БОБИ НӮҲУМ

БОБИ НӮҲУМ

Фасли сеюм

Зинаҳои ба воя расидан

Пас аз дусолагӣ калон шудани кӯдак тезтар мешавад – саволҳои беохир, чашмони дурахшон, бозигарӣ. Кӯдак (ба ӯзбекӣ «бола») бо номи худ «бол» аст! Бол-а?! Яъне калимаи «бола» ба калимаи «бол» – «асал» монанд аст. Аммо ба тарбияи ӯ бояд бо диққат ва зиракӣ муносибат кард, то «асал» будани кӯдак касро фиреб надиҳад. Яъне дар меҳр зоҳир кардан ва шафқат ба кӯдак аз ҳад гузаштан ба оқибатҳои нохоста мебарад. Барои возеҳӣ баъзе тавсияҳоеро, ки муҳим медонем, бо рақамҳо шуморида пешниҳод мекунем: 1. Бо кӯдак на бо забони лаллагӣ, балки бо забони комили калонсолон гап мезананд. 2. Нагӯед, ки кӯдакро вундеркинд тарбия мекунам; бо гумони он ки аз як ваҷабиаш ба ӯ хондану навиштан ва чизҳои дигарро меомӯзонам, кӯдакӣ ва шӯхии ӯро нарабоед. 3. Масъалаи муҳимтарин ва нозук: агар калонсолон, хусусан, падару модарон бо ҳам созиш карда натавонанд, масъаларо дур аз чашми кӯдакон, алоҳида ҳал кунед. Ҳеҷ гоҳ пеши чашми кӯдакони хурдакак ғавғою беодобӣ накунед.

