эненин дароо барбашы максатка ылайык. Анткени кыз тараптын баш тартуусу же кабыл алуусу бүдөмүк, эгер баш тартылса, ата-эненин айбатына анча жакшы болбой калчудай; бир барганда эле кабыл алынышы болсо чындыктан абдан алыс. Абасы, таякеси сыяктуу салмактуу туугандар, ошондой эле маалланын жана үй-бүлөнүн жакыны болгон, эл арасында урматтуу бир киши да жуучу катары тандалганы жакшы. Үчүнчү баскычта жуучулар кызы бар эшикти кагышат. Маселе олуттуу болгондуктан, биринчи барууда эркектердин жуучулугу аялдардын жуучулугунан артык болсо керек. Өмүр соодасы үй-бүлө башчылары тарабынан чечилгени жакшы. Албетте, тез эле макулбуз, кызыбызды беребиз деген сөз биринчи суроодо эле айтылбайт. Бул абдан сейрек учурларда болот. Кыз тарапка жуучулардын сөзү, талапкердин өзү жөнүндөгү маалыматтар жылуу сезилсе, дагы бир келиңиздер, кеңешебиз деп айтышы керек. Эл арасындагы айрым салттарга ылайык жуучулар алып келген белектердин кабыл алынышы мына ушуга ишара болуп саналат. Чынында, келиңиздер, көрөбүз деген сөздүн өзү иштин олуттуу түрдө алдыга жылганынан кабар берет. Эгерде кызыбыз жаш деп эч кандай үмүт берилбесе да, кудалашуу чечимине келген жигит тарап кийинки жолу дагы биринчи жолу келгендей кайра барышы мүмкүн. Төртүнчү баскычта мурунку жуучулар кайра келишет. Бул аралыкта кыз тарап күйөөлүккө талапкерди кылдат изилдейт. Бул жолку келүүдө жигитти бир көрөлү деген сунуш берилет. Жигиттин кыздын үйүнө келиши маселенин дээрлик бүткөнүнө окшош, бирок бул учурда да кыз тарапта баш тартуу укугу толук сакталып турат.

Жигит менен кыз тараптын атасы, абалары, таякелери, башка олуттуу адамдар жакшы маек курушат. Күйөөлүккө талапкерге ашыкча басым жасабай, эркиндик берилет; кандай суроолордун жообу кызык болсо, ошол суроолор берилет; күйөөнүн ар бир абалы байкалып, талдоого алынат. Бул жолугушуу күйөөнүн олуттуу эскерүүлөрүнүн бирине айланганы жакшы. Башкача айтканда, аял алуу оюн эмес экенин жигитче бүт денеси менен түшүнсүн. Үйлөнүү — таптакыр башка адамга айлануу. Үйлөнүү сени маанилүү инсанга айлантат. Жигит жактырылгандан кийин, кыз менен жолугушуусу уюштурулат. Бул эки намахрамды, кинолордогудай, шылдың бир иш-чарага тартуу эмес, албетте. Жолугушуу — кыздын үйүндө эки жаштын бири-биринин жүзүн, сырткы келбетин көрүшүнөн, уруксат болсо, үнүн кандайдыр бир жөнөкөй суроо аркылуу угуп көрүшүнөн жана буга кеткен кыска мүнөттөрдөн турган процесс. Анткени кыз менен жигиттин кандай экени — сапаты жана адеп-ахлагы ата-эне тарабынан текшерилип бүткөн жана оң токтомго келинген, эми жаштардын көзү бири-бирине түшүп, жүрөгү бир аз зыркырашы керек эле, болгону. “Өткөн күндөр” чыгармасында Отабектин Кумушка үйлөнүү жараянын карасак, тарыхыбызда, ал тургай ушул да болбогон экен. Тил алчаак уул жана тил алчаак кыз эч качан ата-эненин оюна каршы барбайт. Алар ата-эненин акылга сыярлык чечимдерин кабыл алышат. Биз бул жерде туура үй-бүлөлөр жөнүндө айтып жатабыз. Баласына жакшылык кылууну ойлобогон өзүмчүл ата-энелер же наадан жана сокур балдар жөнүндө эмес. Ошентип, кыздан жигит жөнүндө суралат, ыйбаа кыз бала үчүн биринчи орунда; анын ооба, жакты, тиемин деп ата-энесине айтышы абдан табигый эмес. Эгер бул кимдир бирөөлөр үчүн бүгүн табигый болсо да, чындык өзгөрбөйт: ата-энеге тиктеп же башкага болсун, күйөөгө тиемин же тийбейм деп айтуу — болгону бетпактык. Ошондуктан кыздын мындай назик суроого үнсүз калышы, кызарып уялып кетип калышы — мунун баары кыз балада табигый өтөт, аны жасалма уюштуруу мүмкүн эмес — ушул макулдуктун белгиси. Жигит менен кыздын бүгүн кеңири тарагандай саатап сүйлөшүүсү, чынында, маанисиз көрүнүш. Анткени бул сүйлөшүү эч нерсени чечпейт: жигит менен кыз бири-бирине эригип эмне деп ант ичпесин, эмне деп келишпесин, бул сөздөрдүн өмүр бою эч качан ишке ашпай калып кетүү ыктымалдыгы токсон тогуз бүтүн, дагы тогуз пайыз чындык. Анткени шаһватка туткун жаштар бул учурда өздөрүн бири-бирине көз-көз кылуу менен алек болуп, жалган сөздөрдү үйө беришет. Эртең турмушта бардык куру сөздөрү эсинен чыгып, бири-бирин муунта баштайт. Анткени тарбиянын жана тектин сапаттары тилден чыккан кооз сөздөргө көпчүлүк учурда туура келбейт: тарбиянын жана тектин сапаттары өзүн турмуш жараянында көрсөтө берет. “Үммөт үчүн бала төрөйм!” — деген кыз төрөгөн баласын эмизгиси келбеши же өзүң кара деп күйөөсүнүн колуна карматышы мүмкүн. “Сени башыма көтөрөм”, — деген жигитче эртең аялын бут астына тебелеп салышы эч нерсе эмес. “Мен тазалыкты сүйөм! Мен тазалык менен эгиз төрөлгөм!” — деген кыз ыпылас бөлмөдө жана ыш баскан ашканада да уктай берчү болуп чыгышы ыктымалдан алыс эмес. Жана башкалар. Энеси бир нече баланы дүйнөгө алып келип, ак жуунтуп, ак тараганын көргөн, май төгүлсө жалагыдай таза үйдө өскөн кыз ар кандай сөздөрсүз эле үммөт үчүн төрөйт жана таза жашайт. Атасы энесин урматтаганын көргөн жигит көпкөн убадаларсыз эле аялына кандай өлчөмдө мамиле кылууну билет. Бул маселеде жыйынтык чыгара турган болсок, жаш жигит-кыздардын үй-бүлө куруу максатындагы өз алдынча жолугушуулары, керексиз жазышуулары, узактан-узак “романтикага” бай сандырактары бир тыйынга да арзыбаган иштер. Тескерисинче, бул аларга зыян гана алып келет: тойдон кийин толкундануу да жок; бири-бирине энтигип умтулуу да жок. Анткени алар тойго чейин ыйбаасынын көбүн шамалга сапырып, дээрлик бардык таза сезимдерди күйгүзүп жок кылып бүтүшкөн. Эми бири-биринен тажап калуу же башка адепке жат иштер, адепсиздиктер менен алек болуп калышы да эч нерсе эмес.