ФАЛСАФАИ ИНСОНИ ОЗОД

ФАЛСАФАИ ИНСОНИ ОЗОД

Боби якум

Манзара

Ҳолате, ки имрӯз мушоҳида мешавад, ба назари ман, чунин аст: дар калонсолон ҳисси масъулият кам шудааст, онҳо дар назди ояндаву ахлоқи насли ҷавон, хусусан фарзандони худ, масъулият ҳис намекунанд.

Таҷаллии ин ҳақиқатро чунин манзара ба мо нишон медиҳад: ҷавонон – писарону духтароне, ки мактабро хатм карда меоянд, ҳам онҳое, ки мактабро тамом кардаанд, ҳам онҳое, ки донишгоҳро хатм кардаанд, ояндаи худро дар ягон шакл тасаввур карда наметавонанд – ин нуқтаи аввал; ҷиҳати дуюм ин аст, ки ҷавонон ҳам оммавӣ ва ҳам хосатан, ҳам якбора ва ҳам фардан, аз қоидаҳои хулқу адабе, ки арзиши онҳо, баҳои онҳоро ҳамчун инсон муайян мекунанд, ба забони муосир гӯем, аз малакаҳои асосие, ки фарҳанги инсониро нишон медиҳанд, бехабар ба воя мерасанд.

Ҷавонони ба ҷустуҷӯи худ ва шинохтани худ муштоқ, вақте ки ақлашон ба худ меояд, бо саволи «ман кистам, чӣ гуна бояд зиндагӣ кунам?» рӯ ба рӯ мешаванд. Дар ҷустуҷӯи ҷавоби ин савол ба атроф менигаранд ва ба ҳама чашм медӯзанд. Шоҳиди лаззати шаҳвате, ки дар баданашон бедор мешавад, ва бетартибӣ дар ҷомеа, бепарвоии ҳама нисбат ба ҳама, фиреб додану дилозорӣ кардани одамон ба якдигар мегарданд ва китф дарҳам кашида, муддате бехаракат мемонанд.

Ба манбаъҳои гуногун шавқ пайдо мекунанд, ба табиати худ ва муҳити оила, ба таассурот ва эҳсосоти нахустине, ки дучор мешаванд, такя карда, оҳиста-оҳиста ба ташаккули принсипҳои ҳаётии худ шурӯъ мекунанд. Хатҳои сурхи ҷомеаро мебинанд – чӣ мумкин аст, чӣ мумкин нест. Аз ҳама ҷолиб, имрӯз хатҳои сурх танҳо дар сиёсат боқӣ мондаанд, халос.

Қариб ҳамаи хатҳои сурхи дигар убур карда шудаанд ва онҳо ҳатто нест карда мешаванд. Бар болои хатҳои сурхи ахлоқӣ, аниқтараш, марбут ба урфу одат, ки бениҳоят заиф гаштаанд, доду фиғон бардоштаанд.

Дунёе, ки ҷавонон чашм кушода мебинанд, чунин аст: ҳама аз паи бозию хандаанд, ҳеҷ кас ба машаққат ва душворӣ розӣ нест, инсоният дар ишқи то ҳадди имкон фароҳам овардани роҳат ва ҳашамат месӯзад; хӯрокҳо аз ҳад зиёданд; нӯшокиҳо гуногунанд; ҳама чиз то остона расонида мешавад. Бахту саодат, шодиву хурсандии инсонҳо бо се чиз чен карда мешавад: сарват, лаззат ва шону шӯҳрат. Ҳама мегӯяд: кошки бой мешудам.

Мегӯяд: кошки пулам зиёд мешуд. Бо пули зиёд мошин мехаридам, хонаи баланд месохтам, ҷойхобҳои нарм медоштам, ҷиҳозҳои зебо медоштам ва ғайра. Кошки чашмонам, танам аз чизҳое, ки ба воситаи ин сарват пайдо мешаванд, лаззат мебурданд – таомҳои болаззат, нӯшокиҳои ширин, истироҳат дар соҳили баҳр, варзиш барои зебоии ҷисм, ҷуфтҳои зебо ба даст меомаданд!

Сипас кошки ҳама ӯро мешинохтанд ва олқиш мегуфтанд; бо кадом восита рух додани ин муҳим нест, асосаш он ки одамон ҳайрон монда, бо ангушт нишон дода гӯянд: «чӣ одами машҳуре!» – бас. Аз ин рӯ, блог мебаранд, контентҳои рангоранг омода мекунанд, суруд мехонанд, рақс мекунанд, дар масъалаҳое, ки омма ҷолиб медонад, муносибатҳое баён мешаванд, ки диққати ҳамаро ҷалб кунанд; дар ҷои лозиму нолозим ба ҳар мушкил бинӣ халонда мешавад.

