Ассалаумағалейкум!

Ассалаумағалейкум!

Қадірлі жандардың хабары бар: «Азат адам философиясы» деген кітапты жаза бастадық.

Назарларыңызға 2-тарауды ұсынамыз.

Алдын ала ескерткіміз келеді: бұл тарауда мәлімет өте көп және, шын мәнінде, олар ең ықшам, яғни барынша қысқа берілген мәліметтер.

Асықпай оқып шығарсыз деген үміттеміз.

Мәтін бойынша пікірлеріңізді жазып жіберерсіздер.

Екінші тарау

Өткенге оралып: адамның пайда болуы

Тарих туралы білетініміз мектеп оқулықтарының аясында ғана. Бірақ ол кітаптар анықтамалық деңгейінде. Ешбір оқулық талдау мен сипаттауды үйретпейді. Керісінше, ойлана көрме дегендей, тығыз мәліметтерді үйіп тастайды. Сұрақ қойма дегендей, әр сөзді үкім ырғағымен айтады.

Бүгін қай мекенде, қай мәртебе мен күйде екенімізді білу үшін, қаласақ та, қаламасақ та, өткенге оралып іс көруге мәжбүрміз.

Келіңіз, сөзімізді кітапханалардан бастасақ.

Әлемдегі ең бай әрі маңызды кітап қамалдары қайда орналасқан және оларда қандай кітаптар сақталады? Біздіңше, негізгі мәселеге ену үшін мұндай мәселелерде жалпы болса да түсінік болуы керек.

Шамамен 178 миллион 200 мың кітап пен баспа жұмыстары сақталатын кітапхана – Вашингтондағы Конгресс кітапханасында 78 жарым миллион дана қолжазба бар. 5 миллион 800 мың дана карта. Он алты миллион данаға жуық фотосурет. 4 миллион 300 мыңға жуық дыбыс жазбасы. Назар аударарлық тұс – 78 жарым миллион дана қолжазба.

Англия астанасы Лондонда Британ кітапханасы бар. Онда 170 миллион данадан астам материал сақталады. Қазіргі таңда 310 мыңға жуық қолжазба тіркелген.

Париждегі Франция Ұлттық кітапханасының қорында 40 миллионға жуық бірлік бар. Сайтынан қанша қолжазба сақталатыны туралы мәліметті таба алмадық.

Сондай-ақ Лондонда Бодлиан (Bodlein) кітапханасы да салынған. Онда 14 миллион дана материал бар. Бұл кітапхана Оксфордтағы 22 кітапхананың біртұтас жүйесі саналады. Өкінішке қарай, мұның да сайтында қолжазбалар туралы мәлімет берілмеген.

Бұдан басқа, Кембридж, Берлин, Ватикан, Петербор, Александрия және Стамбұлда да алып кітапханалар бар, олардың бәрінде миллиондаған кітап сақталады. Жинақтаса, оларда 600 миллионға жуық немесе одан аз-көп материал бар. Нақты кітаптардың саны 3 миллионға жетуі мүмкін деп болжанады.

Әрине, бұл қолжазбалардың бәрін сенімді, пайдалануға жарамды, зерттеуге тұрарлық, қорытынды беретін дереккөз деп айтуға болмайтыны сияқты, оларды тарихи құжат ретінде пайдалану да даулы. Мәселе адамзаттың ғасырлар бойы өз түсініктерін, өмірін, өткені мен бастан кешкенін жазуға қызығуында. Өзінің жүрегі мен ойын паш етіп, қағазға болсын, теріге болсын, тасқа болсын, бір нәрселерді жазып қалдырғаны маңызды.

Бүгінде тарихты зерттеудің бірнеше дереккөзі бар. Кітаптар жалғыз дереккөз ретінде қабылданбайды. Сол дереккөздердің біріншісі – заттай жәдігерлер. Яғни қазушылар қазып, ізденушілер іздеп, түрлі заттарды табады. Мысалы, сүйектер, қыш сынықтары, қандай да бір ұсақ-түйек құралдар. Оларды үрлеп-үрлеп шаңнан тазартады. Содан кейін түрлі аппараттар – құрылғылар бар.

Сол құрылғы табылған дәлелді химиялық тұрғыдан талдайды да, бұл заттың жасы шамамен (болжаммен десе де болады) пәлен жүз жылға тең деп айтып береді. Соған сүйеніп, зат табылған жерден тағы бірдеңелер іздейді, тағы қандай да бір іздер табады да, бұл жерде пәлен жыл бұрын қала ма, ауыл ма болған дейді.

Ыдыс-аяқ, кесе-табақ немесе қандай да бір бут не пұттарға қарап, бұл жердің тұрғындары пәлен дінді ұстанған дейді. Осылайша тарих деген ғылым пайда болады – қалалар тарихы, адамдар тарихы.