4. Афтидан, шӯхӣ кардани кӯдак табиист, вале падару модар бояд худро чунон тутанд, ки кӯдак худаш фаҳмад, ки эркагиро ҳадде ҳаст. Аммо ин ҳад бо фарёд задан ё дӯғ задан, тарсондани дили кӯдак гузошта намешавад. 5. Кӯдакро аз асбобу анҷоми оҳанин – телефон ва «дилбезоркунак» дур нигоҳ доштан ҳатмист. Кӯдак пас аз сесолагӣ афсона ва ҳикоятҳоро дӯст медорад. Ба ӯ бозичаҳои гуногун, китобҳои расмҳои рангадор харида медиҳанд. Баъд бояд аз китобҳо бо оҳангҳои ҷолиб ба кӯдакон ҳикояҳо ва афсонаҳои гуногун хонда дод. Ин чизҳо ба кӯдак олами такрорнашаванда тӯҳфа мекунанд – кӯдак олами ин афсонаҳо ва ривоятҳоро дар хаёлаш барпо мекунад, шунидани афсонаро дӯст медорад; аз ин рӯ, аз тасвирҳо, суханон ва манзараҳои тозатарин истифода мебаранд; бояд оқибати афсонаҳо танҳо бо некӣ анҷом ёбад ва дар онҳо нотарсӣ ва ҷасорат мадҳ карда шавад. 6. Кӯдак бояд соатҳои бозӣ, майдончаҳои бозӣ ва рафиқон дошта бошад ва инро падару модар назорат мекунанд. Писар ё духтарро ба нофи худ бастан лозим нест; агар бародарони калонтари бохирад дошта бошад, хеле хуб, агар надошта бошад, бояд барои озодона бозӣ кардани кӯдак шароит фароҳам овард. 7. Бояд ба кӯдак кам-кам кор фармуд ва ҳатто хурдтарин кори ӯро таъриф кард. Ҳеҷ гоҳ дили кӯдакро наранҷонед, бигзор ӯ ҳамеша аз оби чашмаи меҳр сероб шавад. Фарзандатонро ташнаи меҳр нагузоред. 8. Вақте ки кӯдак хоҳишҳояшро баён мекунад, онҳоро иҷро кунед, вале на дарҳол, балки бо таъхир, мӯҳлат гузошта, то кӯдаки хурдакакатон ҳам бо ҳамин тариқ ҳис кунад, ки ҳама чиз вақте ки фурсаташ расад, рӯй медиҳад ва сабр лозим аст. 9. Аз панҷ-шашсолагӣ беҳтар аст, ки ҳар рӯз ним соат, як соат барои шиносонидани ҳарфҳо, ёд гирифтани рақамҳо вақт ҷудо карда шавад. Хуб аст, ки кӯдак дар шашсолагӣ хондан ва шумориданро, ҳатто ҳисобҳои осонро, фарқ кардани рангҳо, паҳн кардан ва ҷамъ кардани бозичаҳоро донад. 10. Вақте ки кӯдак ба ҳафтсолагӣ мерасад, муомила туси ҷиддӣ мегирад – марҳилаи бас кардани эркапарварӣ ва ба кӯдак чун шахси масъулиятшинос нигаристан оғоз мешавад. Акнун соатҳои бозии ӯ кам мешаванд, соатҳои дарс ва соатҳои ёрӣ ба оила зиёд мешаванд. Ба ӯ бо нигоҳи ҷиддӣ менигаранд. Агар хато кунад, каме абрӯ турш мекунанд, мегӯянд: «чунин накун-да». Ҳикмате, ки аз ҳафт то ҳафдаҳсолагӣ кӯдакро чун ғулом нигоҳ доштан лозим аст, бесабаб нест. Кӯдак то ҳафтсолагӣ бар тахт нишинад, баъд аз тахт фуроварда мешавад. Ҳафт соли аввал солҳои ҳам ҷисмонӣ ва ҳам рӯҳӣ ба воя расидани ӯ буданд, баъд аз он ҳам ба ӯ зарар расонда намешавад, танҳо кӯшиши одат додан ба тартиб ва дақиқӣ, масъулият ва интизом оғоз мегардад. 11. Ба кӯдак супоришҳо, шарҳҳо оид ба иҷрои онҳо ва вақти муайян дода мешавад. Иҷрои супориши додашуда, албатта, санҷида мешавад. Ба ин супоришҳое, монанди «ҳавлиро рӯфта монед», «хонаро тоза кун», «фалон чизро бурда деҳ» дохил мешаванд. Ба кӯдак иҷозат дода намешавад, ки корро нимкора иҷро кунад. 12. Кӯдак бояд муомила бо пулро донад. Аз ҳафтсолагӣ ба ӯ дар асоси ҳисоби аниқ пул медиҳанд ва хароҷоташро шарҳ медиҳанд; ҳатто аз ҳамин синну сол барои меҳнати муайяни ҷисмонии (!) кӯдак пул додан мумкин аст, агар эҷодкорӣ дошта бошад, барои кори эҷодиаш низ. На барои дарс ва корҳои монанди ин, балки барои корҳои мушаххасе, ки малака ва ақл, қуввати ҷисмонӣ ва вақт талаб мекунанд, бояд ҳақ дод. Бояд омӯзонд, ки пули ёфтаашро якҷоя шуморида, ба ҳамён ё сандуқчаи пулаш ҷойгир кунад ва қисми муайяни онро барои эҳсон ҷудо кунад. Вақте ки эҳсон мегӯем, пеш аз ҳама, бигзор ба бобою бибиаш пул ҳадя карданро омӯзад. Баъд ба аммаю холаҳои камбағалаш. Баъд ба муҳтоҷони байни хешу ҳамсоягон. Бояд чунин низоми молиявӣ ташкил кард, ки бо пули ҷамъовардаи худи кӯдак либоси мактабӣ ва лавозимоти таълимии ӯро якҷоя харидорӣ кунанд. Он гоҳ мебинед, ки кӯдаки ҳаштсола либосҳояшро эҳтиёт мекунад, дафтарҳояшро нигоҳубин мекунад, худро чун калонсолон ҷиддӣ мегирад. Дар пеши чашми ӯ меҳнати ҷисмонӣ ва вақт ба пул – ба арзиш табдил меёбад. Ин ӯро ба воя мерасонад – дар мағзи кӯдак барои бекорӣ ҷой намемонад. Вақти хоб ва дарси кӯдакро бояд аниқ муайян кард. 13. Кӯдакро дар даҳсолагӣ бояд ба ҳунарманд супурд. Сахт санҷед, ки устои ҳунарманд покиза, ҳалол ва оиладор, шафқатнок ва хулқаш тоза бошад. Бигзор кӯдак ҳар рӯз се соат ҳунар омӯзад. Дар ин кор солҳоро тақсим кардан мумкин аст: мӯзадӯзӣ, дуредгарӣ, барқчигӣ, сантехника, хиштчинӣ, андовагарӣ, ҳатто дӯзандагӣ. Ҳар сол ба як усто шогирд мешавад. Агар кӯдак то ҳафдаҳсолагӣ даҳ ҳунарро аз уҳда барояд, нурун ало нур. Агар дар ҳамин синну сол челонгарӣ-кафшергарӣ (сварка) ва устогии ароба (таъмири мошин, таъмири велосипед)-ро омӯзад, акнун гапе ҳам намемонад! 14. Мактаб ҳама чизро намедиҳад; агар мактаби сатҳи имрӯза пеш аз ҳама фанҳоеро, монанди хондан, навиштан, ҳисоб, ҷуғрофия, таърих таълим диҳад ва илова бар он маълумоти асосии илмҳоеро, монанди физика, химия дода тавонад ҳам, гапи калон аст. Агар мактаби сатҳи имрӯза ба тарбия ва фитрати кӯдак зарба назанад, онро вайрон накунад, кори бузург ҳисоб мешуд. Ба ин маъно, имрӯз мубрам аст, ки кӯдакро на дар гармхонаи биҳишти сунъие, ки мактаби хусусӣ ном дорад, балки бештар дар оғӯши оила, бо сарварии падар тарбия карда, ба ҳаёт омода созем. Ба ин маъно, ба мактаби расмие, ки кӯдакро то соати 12.00 нигоҳ дошта, баъд ба хонааш ҷавоб медиҳад, супурдан мувофиқи мақсад меояд. Зеро ҳам бепул аст ва ҳам дақиқ нисфи рӯзи кӯдак дар ихтиёри худаш, дар ихтиёри падару модар мемонад. Ба мактабе, ки иҷозат додааст нисфи рӯзи кӯдак озод гузарад, ташаккур гуфта, ба кӯдак вақт ҷудо кардан ҳам ба ҳаёти падару модар маъно мебахшад ва ҳам имкон медиҳад, ки вазифаи худро ҳамчун падару модар дуруст иҷро кунанд. Падару модар кӯдакро танҳо ба ҳунар ё савдо намепартоянд, балки ба малакаи китобхонӣ ва мустақилона илм омӯхтани ӯ низ ёрӣ мерасонанд. Ба падару модарон тавсия ин аст, ки агар аз эҷодиёти шоирони классикӣ ва муосир ҳикматҳои гуногунро ба фарзандатон ҳафтае 30 сатрӣ ёд диҳонед, хуб мешуд. Дар тӯли солҳо ин ҳикматҳои ёдгирифта тафаккури кӯдакро бино карда, ба шакли дуруст гирифтани нигоҳи ӯ ба дунё саҳм мегузоштанд. 15. Бояд ба кӯдак интихоби либосро – агар гарон бошад ҳам, босифат ва рангаш мезебидагӣ, андозааш мувофиқ интихоб карданро, инчунин интихоб карда хӯрдани таомҳои ҳалол ва покизаро омӯзонд. Бояд ба зеҳни кӯдак ҷо кард, ки танҳо хӯрокеро, ки ба ивази пули бо меҳнати худ ёфташуда пухта шудааст, бемалол хӯрдан мумкин аст. Хулоса, агар гӯем, кӯдакро одам карда тарбия кунем. Бигзор ӯ бо чандин забон ғур-ғур накунад, ҷавони «замонавӣ» ё духтари «замонавӣ» набошад, вале бо иродаю матонат, садоқатманд, меҳнатдӯст, тадбиркор, боинсоф, ҳунарманд, ҷасур, оиладӯст ва дорои дигар хислатҳои инсонӣ шуда ба воя расад.

