Азизон огоҳанд: мо навиштани китоберо бо номи «Фалсафаи инсони озод» оғоз кардаем.

Ассалому алайкум!

Азизон огоҳанд: мо навиштани китоберо бо номи «Фалсафаи инсони озод» оғоз кардаем.

Боби 2-ро ба диққати шумо пешкаш мекунем.

Пешакӣ огоҳ кардан мехоҳем: дар ин боб маълумот хеле зиёд аст ва дар асл, инҳо мухтасартарин, яъне кӯтоҳтарин баёнгардидаи маълумотҳо мебошанд.

Умедворем, ки бе шитоб хонда мебароед.

Мулоҳизаҳои худро дар бораи матн навишта мефиристед.

Боби дуюм

Бозгашт ба гузашта: пайдоиши одам

Донистаҳои мо дар бораи таърих танҳо дар доираи китобҳои дарсии мактаб аст, халос. Аммо он китобҳо дар сатҳи маълумотнома мебошанд. Ҳеҷ як китоби дарсӣ таҳлил ва тавсифро намеомӯзонад. Баръакс, гӯё ки «фикр накун» гӯяд, маълумотҳои зичро болои ҳам меандозад. Гӯё ки «савол надеҳ» гӯяд, ҳар як ҷумларо бо оҳанги ҳукм баён мекунад.

Имрӯз барои донистани он ки дар кадом макон, кадом мақом ва ҳолат қарор дорем, хоҳем-нахоҳем, маҷбурем ба гузашта баргашта кор кунем.

Биёед, сухани худро аз китобхонаҳо оғоз кунем.

Бойтарин ва муҳимтарин қалъаҳои китоб дар ҷаҳон дар куҷо ҷойгиранд ва дар онҳо чӣ гуна китобҳо нигоҳ дошта мешаванд? Ба андешаи мо, барои ворид шудан ба масъалаи асосӣ дар чунин масъалаҳо ҳарчанд умумӣ бошад ҳам, тасаввурот бояд дошт.

Дар Китобхонаи Конгресс дар Вашингтон, ки дар он тақрибан 178 миллиону 200 ҳазор китоб ва маводи чопӣ нигоҳ дошта мешавад, 78 ва ним миллион адад дастнавис мавҷуд аст. 5 миллиону 800 ҳазор адад харита. Наздик ба шонздаҳ миллион адад акс. Тақрибан 4 миллиону 300 ҳазор садои сабтшуда. Нуқтаи диққатҷалбкунанда – 78 ва ним миллион адад дастнавис.

Дар пойтахти Англия, Лондон, Китобхонаи Бритониё ҳаст. Дар он беш аз 170 миллион адад мавод нигоҳ дошта мешавад. Ҳоло камобеш 310 ҳазор дастнавис ба қайд гирифта шудааст.

Дар фонди Китобхонаи миллии Фаронса дар Париж камобеш беш аз 40 миллион ашё ҳаст. Аз сомонаи он маълумот дар бораи шумораи дастнависҳои нигоҳдошташавандаро пайдо карда натавонистем.

Инчунин дар Лондон Китобхонаи Бодлеян (Bodleian) низ бино шудааст. Дар он 14 миллион адад мавод мавҷуд аст. Ин китобхона низоми яклухти 22 китобхонаи Оксфорд ба шумор меравад. Мутаассифона, дар сомонаи ин ҳам дар бораи дастнависҳо маълумот дода нашудааст.

Ғайр аз ин, дар Кембриҷ, Берлин, Ватикан, Петербург, Искандария ва Истанбул низ китобхонаҳои азиме ҳастанд, ки дар ҳамаи онҳо миллионҳо китоб нигоҳ дошта мешаванд. Агар ҷамъ карда шавад, дар онҳо камобеш 600 миллион ва ё бештар мавод мавҷуд аст. Тахмин карда мешавад, ки шумораи китобҳои ҳақиқӣ ба 3 миллион мерасад.

Албатта, чӣ тавре ки ҳамаи ин дастнависҳоро манбаъҳои боэътимод, барои истифода дуруст, сазовори тадқиқ ва хулосабахш ҳисоб кардан мумкин нест, истифодаи онҳо ҳамчун ҳуҷҷати таърихӣ низ ҷои мулоҳиза дорад. Гап дар он аст, ки инсоният дар тӯли асрҳо ба навиштани тасаввурот, ҳаёт, гузашта ва сарнавишти худ шавқ доштааст. Муҳим он аст, ки ӯ дил ва тафаккури худро зоҳир карда, хоҳ бар коғаз, хоҳ бар пӯст, хоҳ бар санг, чизҳое навишта гузоштааст.

Имрӯз барои омӯзиши таърих як қатор манбаъҳо мавҷуданд. Китобҳо ҳамчун манбаи ягона қабул карда намешаванд. Нахустини ин манбаъҳо ашёи моддӣ мебошанд. Яъне кофтукобчиён кофта, ҷустуҷӯгарон ҷустуҷӯ карда, чизҳои гуногун пайдо мекунанд. Масалан, устухонҳо, пораҳои сафол, ягон хел аслиҳаи майда-чуйда. Онҳоро пуф-пуф карда аз чанг тоза мекунанд. Баъд дастгоҳҳои гуногун – таҷҳизот ҳаст.

Ҳамон таҷҳизот далели ёфташударо аз ҷиҳати кимиёвӣ таҳлил мекунад-да, мегӯяд, ки синну соли ин чиз тақрибан (тахминан гуфтан ҳам мумкин) ба фалон сад сол баробар аст. Ба ин такя карда, аз ҷои ёфт шудани ашё боз ин-он чизҳоро ҷустуҷӯ мекунанд, боз ягон изҳоеро меёбанд-да, мегӯянд, ки дар ин ҷо фалон сол пеш шаҳр ё деҳа будааст.

Ба зарфу табақ, косаю лаълӣ ё ягон бут ва санам нигариста, мегӯянд, ки аҳолии ин ҷо пайрави фалон дин будааст. Ҳамин тавр, илме бо номи таърих пайдо мешавад – таърихи шаҳрҳо, таърихи одамон.

Ҳамчунин устухони маймунҳоро ёфта, мегӯянд, ки дар ин ҷо фалон ҳазор сол пеш одам-маймун зиндагӣ кардааст. Чаро бошад, ки баъдан гапи онҳо ҳақиқати мутлақ қабул карда мешавад-да, дар китобҳо навишта шуда, ба мағзи бачаҳои мактабӣ рехта мешавад.

Боз ин корҳо тадқиқоти илмӣ, илм номида мешаванд. Аз он ҳам ҷолибтар, қариб ҳама ба хулосаҳои ин илм бешубҳа ҳамчун ҳақ эътиқод мекунанд.

Ғайр аз ашёи моддӣ, олимони таърихшинос харобаҳои кӯҳна, қасрҳои қадимӣ ва монанди инҳоро далел қабул мекунанд. Баъд аз он ба суханони китобҳо рӯ меоранд.

Вақте ки сухан дар бораи таърихи ҷаҳон меравад, чаро бошад, Ҳеродотро падари таърих меноманд. Чаро маҳз Ҳеродот? Аввал маълумотро дар бораи Ҳеродот як бор хонда мебароем:

Бовар бар он аст, ки асари «Таърих»-и Ҳеродот (484–425 то м.) нахустин асари комили насрӣ ва таърихист, ки дар адабиёт ва илми Аврупо пурра нигоҳ дошта шудааст.