Сол сияқты маймылдардың сүйегін тауып, бұл жерде пәлен мың жыл бұрын маймыл-адам өмір сүрген деп те айтады. Неге екені белгісіз, кейін олардың сөзі абсолютті ақиқат деп қабылданады да, кітаптарға жазылып, мектеп балаларының миына құйылады.

Сонымен қатар бұл істер ғылыми зерттеу, ғылым деп аталады. Одан да қызығы, бұл ілім мен ғылымның қорытындыларына барлығы дерлік күмәнсіз ақиқат деп сенеді.

Заттай жәдігерлерден басқа ескі қирандыларды, ескі қамалдар мен сол сияқтыларды тарихшы ғалымдар дәлел ретінде қабылдайды. Содан кейін кітаптардағы сөздерге жүгінеді.

Әлем тарихы туралы сөз болғанда неге екені белгісіз Геродотты тарихтың атасы дейді. Неге дәл Геродот? Алдымен Геродот туралы мәліметтерді бір оқып шығайық:

Геродот (б.з.д. 484–425) жазған «Тарих» шығармасы еуропа әдебиеті мен ғылымында толық сақталып қалған алғашқы кемел прозалық әрі тарихи шығарма деп есептеледі.

«Тарих» шығармасы дәстүр бойынша 9 кітаптан тұрады деп қабылданған. Бұл бөлініс автордың өзіне тиесілі емес. Кейінірек Александрия кітапханасының мәтінтанушы ғалымдары шығарманы логикалық әрі хронологиялық тұрғыдан 9 бөлікке бөліп, әр кітапты грек мифологиясындағы 9 музаның (шабыт перісінің) атымен атаған. Төменде осы кітаптардың құрамдық мазмұны беріледі:

I кітап (Клио): Лидия патшалығының тарихы, Ахеменидтер мемлекетінің пайда болуы және II Кирдің билік құрған дәуірі, оның массагеттерге және олардың патшайымы Томириске қарсы жүргізген соғысы мен қаза табуы баяндалады.

II кітап (Эвтерпа): Ежелгі Мысыр мемлекетінің тарихына арналған, онда елдің табиғаты, Ніл өзенінің ерекшеліктері, халықтың салт-дәстүрлері, діні және перғауындар тарихы географиялық әрі этнографиялық тұрғыдан жеке-жеке егжей-тегжейлі талданады.

III кітап (Талия): Парсы патшасы Камбиздің Мысырды жаулап алуы, I Дарий патшаның билікке келуі және оның империяда енгізген салық пен әкімшілік жүйесі (сатрапиялар) туралы мәлімет береді.

IV кітап (Мельпомена): Скифтердің шығу тегі, әлеуметтік өмірі мен табиғаты және I Дарийдің Скифияға сәтсіз жорығы баяндалады. Сондай-ақ Орталық Азияның ішкі аймақтарындағы сақтар мен исседондар сияқты халықтар алғаш рет аталады.

V кітап (Терпсихора): Фракия мен Македонияның табиғаты, сондай-ақ грек-парсы соғыстарының басталуына тікелей себеп болған Иония көтерілісі және оның салдары баяндалады.

VI кітап (Эрато): Иониялық көтерілісшілердің түпкілікті жеңілісі, парсылардың Греция аумағына алғашқы жорығы және б.з.д. 490 жылы болған әйгілі Марафон шайқасының егжей-тегжейі орын алған.

VII кітап (Полигимния): Ксеркс патшаның әкесі I Дарийдің өсиетін орындау мақсатында орасан әскер жинап Грецияға жорық бастауы, Фермопил шайқасы және Леонид патша бастаған спарталықтардың ерлігі суреттеледі.

VIII кітап (Урания): Артемисий мен Саламин маңындағы теңіз шайқастарында стратегиялық бастаманың гректердің қолына өтуі және парсы флоты үстінен қол жеткізілген маңызды жеңіс талданады.

IX кітап (Каллиопа): Платея мен Микале шайқастарында парсы әскерлерінің біржола талқандалуы, грек қалаларының азат етілуі және жалпы жеңіспен шығарманың аяқталуы баяндалады.

Антик дәуір дәстүрі бойынша Геродот шығармасы бүгінгідей кітап (кодекс) түрінде емес, папирус орамдарында (scrolls) сақталған және таратылған.

Зерттеулерде айтылуынша, бастапқыда мәтін көпшілік тыңдауына арналған 28 логойдан (дербес баяндамалар немесе ауызша әңгімелер топтамасы) тұрған.

Геродот өз сапарлары барысында жинаған мәліметтерін осы логикалық бөліктер негізінде грек полистерінің тұрғындарына оқып берген. Мәтін ежелгі грек тілінің иондық диалектісінде жазылған және өзіндік жатық әрі көркем стилі бар.