Барои амалӣ кардани ин хоҳишҳо ҳама шароит муҳайёст: толорҳои варзишӣ, консертҳо, озмунҳои мусиқӣ ва суруд, ҷашнвораҳо, шабакаҳои иҷтимоӣ ва ҳавасмандкуниҳо. Ҳар қадар бебандубор бошӣ ҳам, касе нест, ки мазаммат кунад. Ҳар рафтори ба хаёлат омадаро кунӣ ҳам, ҷазо намегирӣ – басанда аст, ки амалат бо номи ҷиноят дар китоби қонунҳо навишта нашуда бошад. Ҳатто агар ҷиноят кунӣ, гӯё ҷиҳати машаққатноке намондааст, масалан, агар одам кушӣ, ба 20 сол зиндонӣ мешавӣ.

Агар ба ҳисоб нагирем, ки дар зиндон аз як ҷо берун намебароӣ, хӯроку нӯшок дар ҷояш. Ҳар се моҳ бо наздиконат мулоқот. Дар озодӣ ҳам бо онҳо ин қадар зуд-зуд намедидӣ. Давлат қотили монанди туро муфт мехӯронад. Ғайр аз ин, ҳукуматҳои тарафҳои Ғарб талаб ҳам мегузоранд, ки мо ҳуқуқи ҷинояткорони маҳкумро ҳимоя мекунем, бигзор онҳо дар болиштҳои пари сафед хобанд. Ва ғайра.

Маҳз дар ҳамин контекст акнун писар ё духтари ба воя расидаистодаро пеш аз ҳама чунин масъала ба андеша меандозад: «Чӣ тавр кор карда пул ёбам?»

Одам шудан, муайян кардани принсипҳои ҳаётӣ дар ақиб мемонад. Масъалаи зинда мондан пеш аз ҳама меояд.

Албатта, саволи «ман кистам ва чӣ гуна бояд зиндагӣ кунам» дар ҳамин раванд ҳал шуда меравад: ман як махлуқи иҷтимоӣ ҳастам; бояд кор кунам, барои кор кардан бояд касб дошта бошам, барои мукаммал аз худ кардани касбам бояд таҳсил кунам, барои таҳсил ҷидду ҷаҳд ва сабр лозим аст, пули падару модарам лозим аст, бояд шиносҳои хуб пайдо кунам, бояд корчаллону ғайратманд бошам, набояд сардорро ранҷонам, бояд бо одамон созиш кунам, бояд зебо либос пӯшам, қоматам дар ҷояш бошад, фарбеҳ нашавам, боақл намоям, суханвар бошам, бояд статуси худро кашф кунам, душман пайдо кардан мумкин нест!

Боз илова кунем: ба бемории табобатнопазир гирифтор нашавам, обрӯям нарезад.

Саволи «барои чӣ зиндагӣ мекунӣ?» дар дохили ин зичӣ ғоиб мешавад, зеро раванд он қадар тез аст, ки як лаҳза истода андеша кардан имкон нест: тезтар бош, бидав, дер накун, пул ёб, ҷашн гир, ид кун, либос бихар, ба мактаб рав, шаҳодатномаи ронандагӣ гир, ба донишгоҳ омода шав, таҳсил кун, аз ёд кун, имтиҳон супор, кори курсӣ навис!.. ва ғайра.

Агар дар яке аз ин корҳо дер монӣ, кори ту тамом аст: ту ба қафомондатарин намояндаи ҷомеа табдил меёбӣ: туро ҳеҷ кас ёд намекунад, ба давраҳо даъват намекунад, эҳтиром намекунад, дар инстаграм ба контенти ту ҳеҷ кас шавқ намекунад.

Ғайр аз ин, садои воизони як ваҷаб хурӯсчаи дирӯз аз тухм баромада бо фарёд қатъ намешавад: soft skill ба даст ор; болои худ кор кун; ба донишгоҳи хориҷӣ грант бибар; бисёр китоб хон; ҳадафатро дақиқ муайян кун; то ҷои худро ёфтан ба ҳар сӯ ҷаҳида бигард! – ҳамаи ин корҳоро ман кардаам, инак, аз ман ибрат гир! (дар асл, аз саг бадтар танбалам, аз хук бадтар ифлосам, он чи мегӯям – образи ман дар спектакл аст)

Ҳамин тавр, чашми ҳама ба олами виртуалӣ дӯхта шудааст, барои хӯрок хӯрдан, либос пӯшидан, кор кардан ва қазои ҳоҷат аз он ҷудо шудан мумкин аст, аммо ҳатто дар ҳамин лаҳзаҳо аз олами виртуалӣ ҷудо шуда намешавад:

«Ҷомеа бояд аз ҷиҳати сиёсӣ бедор шавад! Аз ҷиҳати сиёсӣ фаъол бошем! Инак, Ҷон Локк... Инак, Монтескё... Инак, қудрати нотавонон... Ин шакли кристаллишудаи тафаккури ҷомеа аст... Тавтологияи сиёсӣ ва непотизм... Бояд байни принсипҳои демократӣ ва назарҳои либералӣ бо муносибати аз ҳад зиёд консервативӣ фарқ гузошт...»