Асари «Таърих» ба таври анъанавӣ аз 9 китоб иборат дониста шудааст. Ин тартибдиҳӣ ба худи муаллиф тааллуқ надорад. Баъдтар олимони матншиноси Китобхонаи Искандария асарро аз ҷиҳати мантиқӣ ва хронологӣ ба 9 қисм ҷудо карда, ҳар як китобро бо номи 9 муза (парии илҳом)-и асотири юнонӣ номгузорӣ кардаанд. Дар зер мундариҷаи таркибии ин китобҳо оварда мешавад:

Китоби I (Клио): таърихи подшоҳии Лидия, ба вуҷуд омадани давлати Ҳахоманишиён ва давраи ҳукмронии Куруши II, ҷанги ӯ бар зидди массагетҳо ва маликаи онҳо Томирис ва ҳалокати ӯ баён карда мешавад.

Китоби II (Эвтерпа): ба таърихи давлати Мисри қадим бахшида шуда, табиати кишвар, хусусиятҳои дарёи Нил, урфу одатҳо, дин ва таърихи фиръавнҳо аз ҷиҳати ҷуғрофӣ ва этнографӣ алоҳида ва муфассал таҳлил мегардад.

Китоби III (Талия): дар бораи забт шудани Миср аз ҷониби шоҳи форс Камбиз, ба сари қудрат омадани шоҳ Дорои I ва низоми андоз ва маъмурие (сатрапиҳо), ки ӯ дар империя ҷорӣ кардааст, маълумот медиҳад.

Китоби IV (Мелпомена): пайдоиш, ҳаёти иҷтимоӣ ва табиати скифҳо ва юриши номуваффақи Дорои I ба Скифия баён мешавад. Инчунин бори аввал аз мардумоне чун сакоҳо ва исседонҳо дар минтақаҳои дохилии Осиёи Марказӣ ёд мешавад.

Китоби V (Терпсихора): табиати Фракия ва Мақдуния, инчунин шӯриши Иония, ки сабаби бевоситаи пайдоиши ҷангҳои юнону форс гашт, ва оқибатҳои он равшан карда мешавад.

Китоби VI (Эрато): шикасти қатъии шӯришгарони Иония, нахустин юриши форсҳо ба қаламрави Юнон ва тафсилоти ҷанги машҳури Марафон, ки соли 490 то милод рух додааст, ҷой гирифтааст.

Китоби VII (Полигимния): оғози юриши шоҳ Хшаёршо ба Юнон бо лашкари азим ба мақсади иҷрои васияти падараш Дорои I, ҷанги Фермопил ва ҷасорати спартаҳо таҳти роҳбарии подшоҳ Леонид тасвир мешавад.

Китоби VIII (Урания): ба дасти юнониҳо гузаштани ташаббуси стратегӣ дар ҷангҳои баҳрии назди Артемисий ва Саламин ва ғалабаи муҳим бар нерӯи баҳрии форсҳо таҳлил карда мешавад.

Китоби IX (Каллиопа): дар ҷангҳои Платея ва Микале комилан торумор шудани лашкари форс, озод гардидани шаҳрҳои юнонӣ ва бо ғалабаи умумӣ анҷом ёфтани асар равшан мегардад.

Тибқи анъанаи давраи антиқӣ, асари Ҳеродот на дар шакли китоб (кодекс), чунон ки имрӯз аст, балки дар туморҳои папирусӣ (scrolls) нигоҳ дошта ва паҳн карда мешуд.

Тибқи гуфтаи тадқиқотҳо, дар ибтидо матн аз 28 logoi (силсилаи маърӯзаҳои мустақил ё ҳикояҳои шифоҳӣ), ки барои шунидани омма пешбинӣ шуда буданд, иборат будааст.

Ҳеродот маълумотеро, ки дар давоми сафарҳояш ҷамъ оварда буд, дар асоси ҳамин қисмҳои мантиқӣ ба аҳли полисҳои юнонӣ хонда додааст. Матн бо лаҳҷаи ионии забони юнонии қадим навишта шуда, услуби хоси равон ва бадеӣ дорад.

Тибқи меъёрҳои муосири нашриёт, ҳаҷми умумии асари «Таърих» вобаста ба тарҷума, шарҳҳо ва андозаи ҳуруф ба ҳисоби миёна аз 600 то 800 саҳифаро ташкил медиҳад.

Нусхаи асли дастнависи Ҳеродот (автограф), ки муаллиф дар асри V то милод навишта буд, боқӣ намондааст.

Матнҳое, ки имрӯз ба илм маълуманд ва асоси нашрҳои илмӣ қарор гирифтаанд, асосан маҳсули меҳнати котибони китоби асрҳои миёна (давраи Византия) мебошанд. Дар матншиносӣ ин дастнависҳо вобаста ба пайдоиш ва дақиқии матн ба ду шохаи асосӣ (stemma) тақсим мешаванд:

Гурӯҳи Флоренсия ё Романӣ (Stemma A): бонуфузтарин ва арзишмандтарин намояндаи ин гурӯҳ дастнависи Codex Laurentianus (pluteus LXX, 3) мансуб ба асри X мебошад, ки дар китобхонаи Медичи Лауренсиана дар Флоренсия нигоҳ дошта мешавад. Ин матн нисбат ба нусхаҳои дигар ба услуби муаллиф наздиктарин ва аз хато холӣ ҳисобида мешавад.

Гурӯҳи Теодор ё Олмонӣ (Stemma B): ба ин дастнависҳои мансуб ба асрҳои XI – XIV дохил мешаванд. Дар миёни онҳо асоситаринаш дастнависи Codex Vaticanus (Vat. Gr. 67) мансуб ба асри XI аст, ки дар Китобхонаи Ватикан дар Рим нигоҳ дошта мешавад. Ҳарчанд он аз гурӯҳи Stemma A андаке фарқ дошта бошад ҳам, дар барқарор кардани ҷойҳои афтодаи матн манбаи муҳими илмӣ ҳисобида мешавад.

Акнун суханро аз Ҳеродот ба тарафи дигар мегардонем.

Масалан, марде бо номи Хондамир, ки ӯро мешиносед, ҳазрати Алишер Навоӣ тарбия кардаанд, асаре бо номи «Ҳабиб-ус-сияр» навиштааст. Номи пурраи асар: «Ҳабиб-ус-сияр фӣ ахбори афроди башар».

Китоб дар байни солҳои 1521 – 1524 навишта шуда, соли 1529 пурра ба анҷом расидааст.

Сохтори мухтасари асар:

Муқаддима

Дар ин қисм муаллиф дар бораи фоида ва аҳамияти илми таърих дар ҳаёти ҷомеа, офариниши коинот, иқлимҳои ҷуғрофӣ ва кишварҳои гуногун тасаввуроти умумӣ додааст.

Ҷилди аввал

Қисми 1. Таърихи паёмбарони гузашта аз Одам алайҳиссалом сар карда ва хронологияи подшоҳони Эрони қадим (Пешдодиён ва Каёниён).

Қисми 2. Ҳаёти Муҳаммад саллаллоҳу алайҳи ва саллам, ғазотҳои он зот ва паҳн шудани дини Ислом.

Қисми 3. Давраи чаҳор халифаи аввал (Хулафои рошидин), инчунин таърихи хилофати минбаъдаи Умавиён ва Аббосиён.

Ҷилди дуюм Қисми 1. Сулолаҳое, ки дар давраи Аббосиён дар минтақаҳои гуногун мустақил гаштанд (Тоҳириён, Саффориён, Сомониён, Ғазнавиён, Олибуя ва Салҷуқиён).