Заманауи баспа өлшемдері бойынша «Тарих» шығармасының жалпы көлемі аудармаға, түсініктемелерге және қаріп өлшеміне қарай орта есеппен 600-ден 800 бетке дейін жетеді.

Геродоттың б.з.д. V ғасырда өз қолымен жазған түпнұсқа қолжазба данасы (автограф) сақталмаған.

Бүгінде ғылымға белгілі және ғылыми басылымдарға негіз етіп алынған мәтіндер негізінен орта ғасырлар (Византия дәуірі) кітап көшірушілерінің еңбегінің жемісі. Мәтінтануда бұл қолжазбалар шығу тегі мен мәтін дәлдігіне қарай екі негізгі тармаққа (стемма) бөлінеді:

Флоренция немесе Роман тобы (Stemma A): Бұл топтың ең беделді әрі құнды өкілі – Флоренциядағы Медичи Лауренциана кітапханасында сақталатын, X ғасырға жататын Codex Laurentianus (pluteus LXX, 3) қолжазбасы. Бұл мәтін басқа даналармен салыстырғанда автор стиліне ең жақын және қателерден ада дана деп саналады.

Теодор немесе Неміс тобы (Stemma B): Бұған XI–XIV ғасырларға жататын қолжазбалар кіреді. Олардың ішіндегі ең негізгісі – Римдегі Ватикан кітапханасында сақталатын, XI ғасырға тиесілі Codex Vaticanus (Vat. Gr. 67) қолжазбасы. Ол Stemma A тобынан біршама ерекшеленгенімен, мәтіндегі түсіп қалған жерлерді қалпына келтіруде маңызды ғылыми дереккөз деп есептеледі.

Енді сөзді Геродоттан басқа жаққа бұрамыз.

Мысалы, Хондамир деген адам, оны танисыз, оны хазірет Әлішер Науаи тәрбиелеген, «Хабибус сияр» деген шығарма жазған. Шығарманың толық атауы: «Хабиб ус-сияр фи ахбар афрад ул-башар».

Кітап 1521–1524 жылдар аралығында жазылған және 1529 жылы толық аяқталған.

Шығарманың қысқаша құрылымы:

Кіріспе

Бұл бөлімде автор тарих ғылымының қоғам өміріндегі пайдасы мен маңызы, ғаламның жаратылуы, географиялық климаттар және түрлі елдер туралы жалпы түсініктер берген.

Бірінші том

1-бөлім. Адам алейһиссәләмнан бастап өткен пайғамбарлар тарихы және ежелгі Иран (Пишдадилер мен Каянилер) патшаларының хронологиясы.

2-бөлім. Мұхаммед салаллаһу алейһи уә сәлләмнің өмірі, ол кісінің ғазауаттары және ислам дінінің таралуы.

3-бөлім. Алғашқы төрт халифа (Хулафа ар-рашидин) дәуірі, сондай-ақ кейінгі Омейяд және Аббасид халифаттарының тарихы.

Екінші том 1-бөлім. Аббасидтер дәуірінде түрлі аймақтарда дербес болған әулеттер (Тахиридтер, Саффаридтер, Саманидтер, Ғазнауилер, Бұидтер және Селжұқтар).

2-бөлім. Ғуридтер, Хорезмшахтар, Исмаилиттер әулеті және Әзірбайжан мен Парсы өлкелеріндегі жергілікті билеушілер.

3-бөлім. Мысыр мен Шам (Сирия) аумағында билік құрған Мәмлүктер мен Фатимид халифатының тарихы.

Үшінші том

1-бөлім. Шыңғыс хан, оның шығу тегі, моңғол шапқыншылығы және Дешті Қыпшақ, Шағатай ұлысы мен Мәуереннахрдағы моңғол хандарының тарихы.

2-бөлім. Ілхандар (Хулагуидтер) дәуірі және олардан кейінгі жергілікті әулеттер (Музаффаридтер, Күрдтер және басқалар).

3-бөлім. Әмір Темір және Темірилер дәуірі. Бұл бөлімде Шахрух мырза, Әбу Саид, әсіресе автор ұзақ жылдар қызметінде болған Сұлтан Хұсайын Байқара дәуіріндегі Хорасан мен Мәуереннахрдың қоғамдық-саяси, мәдени өмірі өте егжей-тегжейлі баяндалған. Сондай-ақ Темірилердің құлдырауы, Бабырдың қызметі, Шайбани хан бастаған өзбектердің және Сефевилер мемлекетінің (бірінші шах Исмаил) тарих сахнасына шығуы баяндалған

Қорытынды

Бұл бөлімде жер бетінің түрлі климаттары, ірі қалалары, таулары мен өзендерінің сипаттамасы (географиялық мәліметтер) және сол дәуірдегі ғажайыптар мен табиғат құбылыстары келтіріледі.