Тавсияи шахсии мо (дар асл, таҷрибае, ки аз таърих омадааст) ин аст, ки ба фарзандатон алифбои қадимаи туркиеро, ки ниёгонамон омӯхта буданд, омӯзонед, баъд кам-кам дар давоми ду-се сол китоби «Сабот-ул-оҷизин»-ро ёд диҳонед, сипас аз сенздаҳсолагӣ китоби «Гулистони туркӣ»-ро, ки ҳазрати Сайфи Саройӣ навиштаанд (аслан ба ҳазрати шайх Саъдӣ тааллуқ дорад), хононед. Дар ин миён хуб аст, ки китобҳои ба қалами ҳазрати Алихонтӯраи Соғунӣ мансубро, монанди «Таърихи Муҳаммадӣ», «Ғами Туркистон» низ мутолиа кунад. Дар натиҷа, дунё ба чашмаш дурахшон намоён мешавад. Агар фарзандатонро ба дуруст фикр кардан, ба қатъият омӯзонед, бас аст, аз ӯ хавотир шудан лозим нест: ҳеҷ кас ӯро аз роҳ зада наметавонад, бо ҷоҳилоне, ки ҳувияти худро гум карда, ҳоло дар хориҷа зиндагӣ мекунанд ва қақ-қақ карда ба ҳамватанони худ ақл меомӯзонанд, ҳам омехта намегардад.

Акром МАЛИК