Қисми 2. Ғуриён, Хоразмшоҳиён, сулолаи Исмоилиён ва ҳокимони маҳаллии кишварҳои Озарбойҷон ва Форс.

Қисми 3. Таърихи хилофати Мамлукҳо ва Фотимиён, ки дар қаламрави Миср ва Шом (Сурия) ҳукм ронданд.

Ҷилди сеюм

Қисми 1. Чингизхон, пайдоиши ӯ, истилои муғулҳо ва таърихи хонҳои муғули Дашти Қипчоқ, улуси Чиғатой ва Мовароуннаҳр.

Қисми 2. Давраи Элхониён (Ҳулокуиён) ва сулолаҳои маҳаллии баъд аз онҳо (Музаффариён, Куртҳо ва дигарон).

Қисми 3. Давраи Амир Темур ва Темуриён. Дар ин бахш ҳаёти иҷтимоию сиёсӣ ва фарҳангии Хуросон ва Мовароуннаҳр дар давраи Шоҳрух Мирзо, Абусаид ва хусусан Султон Ҳусайни Бойқаро, ки муаллиф солҳои дароз дар хидматаш буд, хеле муфассал равшан карда шудааст. Инчунин таназзули Темуриён, фаъолияти Бобур, ба майдон омадани ӯзбекҳо таҳти роҳбарии Шайбонихон ва давлати Сафавиён (Шоҳ Исмоили аввал) баён гардидааст

Хотима

Дар ин қисм тасвири иқлимҳои гуногуни рӯи замин, шаҳрҳои бузург, кӯҳҳо ва дарёҳои он (маълумоти ҷуғрофӣ), инчунин аҷоиботи он давр ва ҳодисаҳои табиат оварда мешавад.

Ин маълумоти мухтасаре дар бораи ҳазрати Хондамир буд. Умуман, дар Шарқ боз кадом таърихнигорон зиндагӣ кардаанд? Номҳои бузургтарини онҳоро зикр кунем:

1. Аҳмад ибни Абӯяъқуб ал-Яъқубӣ (? – баъд аз 897) дар Бағдод таваллуд шудааст. Дар ҷавонӣ дар Арманистон, баъд дар Хуросон дар хидмати Тоҳириён будааст, ба Ҳиндустон, Миср ва Мағриб сафар кардааст. Дар натиҷаи сафарҳояш асари ҷуғрофии «Китоб-ул-булдон» (Китоби кишварҳо)-ро навиштааст.

Асари ӯ «Таърих» дар таърихнигории исломӣ таърихи ҷаҳонро баён кардааст. Дар қисми аввали асар таърих, фарҳанг, илм ва эътиқодоти мардумони пеш аз Ислом – Исроил, Ҳиндустон, Юнон, Рум, Эрон, Чин, туркҳо ва арабҳо, дар қисми дуюм бошад, таърихи Ислом то соли 872 равшан карда шудааст. Муаллиф таърихи Исломро бо таърихи тамаддунҳои дигар ҳамчун раванди ягона нишон додааст.

2. Абӯҷаъфар Муҳаммад ибни Ҷарири Табарӣ (солҳои 839 – 923) дар шаҳри Омули Табаристон таваллуд шудааст. Дар талаби илм дар Рай, Бағдод, Басра, Куфа, Шом ва Миср будааст. Қисми зиёди умрашро дар Бағдод гузаронидааст, ҳамчун муаллифи тафсири «Ҷомеъ-ул-баён» низ машҳур аст. Дар Бағдод вафот кардааст.

«Таърих-ур-русул ва-л-мулук» (Таърихи паёмбарон ва подшоҳон) комилтарин намунаи аввалини анъанаи таърихнигории умумист, ки сол ба сол (хронологӣ) баён мешавад. Дар он воқеаҳо аз офариниши олам то соли 915 равшан карда шудаанд. Муаллиф ҳар як ривоятро бо силсилаи ровиёни расонандаи он – иснодаш овардааст, ривоятҳои гуногунро дар бораи як воқеа паҳлуи ҳам дода, хулосаро ба хонанда вогузоштааст. Бо шарофати ҳамин муносибати холисона асар барои ҳамаи таърихнигорони минбаъдаи исломӣ ба манбаи асосӣ табдил ёфтааст.

Дастнависҳо ва нашрҳо. Ягона дастнависи пурраи асар мавҷуд нест; матн дар асоси нусхаҳои китобхонаҳои Истанбул, Лейден, Берлин, Оксфорд ва дигар китобхонаҳо барқарор карда шудааст. Гурӯҳи байналмилалии олимон таҳти роҳбарии М.Я. де Гуе онро дар Лейден нашр кардаанд (1879–1901).

Тарҷумаи 40-ҷилдаи англисии он дар нашриёти Донишгоҳи иёлати Ню-Йорк ба табъ расидааст (1985–2007).

Якчанд нусхаи «Таърихи Балъамӣ», ки вазири сомонӣ Абӯалии Балъамӣ соли 963 ин асарро ба забони форсӣ бознавишт кардааст, дар фонди Институти шарқшиносии ба номи Абӯрайҳони Берунии АИ ҶӮ нигоҳ дошта мешавад.

3. Абулҳасан Алӣ ибни ал-Ҳусайн ал-Масъудӣ (солҳои 896 – 956) дар Бағдод таваллуд шудааст. Ба Эрон, Ҳиндустон, соҳилҳои уқёнуси Ҳинд, атрофи Каспий, Арманистон, Шом ва Фаластин шахсан сафар карда, дар асоси мушоҳидаҳои зиндаи фарҳанг, урфу одат ва эътиқодоти мардумон навиштааст. Охири умрашро дар Миср гузаронида, дар Фустот вафот кардааст.

Асари ӯ «Муруҷ-уз-заҳаб ва маодин-ул-ҷавоҳир» (Чарогоҳҳои тиллоӣ ва конҳои ҷавоҳир) асари нодирест, ки таърихро бо ҷуғрофия, этнография ва илмҳои табиӣ ҳамоҳанг сохтааст.

Дар он офариниши олам, рӯи замин, баҳрҳо, таърихи мардумони гуногун – ҳиндуҳо, чиниҳо, юнониҳо, румиҳо, форсҳо, туркҳо, славянҳо, сипас таърихи Ислом то соли 947 баён гардидааст.

Воқеаҳо на аз рӯи солҳо, балки аз рӯи мавзӯъҳо ва сулолаҳо гурӯҳбандӣ шудаанд.

Дастнависҳо ва нашрҳо. Дастнависҳояш дар китобхонаҳои Париж, Истанбул, Лейден ва дигар китобхонаҳо нигоҳ дошта мешаванд. К. Барбье де Мейнар ва А. Паве де Куртей асарро бо матни арабӣ ва тарҷумаи фаронсавиаш дар 9 ҷилд нашр кардаанд (Париж, 1861–1877); баъдтар Ш. Пелла нашри ислоҳшудаи онро омода кардааст (Бейрут).

4. Абӯрайҳон Муҳаммад ибни Аҳмади Берунӣ (солҳои 973 – 1048) дар шаҳри Кати Хоразм таваллуд шудааст. Дар Ҷурҷон дар назди Қобус ибни Вушмгир, дар Гурганҷ дар доираи олимони дарбори Маъмуниён фаъолият кардааст. Аз соли 1017 дар Ғазна зиндагӣ карда, дар юришҳо ба Ҳиндустон ширкат варзида, забони санскритро омӯхтааст. Дар Ғазна вафот кардааст.