Бұл Хондамир хазіреттері туралы қысқаша мәлімет еді. Жалпы, Шығыста тағы қандай тарихшылар өмір сүрген? Олардың ең ірілерінің есімдерін атап өтейік:

1. Ахмад ибн Әбу Яқуб әл-Яқуби (? – 897 жылдан кейін) Бағдатта туған. Жас кезінде Арменияда, кейін Хорасанда Тахиридтердің қызметінде болған, Үндістан, Мысыр және Мағрибке саяхат жасаған. Саяхаттарының нәтижесінде «Китаб әл-булдан» (Елдер кітабы) атты географиялық шығармасын жазған.

Оның «Тарих» шығармасы ислам тарихнамасында әлем тарихын баяндаған. Шығарманың бірінші бөлімінде исламға дейінгі халықтар – Исраил, Үндістан, Греция, Рим, Иран, Қытай, түріктер мен арабтардың тарихы, мәдениеті, ғылымы және нанымдары, ал екінші бөлімінде 872 жылға дейінгі ислам тарихы баяндалған. Автор ислам тарихын басқа өркениеттер тарихымен біртұтас үдеріс ретінде көрсеткен.

2. Әбу Жафар Мұхаммед ибн Жарир ат-Табари (839–923 жылдар) Табаристанның Амул қаласында туған. Ілім іздеп Рей, Бағдат, Басра, Куфа, Шам және Мысырда болған. Өмірінің көп бөлігін Бағдатта өткізген, «Жәмиғ әл-баян» тәпсірінің авторы ретінде де әйгілі. Бағдатта қайтыс болған.

«Тарих ар-русул уәл-мулук» (Пайғамбарлар мен патшалар тарихы) – жылма-жыл (хронологиялық) баяндалатын жалпы тарихнама дәстүрінің ең кемел алғашқы үлгісі. Онда ғаламның жаратылуынан 915 жылға дейінгі оқиғалар баяндалған. Автор әр риуаятты оны жеткізген рауилер тізбегі – иснадымен келтірген, бір оқиға туралы түрлі риуаяттарды қатар беріп, қорытындыны оқырманға қалдырған. Осы әділ көзқарастың арқасында шығарма кейінгі барлық ислам тарихшылары үшін негізгі дереккөзге айналған.

Қолжазбалары мен басылымдары. Шығарманың толық жалғыз қолжазбасы жоқ; мәтін Стамбұл, Лейден, Берлин, Оксфорд және басқа кітапханалардағы даналар негізінде қалпына келтірілген. М. Ж. де Гуе бастаған халықаралық ғалымдар тобы оны Лейденде басып шығарған (1879–1901).

40 томдық ағылшынша аудармасы Нью-Йорк штаты университетінің баспасында шыққан (1985–2007).

Саманид уәзірі Әбу Әли Бәләми 963 жылы бұл шығарманы парсы тіліне қайта өңдеп жазған «Тарихи Бәләмидің» бірнеше данасы ӨзР ҒА Әбу Райхан Бируни атындағы Шығыстану институтының қорында сақталады.

3. Әбул Хасан Әли ибн әл-Хұсайын әл-Масуди (896–956 жылдар) Бағдатта туған. Иран, Үндістан, Үнді мұхитының жағалаулары, Каспий бойы, Армения, Шам және Палестина бойынша өзі саяхат жасап, халықтардың мәдениеті, салт-дәстүрлері мен нанымдарын тікелей бақылаулары негізінде жазған. Өмірінің соңын Мысырда өткізіп, Фустатта қайтыс болған.

Оның «Муруж аз-заһаб уа мағадин әл-жауаһир» (Алтын жайылымдар мен асыл тас кендері) шығармасы тарихты география, этнография және жаратылыстану ғылымдарымен ұштастырған бірегей еңбек.

Онда ғаламның жаратылуы, жер беті, теңіздер, түрлі халықтар – үндістер, қытайлар, гректер, римдіктер, парсылар, түріктер, славяндар тарихы, содан кейін Ислам тарихы 947 жылға дейін баяндалған.

Оқиғалар жылдар бойынша емес, тақырыптар мен әулеттер бойынша топтастырылған.

Қолжазбалары мен басылымдары. Қолжазбалары Париж, Стамбұл, Лейден және басқа кітапханаларда сақталады. К. Барбье де Мейнар мен А. Паве де Куртей шығарманы арабша мәтінімен және французша аудармасымен 9 томда басып шығарған (Париж, 1861–1877); кейінірек Ш. Пелла түзетілген басылымын дайындаған (Бейрут).