«Шумо гирифтори касофати гуноҳҳое ҳастед, ки ниёгонатон кардаанд... Шуморо ман табобат мекунам... Аз осебҳои кӯдакӣ халос шавед... Ҳамаро бибахшед... Дар як варақ ҳамаи гуноҳҳоятонро нависед...»

«Шавҳарон ба занон зулм мекунанд... Барои худ вақт ҷудо кунед... Шумо зан ҳастед, инро фаромӯш накунед...»

«Масъалаи асосӣ – ҳаёти интимӣ... Дар назди мо аз он шарм медоранд... Шарм набояд дошт, охир, ин ҳаёт аст...»

«Ҷомеа бояд озодона фикр кунад... Онҳоеро, ки ба фикр кардан монеа мегузоранд, бояд бо тракторе, ки асфалт мекашад, пахш кард... Биомассаи чиҳилмиллионӣ эҷодро намефаҳмад... Санъат барои санъат... Расм тамошо карда мешавад, мусиқӣ шунида мешавад, шеър хонда мешавад...»

Албатта, бо чунин иқтибосҳо ҳам фаро гирифтани ҳамаи ғавғоҳое, ки олами виртуалиро пур кардаанд, ғайриимкон аст, зеро вайнҳои бемаънӣ, сурудҳои мисли соҳибонашон бемаза ва ҷавраҳое ҳастанд, ки ба калима гардонида навиштанашон душвор аст ва ҳатто таснифи онҳо маъное надорад, аммо ҳамаи ин чизҳо имрӯз дар мағзи қариб ҳамаи одамон мисли акси садо дар ғор чарх мезананд.

Ҷангалзори торик. Шаб. Танаҳои дарахтон, буттаҳои бо ҳам печида, ботлоқҳо, садоҳои чир-чир ва хир-хир шунида мешаванд. Нури моҳи осмон аз байни шохаҳои анбӯҳ базӯр гузашта ба сатҳи ҷангал мерасад.

Дар ҳамин лаҳза ногаҳон садои «тап» шунида мешавад: ба замин аз ҷое, ҳамин тавр, аз нестӣ як мағз ва як дил ба ҳам пайваста ҳамчун тани яклухт меафтанд. Ногаҳон атроф ғулғула мекунад: аз байни дарахтону буттаҳо бешумор шағолон, гургон, рӯбоҳон ва дигар даррандагон берун меҷаҳанд. Ҳамаи онҳо мехоҳанд мағз ва дилро шикори худ кунанд.

Мағз аз ҷояш мехезад, сару либосашро мефишонад. Дил бо як маром мезанад. Ин ду ҳанӯз ин даррандагонро намешиносанд, аз ин рӯ наметарсанд. Ба ҳама бо ҳайрат менигаранд, ҳама ҷолиб менамояд. Дар миён морҳои гуногун низ ҳастанд: мори айнакдор, мори обӣ, мори зард, мори сиёҳ, тирмор...

Аҷабо, ҳеҷ яке ба мағз ва дил ҳамла карда наметавонад, зеро мағз ва дил ба кадом яке аз ин ҳайвонҳо майл кунанд, шикори ҳамон мешудаанд; аз ин рӯ, ҳамаи ваҳшиён ҳунарҳои худро нишон медиҳанд: кошки ҳама мағз ва дилро аз паи худ бурда метавонистанд...

Хонандаи муҳтарам, гумон аст, маънои ин манзараро фаҳмида бошад: мағз ва дил – кӯдаки имрӯз; ҷангали сиёҳ – олами виртуалӣ; даррандагон – ҷодугарони олами виртуалӣ. Дили ҷавон ба кадом дарранда асир афтад, мумкин аст, ки дар он имкони аз бун кашф кардани ягон ҳақиқат набошад.

Барои чӣ зиндагӣ мекунам? Чӣ гуна бояд зиндагӣ кунам? Ҳаловат чист? Инсон кист? Инсоният чист? Адолат дар куҷост? Ҳақиқат чист?..

Чунин саволҳо кушода мемонанд. Фардо ба воя расида, писар ё духтаре, ки мағзаш карахт шудааст, баъд танҳо дар ғами тан мемонад.

Модоме ки ӯ ҳанӯз ҷавон аст, модоме ки рӯҳаш ҳанӯз сиёҳ нашудааст, модоме ки қалбаш ҳанӯз бемор нагаштааст, модоме ки нафсаш ҳанӯз ӯро ба занҷир накашидааст, бояд ҳамаро дарк кунад. Бояд одами озод бимонад. Барои одами озод шудан маҷбур аст ҳамаи суханонро дар бораи олам, ҳаёт ва одам ба таври низомнок омӯхта барояд.

Ҷолиб аст, оё одамизод ба ин вазъияти гуфташуда ҳоло омада расид? Дар таърих чӣ гуна буд? Тадриҷ чӣ гуна гузашт?..

Акром МАЛИК