«Ал-осор-ул-боқия ан-ил-қурун-ил-холия» (Ёдгориҳои боқимонда аз мардумони қадим) асарест, ки тақвимҳо, эраҳо, идҳо ва анъанаҳои динии мардумони ҷаҳонро муқоисавӣ омӯхтааст. Дар он солшуморӣ ва таърихи форсҳо, суғдиён, хоразмиён, юнониҳо, яҳудиён, сурёниҳо, арабҳо ва дигар мардумон дар асоси муқоисаи интиқодии манбаъҳо барқарор карда шудааст.

Асари «Таҳқиқ мо ли-л-Ҳинд» (Ҳиндустон) бошад, намунаи классикии омӯзиши холисонаи тамаддуни дигар тавассути манбаъҳо ва забони худи он аст.

Дастнависҳо ва нашрҳо. Нусхаи мусаввари «Ал-осор-ул-боқия», ки соли 1307 китобат шудааст, дар китобхонаи Донишгоҳи Эдинбург, нусхаҳои дигараш дар Париж ва Истанбул нигоҳ дошта мешаванд.

Матни интиқодии онро Э. Захау нашр кардааст (Лейпсиг, 1878). Тарҷумаи ӯзбекии он дар ҷилди I-и «Асарҳои мунтахаб» ба табъ расидааст (Тошканд, 1968). Ба наздикӣ боз нашр шуд.

5. Изуддин Абулҳасан Алӣ ибни ал-Асир ал-Ҷазарӣ (солҳои 1160 – 1233) дар шаҳри Ҷазирату ибни Умар (Ҷизреи кунунии Туркия) дар соҳили Даҷла таваллуд шуда, қисми зиёди умрашро дар Мосул гузаронидааст. Дар Бағдод, Димишқ ва Ҳалаб будааст, дар сафи лашкари Салоҳиддини Айюбӣ дар юришҳо бар зидди салибиён ширкат кардааст. Дар Мосул вафот кардааст.

«Ал-комил фи-т-таърих» (Таърихи комил) таърихи умумӣ аз офариниши олам то соли 1231 буда, яке аз боэътимодтарин манбаъҳои давраи ҷангҳои салибӣ ва истилои муғул мебошад.

Маводи Табариро бе иснодҳо ихтисор карда, воқеаҳоро дар шакли ҳикояи яклухт додааст, маълумоти пароканда дар бораи минтақаҳои гуногуни Машриқ ва Мағрибро ба низоми ягона даровардааст.

Дар қисмҳои охирини асар ӯ ҳамчун ҳамзамон дар бораи вайрон кардани Бухоро, Самарқанд, Утрор ва Урганҷ аз ҷониби лашкари Чингизхон навишта, истилои муғулро яке аз вазнинтарин мусибатҳое, ки ба сари инсоният омадааст, арзёбӣ кардааст.

Дастнависҳо ва нашрҳо. Дастнависҳояш дар китобхонаҳои Истанбул, Париж, Лейден ва дигар китобхонаҳо нигоҳ дошта мешаванд.

К.Ю. Торнберг асарро дар 14 ҷилд нашр кардааст (Лейден – Уппсала, 1851–1876).

6. Рашидуддин Фазлуллоҳи Ҳамадонӣ (солҳои 1247 – 1318) дар Ҳамадон дар оилаи табиб таваллуд шудааст. Дар дарбори Элхониён табиб, сипас дар давраи Ғозонхон ва Ӯлҷойту вазири аъзам будааст. Дар наздикии Табрез маҷмааи «Рабъи Рашидӣ»-ро, ки аз мадраса, китобхона, котибхона ва шифохона иборат буд, бунёд кардааст. Дар натиҷаи фитнаҳои дарборӣ соли 1318 қатл карда шудааст.

«Ҷомеъ-ут-таворих» (Маҷмӯаи таърихҳо)-ро бисёре аз муҳаққиқон нахустин таърихи воқеии ҷаҳон дар таърихнигорӣ эътироф мекунанд.

Дар ҷилди аввали он таърихи қабилаҳои турк ва муғул, Чингизхон ва авлоди ӯ, дар ҷилди дуюм таърихи Ӯғузхон ва туркҳо, Чин, Ҳиндустон, яҳудиён ва «франкҳо» (мардумони Аврупо) баён шудааст. Асар бо усули тадқиқоти дастаҷамъӣ – бо иштироки донишмандони муғул, чинӣ, ҳиндӣ, кашмирӣ ва аврупоӣ, бо такя ба анъанаи хаттии муғулҳо офарида шудааст.

Дастнависҳо ва нашрҳо. Тибқи вақфнома, дар «Рабъи Рашидӣ» ҳар сол ба забонҳои арабӣ ва форсӣ китобат шудани асар шарт гузошта шуда буд.

Қисмҳои нусхаи мусаввари арабии мансуб ба соли 1314 дар китобхонаи Донишгоҳи Эдинбург ва коллексияи Н.Д. Халилӣ дар Лондон, нусхаҳои муҳими форсии он дар китобхонаи қасри Тӯпқопӣ дар Истанбул нигоҳ дошта мешаванд.

Тарҷумаи русии он солҳои 1946 – 1960, тарҷумаи англисии В.М. Текстон солҳои 1998 – 1999 нашр шудааст.

7. Шамсуддин Муҳаммад ибни Аҳмад аз-Заҳабӣ (солҳои 1274 – 1348)

«Таърих-ул-ислом ва вафаёт-ул-машоҳир ва-л-аълом» (Таърихи Ислом ва вафоти зотҳои машҳур ва алломаҳо) ва «Сияру аълом-ин-нубало» (Сияри алломаҳои баландмартаба) бузургтарин энсиклопедияҳои таърихию биографии олами Ислом мебошанд.

Дар «Таърих-ул-ислом» таърихи Ислом то соли 1300 аз рӯи даҳсолаҳои ҳиҷрӣ баён шуда, баъд аз воқеаҳои ҳар давр дар бораи олимон, арбобони давлатӣ, муҳаддисон ва фозилоне, ки дар он солҳо вафот кардаанд, маълумот дода мешавад; шумораи зиндагиномаҳо дар асар қариб 40 ҳазор ҳисоб мешавад. Муаллиф усули ҷарҳ ва таъдил (арзёбии интиқодии ровиён)-и илми ҳадисро ба зиндагиномаи таърихӣ ба таври низомнок татбиқ кардааст.

Мо ҳафт таърихнигори машҳури мусулмонро зикр кардем, акнун таърихнигорони Ғарбро низ аз назар мегузаронем.

1. Полибий (тахм. солҳои 200 – 118 то м.) дар шаҳри Мегалополи Аркадия таваллуд шуда, яке аз роҳбарони низомии Иттиҳоди Ахей будааст. Соли 167 то м. дар қатори ҳазор нафар ахейи ба гаравгонӣ гирифташуда ба Рим бурда шуда, ба доираи Скипион Эмилиан наздик гаштааст. Вайрон шудани Карфагенро (146 то м.) дидааст, дар Испания, Африқо ва кӯҳҳои Алп будааст.

Гуфта мешавад, ки асари ӯ «Historiai» (Таърихи умумӣ) нишон додааст, ки дар солҳои 220 – 146 то м. тақдири мардумони олами Баҳри Миёназамин дар атрофи ҳукмронии Рим ба як раванди ягона муттаҳид гаштааст.