4. Әбу Райхан Мұхаммед ибн Ахмад әл-Бируни (973–1048 жылдар) Хорезмнің Кят қаласында туған. Жұржанда Қабус ибн Уәшмгирдің, Гурганжда Мамунилер сарайындағы ғалымдар ортасында қызмет атқарған. 1017 жылдан Ғазнада тұрған, Үндістанға жасалған жорықтарға қатысып, санскрит тілін үйренген. Ғазнада қайтыс болған.

«Әл-асар әл-бақия ан әл-құрун әл-халия» (Ежелгі халықтардан қалған ескерткіштер) – әлем халықтарының күнтізбелерін, жыл санауларын, мерекелері мен діни дәстүрлерін салыстыра зерттеген шығарма. Онда парсылардың, соғдылардың, хорезмдіктердің, гректердің, яһудилердің, сириялықтардың, арабтардың және басқа халықтардың жыл санауы мен тарихы дереккөздерді сыни салыстыру негізінде қалпына келтірілген.

«Тахқиқ ма ли-л-Хинд» (Үндістан) шығармасы болса басқа өркениетті оның өз дереккөздері мен тілі арқылы әділ зерттеудің классикалық үлгісі.

Қолжазбалары мен басылымдары. «Әл-асар әл-бақияның» 1307 жылы көшірілген миниатюралы данасы Эдинбург университетінің кітапханасында, басқа даналары Париж бен Стамбұлда сақталады.

Сыни мәтінін Э. Захау басып шығарған (Лейпциг, 1878). Өзбекше аудармасы «Таңдамалы шығармаларының» I томында жарияланған (Ташкент, 1968). Жақында қайта шықты.

5. Иззеддин Әбул Хасан Әли ибн әл-Асир әл-Жазари (1160–1233 жылдар) Тигр бойындағы Жазират ибн Омар (қазіргі Түркиядағы Джизре) қаласында туған, өмірінің көп бөлігін Мосулда өткізген. Бағдат, Дамаск және Халебте болған, Салахуддин Әйюбидің әскері қатарында крестшілерге қарсы жорықтарға қатысқан. Мосулда қайтыс болған.

«Әл-камил фи-т-тарих» (Кемел тарих) – ғаламның жаратылуынан 1231 жылға дейінгі жалпы тарих, ол крест жорықтары мен моңғол шапқыншылығы дәуірінің ең сенімді дереккөздерінің бірі.

Автор Табари материалын иснадсыз қысқартып, оқиғаларды біртұтас әңгіме түрінде берген, Машриқ пен Мағрибтегі түрлі аймақтар туралы шашыраңқы мәліметтерді бір жүйеге келтірген.

Шығарманың соңғы бөлімдерінде ол Шыңғыс хан әскерлерінің Бұхара, Самарқан, Отырар және Үргенішті қиратқаны туралы замандас ретінде жазған және моңғол шапқыншылығын адамзаттың басына түскен ең ауыр мұсибаттардың бірі деп бағалаған.

Қолжазбалары мен басылымдары. Қолжазбалары Стамбұл, Париж, Лейден және басқа кітапханаларда сақталады.

К. Ю. Торнберг шығарманы 14 томда басып шығарған (Лейден – Уппсала, 1851–1876).

6. Рашидуддин Фазлуллаһ Хамадани (1247–1318 жылдар) Хамаданда емші отбасында туған. Ілхандар сарайында емші, кейін Ғазан хан мен Өлжейту тұсында бас уәзір болған. Тебриз маңында медреседен, кітапханадан, көшірушілер үйінен және емханадан тұратын «Рабғи Рашиди» кешенін салған. Сарай арандатуларының салдарынан 1318 жылы өлім жазасына кесілген.

«Жәмиғ ат-тауарих» (Тарихтар жинағы) көптеген зерттеушілер тарапынан тарихнамадағы алғашқы нағыз әлем тарихы деп мойындалады.

Бірінші томында түрік және моңғол тайпалары, Шыңғыс хан мен оның ұрпақтарының тарихы, екінші томында Оғыз хан мен түріктер, Қытай, Үндістан, яһудилер және «франктер» (Еуропа халықтары) тарихы баяндалған. Шығарма ұжымдық зерттеу әдісімен – моңғол, қытай, үнді, кашмирлік және еуропалық білгірлердің қатысуымен, моңғолдардың жазба дәстүріне сүйене отырып жасалған.

Қолжазбалары мен басылымдары. Уақфнамаға сәйкес, «Рабғи Рашидиде» шығарманы жыл сайын араб және парсы тілдерінде көшіру шарт етілген.

1314 жылға жататын арабша миниатюралы дананың бөліктері Эдинбург университетінің кітапханасы мен Лондондағы Н. Д. Халили коллекциясында, маңызды парсыша даналары Стамбұлдағы Топқапы сарайының кітапханасында сақталады.