Полибий аз аввалинҳо шуда ғояи таърихи умумиҷаҳониро аз ҷиҳати назариявӣ асоснок кардааст: ба андешаи ӯ, таърихи мардумони алоҳида манзараи яклухт дода наметавонад. Ӯ принсипи «таърихи прагматикӣ», назарияи иваз шудани даврии шаклҳои идораи давлатро пеш гузошта, таърихнигоронеро, ки манбаъҳоро тафтиш намекарданд, танқид кардааст.

Дастнависҳо ва нашрҳо. Аз 40 китоб танҳо китобҳои 1–5 пурра боқӣ мондаанд. Дастнависи асосии онҳо – «Vaticanus graecus 124» (Ватикан) мансуб ба асри X. Пораҳои китобҳои боқимонда тавассути маҷмӯаҳои иқтибосоти византиягӣ, ки дар замони император Константини VII тартиб дода шудаанд, расидаанд.

2. Диодори Сисилиягӣ (тахм. солҳои 90 – 30 то м.) дар шаҳри Агирион дар Сисилия таваллуд шудааст. Тақрибан дар солҳои 60–56 то м. дар Миср буда, баъд солҳои дароз дар Рим зиндагӣ карда, манбаъҳоро ҷамъ оварда, қариб сӣ сол болои асараш кор кардааст.

«Bibliotheke historike» (Китобхонаи таърихӣ) таърихи бузурги умумии давраи антиқист, ки таърихи ҷаҳонро аз давраҳои афсонавӣ то соли 60 то м. дар 40 китоб баён кардааст.

Дар асар таърихи Миср, Байнаннаҳрайн, Ҳиндустон, Эфиопия, скифҳо, арабҳо, юнониҳо ва румиҳо фаро гирифта шудааст. Арзиши хоси асари Диодор дар он аст, ки ӯ маълумоти бисёр муаллифони ҳоло гумшуда – Ктесий, Мегасфен, Эфор ва дигаронро нигоҳ доштааст.

Дастнависҳо ва нашрҳо. Аз 40 китоб китобҳои 1–5 ва 11–20 пурра боқӣ мондаанд, боқимондаҳо тавассути иқтибосоти византиягӣ ва «Библиотека»-и патриарх Фотий ба таври пораҳо маълуманд. Китобҳои боқимонда асосан тавассути дастнависҳои византиягии асрҳои X–XV расидаанд.

Матни юнонӣ ва тарҷумаи англисии асар дар силсилаи «Loeb Classical Library» дар 12 ҷилд нашр шудааст (1933–1967).

3. Евсевийи Қайсарӣ (тахм. солҳои 260 – 339) дар шаҳри Қайсарияи Фаластин таваллуд шуда, дар китобхонаи олим Памфил таҳсил кардааст. Тахминан аз соли 313 епископи Қайсария будааст, ҳамчун шахси наздик ба император Константин шинохта шудааст.

«Хроника» (Chronikoi kanones) – асарест, ки воқеаҳои таърихи ҷаҳонро аз давраи Иброҳим паёмбар то соли 325 аз рӯи солшумории ошуриён, яҳудиён, мисриён, юнониҳо ва румиҳо дар сутунҳои параллелӣ муқоисавӣ нишон додааст.

Гуфта мешавад, ки он барои ҳамаи хроникаҳои ҷаҳонии Аврупои асрҳои миёна намуна гаштааст. «Таърихи калисо» (10 китоб) бошад, ба таърихнигории калисо асос гузоштааст; муаллиф усули пурра иқтибос овардани ҳуҷҷатҳо ва номаҳоро истифода кардааст.

Дастнависҳо ва нашрҳо. «Хроника» ба забони юнонӣ пурра боқӣ намондааст: он тавассути тарҷумаи лотинии Ҷероми Стридонӣ ва тарҷумаи арманӣ маълум аст.

Дастнависҳои юнонии «Таърихи калисо» ба асрҳои X – XII мансубанд; дастнависи тарҷумаи сурёнии мансуб ба асри V низ боқӣ мондааст.

4. Павел Оросий (тахм. 385 – баъд аз 420) «Historiae adversus paganos» (Ҳафт китоби таърих бар зидди бутпарастон, 417 – 418) Нахустин таърихи умумии масеҳист, ки таърихи ҷаҳонро аз Одам Ато то соли 417 баён кардааст.

Асар бо супориши Августин ҳамчун ҷавоб ба ақидае навишта шудааст, ки гӯё ғорати Рим аз ҷониби готҳо дар соли 410 бо сабаби масеҳият рух додааст.

Оросий таърихи ҷаҳонро дар асоси нақшаи иваз шудани чаҳор салтанати бузург – Бобул, Мақдуния, Карфаген ва Рим тафсир кардааст. Асар дар тӯли ҳазор сол дар Аврупо ҳамчун китоби асосии дарсии таърихи ҷаҳон хизмат кардааст.

Аз шаҳри Бракара (Брагаи кунунии Португалия) дар шимолу ғарби Испания. Тахминан соли 414 бо сабаби қабилаҳое, ки ба Испания ҳуҷум оварданд, ба Африқои Шимолӣ, ба шаҳри Гиппон, ба назди Августин рафтааст.

Соли 415 ба Фаластин, ба Байтулламҳ ба назди Ҷером рафта, сипас ба Африқо баргаштааст.

Дастнависҳо ва нашрҳо. Беш аз 200 дастнависи асар маълум аст, ки қадимтаринашон «Laurentianus 65.1» (Флоренсия) мансуб ба асри VI мебошад. Дар охири асри IX ба забони англисии қадим тарҷума шудааст. Нашри интиқодии К. Цангемейстер (Вена, 1882) мавҷуд аст.

5. Оттони Фрайзингӣ (тахм. солҳои 1112 – 1158) писари маркграфи Австрия Леополди III, амакии император Фридрихи I Барбаросса. Дар Париж таҳсил карда, дар дайри Моримон дар Бургундия роҳиб будааст, аз соли 1138 епископи Фрайзинг (Бавария). Дар юриши дуюми салибӣ (1147–1148) иштирок кардааст. Дар Моримон вафот кардааст. «Chronica sive Historia de duabus civitatibus» (Хроника дар бораи ду шаҳр, 1143–1146) асарест, ки таърихи ҷаҳонро аз офариниши олам то соли 1146 дар асоси ғояи «Шаҳри Худо»-и Августин – ҳамчун муносибати «шаҳр»-и осмонӣ ва дунявӣ тафсир кардааст; китоби ҳаштуми он ба охирзамон бахшида шудааст.

Муаллиф ғояи аз Шарқ ба Ғарб гузаштани ҳокимият ва илм (translatio imperii)-ро инкишоф додааст.

Дар асар садои хабарҳо дар бораи ғалабаи қарохитоиҳо бар Салҷуқиён дар ҷанги Қатвон дар наздикии Самарқанд дар соли 1141 – нахустин қайди хаттии афсона дар бораи подшоҳи масеҳии Шарқ «Попи Иоанн» дучор меояд.

Дастнависҳо ва нашрҳо. Машҳуртарин дастнависаш – нусхаи мусаввари мансуб ба охири асри XII дар китобхонаи Донишгоҳи Йена нигоҳ дошта мешавад. Нашри интиқодии А. Ҳофмейстер дар силсилаи «Monumenta Germaniae Historica» баромадааст (1912).

6. Жак-Бенин Боссюэ (солҳои 1627 – 1704) дар Дижони Бургундия таваллуд шудааст. Дар Метс ва Париж воиз, епископи Кондом ва Мо будааст. Дар солҳои 1670–1681 мураббии вориси шоҳ Людовики XIV – дофин будааст ва асарро барои таълими ӯ навиштааст. Дар Париж вафот кардааст.

«Discours sur lʼhistoire universelle» (Нутқ дар бораи таърихи ҷаҳон, 1681) асарест, ки таърихи ҷаҳонро аз офариниши олам то давраи Карли Бузург (800) аз нуқтаи назари тақдири илоҳӣ (провиденсия) ба таври яклухт тафсир кардааст.

Он охирин намунаи бузурги фалсафаи провиденсиалии таърих буда, фалсафаи таърихи маърифатпарварон маҳз ҳамчун ҷавоб ба он шакл гирифтааст.

Дастнависҳо ва нашрҳо. Асар соли 1681 дар Париж нашр шудааст; нашрҳои такрории он бо ислоҳоти муаллиф дар солҳои минбаъда баромадаанд. Қисми зиёди дастнависҳои Боссюэ дар Китобхонаи миллии Фаронса нигоҳ дошта мешаванд.

7. Волтер – Франсуа-Мари Аруэ (солҳои 1694 – 1778) дар Париж таваллуд шудааст. Дар солҳои 1726–1728 дар Англия дар бадарға будааст, баъдтар дар қасри Сире, дар дарбори шоҳи Пруссия Фридрихи II (Потсдам) зиндагӣ карда, бист соли охирини умрашро дар Ферне дар наздикии Женева гузаронидааст. Дар Париж вафот кардааст.

«Essai sur les mœurs et lʼesprit des nations» (Иншо дар бораи урфу одатҳо ва рӯҳи мардумон, 1756) асарест, ки ба навиштани таърихи ҷаҳон на ҳамчун таърихи сулолаҳо ва ҷангҳо, балки ҳамчун таърихи фарҳанг, урфу одатҳо ва тамаддунҳо равона шудааст.

Волтер баръакси Боссюэ асарашро аз Чин, Ҳиндустон ва олами Ислом оғоз карда, ба даст кашидан аз аврупомарказӣ даъват кардааст.

Истилоҳи «фалсафаи таърих»-ро низ ӯ ба муомилот ворид кардааст (1765).

Дастнависҳо ва нашрҳо. Китобхонаи шахсии Волтер (беш аз 6800 китоб бо қайдҳои ҳошиягиаш) ва қисме аз дастнависҳояш соли 1779 аз ҷониби Екатеринаи II харидорӣ шуда, ҳоло дар Китобхонаи миллии Русия дар Санкт-Петербург нигоҳ дошта мешаванд.

8. Леополд фон Ранке (солҳои 1795 – 1886) дар шаҳри Вихеи Тюрингия таваллуд шудааст. Аз соли 1825 дар Донишгоҳи Берлин профессор буда, дар солҳои 1827–1831 дар бойгониҳои Вена, Венетсия ва Рим кор кардааст. Дар Берлин вафот кардааст.

Ӯро олиме меҳисобанд, ки тавассути усули интиқодии ба ҳуҷҷатҳои бойгонӣ асосёфта ва низоми семинар таърихро ба илми мустақили касбӣ табдил додааст. Принсипи ӯ, ки таърихнигор бояд гузаштаро «он тавре ки воқеан буд, ҳамон тавр» нишон диҳад, ба шиори таърихнигории асри XIX табдил ёфтааст. Дар солҳои охири умраш – дар 85-солагӣ ӯ асари «Weltgeschichte» (Таърихи ҷаҳон)-ро оғоз карда, то вафоташ онро то асрҳои миёна расонидааст; ҷилдҳои охирин аз ҷониби шогирдонаш дар асоси маърӯзаҳояш барои нашр омода шудаанд.

Дастнависҳо ва нашрҳо. «Таърихи ҷаҳон» дар Лейпсиг дар 9 ҷилд нашр шудааст (1881–1888). Китобхонаи шахсии Ранке ва қисми зиёди дастнависҳояш соли 1887 ба Донишгоҳи Сиракузи ИМА интиқол дода шуда, то ҳол дар он ҷо нигоҳ дошта мешаванд.

9. Освалд Шпенглер (солҳои 1880 – 1936) дар шаҳри Бланкенбург дар доманаи кӯҳҳои Гарс таваллуд шудааст. Дар донишгоҳҳои Ҳалле, Мюнхен ва Берлин таҳсил карда, дар Гамбург муаллими гимназия будааст, аз соли 1911 дар Мюнхен ҳамчун олими мустақил зиндагӣ карда, дар ҳамин ҷо вафот кардааст.

Китоби ӯ «Der Untergang des Abendlandes» (Ғуруби Аврупо, 1918–1922) асарест, ки таърихи ҷаҳонро на ҳамчун пешрафти ягонаи хаттӣ, балки ҳамчун морфологияи фарҳангҳои алоҳидаи олӣ – Миср, Бобул, Ҳинд, Чин, антиқӣ, арабӣ (сеҳрнок), Ғарб ва дигарон, ки ҳар кадом марҳилаҳои таваллуд, шукуфоӣ ва хомӯширо мегузаранд, тафсир кардааст.

Шпенглер таъкид кардааст, ки ҳар фарҳанг дар марҳилаи охир ба «тамаддун» табдил ёфта, карахт мешавад. Асар дар асри XX ба самти омӯзиши муқоисавии тамаддунҳо, аз ҷумла ба А. Тойнби таъсири калон расонидааст.

Дастнависҳо ва нашрҳо. Ҷилди аввали асар дар Вена (1918), ҷилди дуюмаш дар Мюнхен (1922) нашр шудааст. Мероси илмӣ ва дастнависҳои муаллиф дар Китобхонаи давлатии Бавария дар Мюнхен нигоҳ дошта мешаванд.

10. Арнолд Ҷозеф Тойнби (солҳои 1889 – 1975) дар Лондон таваллуд шуда, дар Оксфорд таҳсил кардааст. Профессори Донишгоҳи Лондон, дар солҳои 1925–1955 директори тадқиқоти Институти шоҳигарии муносибатҳои байналмилалӣ будааст.

Китоби ӯ «A Study of History» (Тадқиқи таърих, 12 ҷилд, 1934–1961) густурдатарин асари асри XX аст, ки таърихи ҷаҳонро ҳамчун пайдоиш, рушд, таназзул ва пошхӯрии зиёда аз бист тамаддун муқоисавӣ таҳлил кардааст.

Тойнби назарияи «даъват ва ҷавоб»-ро пеш гузоштааст: тамаддун бо шарофати ҷавоби сазовори ақаллияти эҷодкор ба даъватҳои табиӣ ё иҷтимоӣ рушд мекунад. Ӯ ба тамаддуни исломӣ диққати махсус дода, «Муқаддима»-и Ибни Халдунро яке аз бузургтарин асарҳо дар навъи худ арзёбӣ кардааст.

Дастнависҳо ва нашрҳо. Асар дар нашриёти Донишгоҳи Оксфорд ба табъ расидааст. Бойгонии илмии Тойнби дар Китобхонаи Бодлеян дар Оксфорд нигоҳ дошта мешавад.

Инак, дар бораи ҳашт нафар таърихнигори классикии дар Шарқи мусулмонӣ зиста ва ёздаҳ нафар таърихнигори ғарбӣ дар кӯтоҳтарин шакл маълумот ҳосил кардем.

Агар онҳоро муқоисавӣ таҳлил кунем, ҳар ду анъана кӯшидаанд, ки таърихро аз доираи як халқ ё як давлат берун бароварда, ҳамчун таърихи умумии инсоният нависанд. Ин кӯшиш онҳоро ба ҳамдигар наздик мекунад, аммо ҳар як анъана ба ин мақсад бо роҳи хоси худ расидааст.