Орысша аудармасы 1946–1960 жылдары, У. М. Текстонның ағылшынша аудармасы 1998–1999 жылдары басылып шыққан.

7. Шамсуддин Мұхаммед ибн Ахмад аз-Заһаби (1274–1348 жылдар)

«Тарих әл-ислам уа уафаят әл-машаһир уә-л-ағлам» (Ислам тарихы және әйгілі тұлғалар мен ғұламалардың қайтыс болуы) және «Сияр ағлам ан-нубала» (Жоғары мәртебелі ғұламалардың өмірбаяны) – ислам әлемінің ең ауқымды тарихи-биографиялық энциклопедиялары.

«Тарихул-исламда» ислам тарихы 1300 жылға дейін һижри онжылдықтары бойынша баяндалып, әр кезең оқиғаларынан кейін сол жылдары қайтыс болған ғалымдар, мемлекет қайраткерлері, мухаддистер мен ғұламалар туралы мәлімет беріледі; шығармадағы өмірбаяндардың саны 40 мыңға жуық деп есептеледі. Автор хадис іліміндегі жарх уә тағдил (рауилерді сыни бағалау) әдісін тарихи өмірбаянға жүйелі түрде қолданған.

Біз мұсылмандардың жеті әйгілі тарихшысын атап өттік, енді Батыс тарихшыларын да қарап шығайық.

1. Полибий (шамамен б.з.д. 200–118 жылдар) Аркадиядағы Мегалополь қаласында туған, Ахей одағының әскери басшыларының бірі болған. Б.з.д. 167 жылы кепілге алынған мың ахейлікпен бірге Римге әкетіліп, Сципион Эмилианның ортасына жақындаған. Карфагеннің қиратылуын (б.з.д. 146) көрген, Испания, Африка және Альпі тауларында болған.

Оның «Historiai» (Жалпы тарих) еңбегі б.з.д. 220–146 жылдары Жерорта теңізі әлемі халықтарының тағдыры Рим үстемдігі төңірегінде біртұтас үдеріске бірігенін көрсеткен шығарма деп айтылады.

Полибий жалпыәлемдік тарих идеясын алғашқылардың бірі болып теориялық тұрғыдан негіздеген: оның пікірінше, жекелеген халықтардың тарихы біртұтас көрініс бере алмайды. Ол «прагматикалық тарих» қағидатын, мемлекеттік басқару нысандарының кезеңдік ауысуы теориясын алға тартқан және дереккөздерді тексермеген тарихшыларды сынаған.

Қолжазбалары мен басылымдары. 40 кітаптың тек 1–5-кітаптары ғана толық сақталған. Олардың негізгі қолжазбасы – X ғасырға жататын «Vaticanus graecus 124» (Ватикан). Қалған кітаптардың үзінділері император VII Константин тұсында құрастырылған Византия үзінділер жинақтары арқылы жеткен.

2. Диодор Сицилиялық (шамамен б.з.д. 90–30 жылдар) Сицилиядағы Агирий қаласында туған. Б.з.д. 60–56 жылдар шамасында Мысырда болған, кейін ұзақ жылдар Римде тұрып, дереккөздерді жинап, шығармасының үстінде отыз жылға жуық жұмыс істеген.

«Bibliotheke historike» (Тарихи кітапхана) – аңыздық дәуірлерден б.з.д. 60 жылға дейінгі әлем тарихын 40 кітапта баяндаған антик дәуірінің ірі жалпы тарихы.

Шығармада Мысыр, Месопотамия, Үндістан, Эфиопия, скифтер, арабтар, гректер мен римдіктердің тарихы қамтылған. Диодор шығармасының ерекше құндылығы сол – ол қазір жоғалып кеткен көптеген авторлардың – Ктесий, Мегасфен, Эфор және басқалардың мәліметтерін сақтап қалған.

Қолжазбалары мен басылымдары. 40 кітаптың 1–5 және 11–20-кітаптары толық сақталған, қалғандары Византия үзінділері мен патриарх Фотийдің «Библиотекасы» арқылы үзінді түрінде белгілі. Сақталған кітаптар негізінен X–XV ғасырларға жататын Византия қолжазбалары арқылы жеткен.

Шығарманың грекше мәтіні мен ағылшынша аудармасы «Loeb Classical Library» сериясында 12 томда басылып шыққан (1933–1967).

3. Кесариялық Евсевий (шамамен 260–339 жылдар) Палестинадағы Кесария қаласында туған, ғалым Памфилдің кітапханасында білім алған. Шамамен 313 жылдан Кесария епископы болған, император Константинге жақын тұлға ретінде танылған.