Муаллифони қадим таърихро аз офариниши олам оғоз карда, таърихро бо ҷуғрофия ва этнография ҳамоҳанг сохтаанд.

Таърихнигории Шарқ бо пайвастагии мунтазам фарқ мекунад: асари Табарӣ барои таърихнигорони баъдӣ асос гаштааст, Ибни Асир онро идома додааст, Хондамир бошад, ин анъанаро бо таърихи Темуриён ва Мовароуннаҳр ғанӣ гардонидааст.

Дар Ғарб тафаккури таърихӣ марҳила ба марҳила нав шуда рафтааст: аз шаҳодати давраи антиқӣ ба тафсири провиденсиалӣ, аз он ба таърихи фарҳанг ва назарияи тамаддунҳо гузаштаанд.

Аз ҷиҳати холисӣ ва тафтиши илмӣ дар ҳар ду анъана мушоҳидаи шахсӣ, овардани манбаъ дар шакли аслӣ ва тафтиши интиқодӣ дучор меояд. Таърихнигорони Шарқ усулҳои низомноки тафтиши боэътимодии шахси расонандаи маълумот – иснод, ҷарҳ ва таъдил, инчунин усули муқоисаи интиқодии манбаъҳои Берунӣ – ро аллакай дар асрҳои IX–XIV истифода кардаанд.

Табарӣ ривоятҳои мухолифро паҳлуи ҳам дода, ҳукмро ба хонанда вогузоштааст.

Дар Ғарб танқиди низомноки бойгонӣ дар асри XIX бо Ранке қарор ёфтааст.

Шарҳ додани таърих дар асоси нақшаи яклухти назариявӣ бошад, аз Полибий то Тойнби ҷиҳати қавии таърихнигории Ғарб буда омадааст, ҳарчанд ин равиш таъсири консепсияи муаллифро низ зиёд мекунад.

Аз ҷиҳати боэътимодии дастнависҳо дар ҳар ду анъана нусхаҳои аслии муаллифон боқӣ намондаанд, матнҳо тавассути муқоисаи якчанд нусха барқарор карда шудаанд, нашрҳои илмию интиқодӣ бошанд, асосан дар асрҳои XIX–XX омода шудаанд.

Аммо ҷиҳати қобили таваҷҷуҳ ин аст, ки нусхаҳои асарҳои Шарқ ба давраи муаллиф хеле наздиканд: асари Рашидуддин дар зиндагии ӯ китобат шуда, афзоиши мунтазами он тавассути вақф кафолат дода шуда буд.

Нусхаи нодири асари Берунӣ ду ва ним аср баъд аз ӯ офарида шудааст.

Асарҳои антиқии Ғарб бошанд, тавассути нусхаҳое, ки зиёда аз ҳазор сол баъд китобат шудаанд, дар бисёр мавридҳо қисман расидаанд.

Умуман, таърихнигории Шарқ бо боэътимодии манбаъ, пайвастагии баён ва дар ҳолати наздик ба давраи муаллиф нигоҳ дошта шудани матн фарқ мекунад.

Хусусияти хоси таърихнигории Ғарб бошад, дар ҷамъбасти назариявӣ ва гуногунии назарҳои таърихист.

Албатта, ҳатто агар бо принсипи холисии илми имрӯза нигарем, таърихнигорони Шарқи мусулмонӣ бо он фарқ мекунанд, ки масъаларо бо такя ба ҳуҷҷатҳои дақиқ равшан кардаанд ва далелҳояшон қавист.

Махсусан, амонатдорӣ дар нигоҳ доштан, китобат кардан ва то имрӯз расонидани нусхаҳо дастоварди алоҳида аст. Бо ин маъно, асосан ба манбаъҳои Ғарб такя кардани таърихе, ки ба мо меомӯзонанд, хеле нофаҳмо аст. Дар ин бора назари Волтер хеле муҳим аст – ӯ ҳамчун маркази ҷаҳон нишон додани Ғарбро рад кардааст.

Зотан, дар омӯзиши таърих ба марказ гузоштани Ғарб ба назар бо сиёсати мустамликадории асрҳои охир алоқаманд аст. Зеро хоҷа мехоҳад худро қадимтарин ва беҳтарин нишон диҳад.

Масъалаи асосие, ки мо боз мехоҳем ба он диққат диҳем, – ба пайдоиши одамизод вобаста аст.

Табарӣ мегӯяд, ки одамизод аз Одам Ато паҳн шудааст. Ӯ ривоятеро меоварад, ки Одам Ато аз хоке, ки аз ҷойҳои гуногуни рӯи замин гирифта шуда буд, офарида шудааст ва аз ин рӯ ранг ва табиати одамон гуногун аст. Ӯ бар он аст, ки пас аз тӯфон ҳамаи мардумон аз се писари Нӯҳ алайҳиссалом – Сом, Ҳом ва Ёфас паҳн шудаанд.

Яъқубӣ низ таърихро аз Одам Ато оғоз карда, тавассути силсилаи паёмбарон баён мекунад ва дар ин аз ривоятҳои аҳли китоб васеъ истифода мебарад. Баъд ба таърихи қадими ҳиндуҳо, юнониҳо ва дигар мардумон мегузарад.

Масъудӣ аз қиссаи Одам Ато дар Қуръон оғоз мекунад. Паҳн шудани мардумонро аз писарони Нӯҳ баён карда, дар баробари ин назари мардумони дигарро дар бораи олам ва инсон низ қайд мекунад.

Ба андешаи Берунӣ, азбаски ба ибтидои олам ҳеҷ кас шоҳид набудааст, дониш дар ин бора танҳо тавассути нақли боэътимод, яъне китобҳои илоҳӣ ба даст меояд ва санаи дақиқи онро ҳисоб кардан мумкин нест.

Ибни Асир дар ин масъала пайрави Табарӣ шудааст: офариниш ва қиссаи Одам Аторо бе иснодҳо, дар шакли ҳикояи кӯтоҳ додааст.

Рашидуддин таърихи ҷаҳонро аз Одам Ато ва паёмбарон оғоз мекунад. Дар қисми турку муғул мардумони туркро аз авлоди Ёфас писари Нӯҳ мебарорад ва шаҷараро то Ӯғузхон мерасонад. Дар қисми таърихи Чин ривоятҳои худи чиниҳоро низ овардааст.

Хондамир ҷилди аввали «Ҳабиб-ус-сияр»-ро аз Одам Ато оғоз мекунад. Дар баробари таърихи паёмбарон подшоҳони Пешдодии анъанаи эрониро низ меоварад, ки аввалинашон Каюмарс аст.

Ҳеродот дар бораи пайдоиши инсон назарияи худро намедиҳад, аммо даъвоҳои мардумонро дар ин бора меоварад. Мисриён даъво кардаанд, ки қадимтарин халқанд. Фиръавн Псамметих барои тафтиши ин ду кӯдакро бе шунавонидани нутқи одамон калон кардааст. Азбаски нахустин калимае, ки кӯдакон гуфтанд, фригиягӣ баромад, фригиягиҳо қадимтар дониста шудаанд. Инчунин менависад, ки коҳинони Миср 341 наслро шумурдаанд. Скифҳо бошанд, худро ҷавонтарин халқ медонистанд ва мегуфтанд, ки нахустин одам Таргитай будааст.