«Хроника» (Chronikoi kanones) – Ибраһим пайғамбар заманынан 325 жылға дейінгі әлем тарихы оқиғаларын ассириялықтардың, яһудилердің, мысырлықтардың, гректер мен римдіктердің жыл санауы бойынша қатар бағандарда салыстыра көрсеткен шығарма.

Ол орта ғасырлық Еуропадағы барлық әлемдік хроникаларға үлгі болғаны айтылады. «Шіркеу тарихы» (10 кітап) болса шіркеу тарихнамасының іргесін қалаған; автор құжаттар мен хаттарды толық дәйексөз ретінде келтіру әдісін қолданған.

Қолжазбалары мен басылымдары. «Хроника» грекше толық күйінде сақталмаған: ол Иеронимнің латынша аудармасы және армян тіліндегі аудармасы арқылы белгілі.

«Шіркеу тарихының» грекше қолжазбалары X–XII ғасырларға жатады; V ғасырға жататын сириялық аудармасының қолжазбасы да сақталған.

4. Павел Орозий (шамамен 385 – 420 жылдан кейін) «Historiae adversus pagano» (Пұтқа табынушыларға қарсы тарихтың жеті кітабы, 417–418) Адам атадан 417 жылға дейінгі әлем тарихын баяндаған алғашқы христиандық жалпы тарих.

Шығарма Римнің 410 жылы готтардың тонауына ұшырауы христиандық салдарынан болды деген көзқарасқа жауап ретінде Августиннің тапсырмасымен жазылған.

Орозий әлем тарихын төрт ұлы патшалықтың – Бабыл, Македония, Карфаген және Рим алмасуы сызбасы негізінде түсіндірген. Шығарма мың жыл бойы Еуропада әлем тарихының негізгі оқулығы болып қызмет еткен.

Ол Испанияның солтүстік-батысындағы Бракара (қазіргі Португалиядағы Брага) қаласынан. Шамамен 414 жылы Испанияға басып кірген тайпалардың кесірінен Солтүстік Африкаға, Гиппон қаласына Августиннің құзырына кеткен.

415 жылы Палестинаға, Бейтләхемде Иеронимнің құзырына барған, содан кейін Африкаға оралған.

Қолжазбалары мен басылымдары. Шығарманың 200-ден астам қолжазбасы белгілі, олардың ең көнесі – VI ғасырға жататын «Laurentianus 65.1» (Флоренция). IX ғасырдың соңында көне ағылшын тіліне аударылған. К. Цангемейстердің сыни басылымы (Вена, 1882) бар.

5. Фрайзингтік Оттон (шамамен 1112–1158 жылдар) – Австрия маркграфы III Леопольдтің ұлы, император I Фридрих Барбароссаның ағасы. Парижде білім алған, Бургундиядағы Моримон монастырында монах болған, 1138 жылдан Фрайзинг (Бавария) епископы. Екінші крест жорығына (1147–1148) қатысқан. Моримонда қайтыс болған. «Chronica sive Historia de duabus civitatibus» (Екі қала туралы хроника, 1143–1146) – ғаламның жаратылуынан 1146 жылға дейінгі әлем тарихын Августиннің «Құдай қаласы» идеясы негізінде – көктегі және дүниелік «қала» арақатынасы ретінде түсіндірген шығарма; сегізінші кітабы ақырзаманға арналған.

Автор биліктің және ілімнің Шығыстан Батысқа көшуі (translatio imperii) идеясын дамытқан.

Шығармада 1141 жылы Самарқан маңындағы Қатуан шайқасында қарақытайлардың Селжұқтар үстінен жеңісі туралы хабарлардың жаңғырығы – Шығыстағы христиан патша «Пресвитер Иоанн» туралы аңыздың алғашқы жазба дерегі кездеседі.

Қолжазбалары мен басылымдары. Ең әйгілі қолжазбасы – XII ғасырдың соңына жататын миниатюралы дана Йена университетінің кітапханасында сақталады. А. Хофмейстердің сыни басылымы «Monumenta Germaniae Historica» сериясында шыққан (1912).

6. Жак-Бенинь Боссюэ (1627–1704 жылдар) Бургундиядағы Дижонда туған. Мецте және Парижде уағызшы, Кондом және Мо епископы болған. 1670–1681 жылдары король XIV Людовиктің мұрагері – дофиннің тәрбиешісі болып, шығарманы оның білім алуы үшін жазған. Парижде қайтыс болған.

«Discours sur lʼhistoire universelle» (Әлем тарихы туралы толғам, 1681) – ғаламның жаратылуынан Ұлы Карл дәуіріне (800) дейінгі әлем тарихын илаһи тағдыр (провиденция) тұрғысынан біртұтас түсіндірген шығарма.

Ол провиденциалдық тарих философиясының соңғы ірі үлгісі болып табылады, ағартушылардың тарих философиясы дәл соған жауап ретінде қалыптасқан.