Диодор ду назарро қайд мекунад: назаре, ки олам азалист ва назаре, ки олам офарида шудааст. Баъд шарҳи табииро баён мекунад. Тибқи он, одамони нахустин аз замини нам, ки офтоб гарм карда буд, пайдо шуда, мисли ҳайвонҳо зиндагӣ карда, аз тарси даррандаҳо муттаҳид шудаанд. Забонро бошад, аз садоҳо оҳиста-оҳиста, бо сабаби ниёз офаридаанд. Аз ин рӯ, дар ҷойҳои гуногун забонҳои гуногун пайдо шудаанд.

Полибий на ба офариниши инсон, балки ба пайдоиши ҷомеа шавқ доштааст. Ба андешаи ӯ, тӯфон, вабо ва гуруснагӣ инсониятро борҳо қир кардаанд. Наҷотёфтагон мисли рама гурӯҳ-гурӯҳ шуда, ба тавонотарин итоат кардаанд ва ҳамин тавр иваз шудани даврии шаклҳои идора оғоз ёфтааст.

Евсевий ҳикояи Библияро дар бораи офариниш қабул кардааст, аммо ҷадвалҳои хронологии худро аз Иброҳим паёмбар оғоз кардааст, зеро санаҳои давраи пеш аз онро нобоварӣ медонист. Ҳисобҳои аз ҳад зиёд қадимии калдониён ва мисриёнро танқид кардааст.

Оросий таърихро аз Одам Ато оғоз мекунад. Барои ӯ таърихи инсоният таърихи мусибатҳо пас аз гуноҳи Одам Ато аст.

Оттон ба пайравии Августин бар он аст, ки «ду шаҳр» аз Қобил ва Ҳобил оғоз ёфтааст. Қобил ба шаҳри дунявӣ, Ҳобил ба шаҳри осмонӣ асос гузоштааст.

Боссюэ «Нутқ дар бораи таърихи ҷаҳон»-ро аз давраи «Одам Ато ё офариниш» оғоз мекунад ва офаринишро дар асоси хронологияи Библия соли 4004 то м. ҳисоб мекунад.

Волтер хронологияи Библияро ошкоро танқид карда, таърихро аз Чин ҳамчун қадимтарин тамаддуни дорои солшумории боэътимод оғоз кардааст. Ӯ инчунин назареро пеш гузоштааст, ки инсоният ба нажодҳои гуногун тақсим шуда, алоҳида-алоҳида пайдо шудааст (полигенизм).

Ранке бар он буд, ки таърихро бояд аз давраи мавҷудияти ҳуҷҷатҳои хаттӣ оғоз кард. Аз ин рӯ, «Таърихи ҷаҳон»-ро аз мардумони Шарқи қадим оғоз карда, ибтидои инсониятро ба вазифаи илми таърих дохил накардааст.

Шпенглер мафҳуми ягонаи «таърихи инсоният»-ро рад кардааст. Ба андешаи ӯ, инсоният ҳадаф ё нақшаи умумӣ надорад. Таърих аз пайдоиши фарҳангҳои алоҳидаи олӣ оғоз мешавад, инсони ибтидоии пеш аз он бошад, дар ҳолати «бетаърих» зиндагӣ кардааст.

Тойнби пайдоиши биологии инсонро ба соҳаи илмҳои табиӣ вогузоштааст. Ӯ таъкид кардааст, ки дар ҳоле ки ҷомеаҳои ибтидоӣ давраи хеле дароз зистаанд, тамаддунҳо нисбатан ба наздикӣ, тахминан дар давоми шаш ҳазор соли охир пайдо шудаанд.

Пайдоиши тамаддунро бо «даъват ва ҷавоб» шарҳ додааст: масалан, тамаддунҳои Миср ва Шумер ҳамчун ҷавоб ба даъвати хушксолӣ ба вуҷуд омадаанд.

Хулоса, таърихнигорони Шарқ ва муаллифони давраи масеҳии Ғарб таърихи инсониятро аз як манбаъ – аз Одам Ато оғоз мекунанд. Онҳо пайдоиши мардумонро тавассути паҳн шудан аз писарони Нӯҳ шарҳ медиҳанд.

Дар ҳар ду ҷониб кӯшишҳо барои муайян кардани санаи офариниш будааст, масалан, Евсевий ва Боссюэ.

Дар ҳар ду ҷониб касоне ҳастанд, ки даъвоҳои мардумони дигарро дар бораи қадимӣ буданашон танқид кардаанд. Агар Берунӣ ҳисобҳои мухолифи мардумони гуногунро фош карда бошад, Евсевий ҳисобҳои калдониён ва мисриёнро танқид кардааст.

Таърихнигорони Шарқ дар ин масъала ба анъана вафодор мондаанд. Онҳо назарҳои мардумони дигарро (Каюмарс, давраҳои кайҳонии ҳиндӣ, ривоятҳои чинӣ) инкор накарда, роҳи қайд кардан ва муқоиса намуданро пеш гирифтаанд.

Дар Ғарб назарҳо ба таври кескин тағйир ёфтаанд: аз шарҳи табиии давраи антиқӣ (Диодор) ба таърихи ба Библия асосёфта гузаштаанд. Дар давраи нав бошад, ин масъала аз илми таърих берун партофта шудааст (Ранке, Шпенглер, Тойнби).

Андешаи Берунӣ, ки санаи офаринишро бо ҳисоби ақлӣ муайян кардан мумкин нест, аз ҷиҳати эҳтиёткории илмӣ ба назарҳое наздик аст, ки дар Ғарб хеле дертар шакл гирифтаанд.

Гапе, ки мо гуфтанӣ ҳастем, ин аст, ки инсоният қариб то асри XIX бовар дошт, ки аз Одам Ато аст. Дар ҳамин асос таърихҳо навишта шудаанд. Баъд ногаҳон инкори ин оғоз ёфт. Барои ин таърихнигоронеро, ки номашонро овардем, монанди Ранке, Шпенглер ва Тойнби мисол меорем.

Ҷолиб аст, оё бо фаро расидани давраи нав одамон ногаҳон «боақл» шуда, Одам алайҳиссаломро инкор карданд? Ё ин ки касе ин назареро, ки дар таърихи одамизод набуд, талқин кард?

Дар ин масъала ҷавоби дақиқ гуфтан ғайриимкон аст. Аммо аниқ ин аст, ки дар мактабҳо дар китобҳои таърих ба кӯдакон на дар бораи Одам алайҳиссалом, балки дар асоси «устухонҳое», ки гӯё аз Олдувай ё водии Неандертал «ёфт шудаанд», талқин карда меоянд, ки одамизод аз ҳайвоне маймунмонанд пайдо шудааст.

Ин боби дуру дарози китобамонро бо як савол ба анҷом расонем: агар инсон худро аз Одам алайҳиссалом паҳншуда ҳисоб кунад, чӣ мешавад, ва ё агар бовар кунад, ки таърихи пайдоиши инсон аниқ нест, балки шояд аз ҳайвоне маймунмонанд пайдо шуда бошад, чӣ мешавад? Ин ба тарзи ҳаёт, рафтор ва ҳолати қалби ӯ, ба нафс ва ақли ӯ то чӣ андоза таъсир мерасонад?

Хонандаи муҳтарам, гумон аст, фаромӯш накарда бошад, ки мо дар бораи фалсафаи одами озод сухан оғоз кардаем. Шумо низ, албатта, хуб медонед, ки дар ин масъала ба хулосаи боэътимод ва қатъӣ расидани одам дар бораи худ, зоти худ ва пайдоиши худ аҳамият дорад.

Акром МАЛИК