Қолжазбалары мен басылымдары. Шығарма 1681 жылы Парижде басылып шыққан; автордың түзетулерімен қайта басылымдары кейінгі жылдары шыққан. Боссюэ қолжазбаларының көп бөлігі Франция Ұлттық кітапханасында сақталады.

7. Вольтер – Франсуа-Мари Аруэ (1694–1778 жылдар) Парижде туған. 1726–1728 жылдары Англияда қуғында болған, кейінірек Сире сарайында, Пруссия королі II Фридрихтің сарайында (Потсдам) тұрған, соңғы жиырма жылын Женева маңындағы Фернейде өткізген. Парижде қайтыс болған.

«Essai sur les mœurs et lʼesprit des nations» (Халықтардың әдет-ғұрпы мен рухы туралы эссе, 1756) – әлем тарихын әулеттер мен соғыстар тарихы ретінде емес, мәдениет, әдет-ғұрып және өркениеттер тарихы ретінде жазуға бағытталған шығарма.

Вольтер Боссюэге қарама-қарсы түрде шығармасын Қытай, Үндістан және ислам әлемінен бастап, еуропацентризмнен бас тартуға шақырған.

«Тарих философиясы» терминін де ол айналымға енгізген (1765).

Қолжазбалары мен басылымдары. Вольтердің жеке кітапханасы (жиектеріндегі жазбаларымен қоса 6800-ден астам кітап) мен қолжазбаларының бір бөлігін 1779 жылы II Екатерина сатып алған, қазір олар Санкт-Петербургтегі Ресей ұлттық кітапханасында сақталады.

8. Леопольд фон Ранке (1795–1886 жылдар) Тюрингиядағы Вихе қаласында туған. 1825 жылдан Берлин университетінде профессор болған, 1827–1831 жылдары Вена, Венеция және Рим мұрағаттарында жұмыс істеген. Берлинде қайтыс болған.

Ол мұрағат құжаттарына негізделген сыни әдіс пен семинар жүйесі арқылы тарихты дербес кәсіби ғылымға айналдырған ғалым деп саналады. Тарихшы өткенді «шын мәнінде қандай болса, солай» көрсетуі тиіс деген қағидаты XIX ғасыр тарихнамасының ұранына айналған. Өмірінің соңғы жылдарында – 85 жасында ол «Weltgeschichte» (Әлем тарихы) шығармасын бастап, қайтыс болғанға дейін орта ғасырларға дейін жеткізген; соңғы томдарын шәкірттері оның дәрістері негізінде баспаға дайындаған.

Қолжазбалары мен басылымдары. «Әлем тарихы» Лейпцигте 9 томда басылып шыққан (1881–1888). Ранкенің жеке кітапханасы мен қолжазбаларының көп бөлігі 1887 жылы АҚШ-тағы Сиракуза университетіне көшірілген және қазір де сонда сақталады.

9. Освальд Шпенглер (1880–1936 жылдар) Гарц тауларының етегіндегі Бланкенбург қаласында туған. Галле, Мюнхен және Берлин университеттерінде оқыған, Гамбургте гимназия мұғалімі болған, 1911 жылдан Мюнхенде дербес ғалым ретінде өмір сүріп, сонда қайтыс болған.

Оның «Der Untergang des Abendlandes» (Еуропаның құлдырауы, 1918–1922) кітабы әлем тарихын біртұтас сызықтық даму ретінде емес, әрқайсысы туу, гүлдену және сөну кезеңдерінен өтетін жеке-жеке биік мәдениеттердің – Мысыр, Бабыл, Үнді, Қытай, антик, араб (сиқырлы), Батыс және басқалардың морфологиясы ретінде түсіндірген шығарма.

Шпенглер әр мәдениет соңғы кезеңде «өркениетке» айналып, сіресіп қалатынын атап өткен. Шығарма XX ғасырда өркениеттерді салыстырмалы зерттеу бағытына, соның ішінде А. Тойнбиге зор ықпал еткен.

Қолжазбалары мен басылымдары. Шығарманың бірінші томы Венада (1918), екінші томы Мюнхенде (1922) басылып шыққан. Автордың ғылыми мұрасы мен қолжазбалары Мюнхендегі Бавария мемлекеттік кітапханасында сақталады.

10. Арнольд Джозеф Тойнби (1889–1975 жылдар) Лондонда туған, Оксфордта білім алған. Лондон университетінде профессор, 1925–1955 жылдары Корольдік халықаралық қатынастар институтының зерттеу директоры болған.

Оның «A Study of History» (Тарихты зерттеу, 12 том, 1934–1961) кітабы әлем тарихын жиырмадан астам өркениеттің пайда болуы, өсуі, дағдарысы және ыдырауы ретінде салыстыра талдаған XX ғасырдың ең ауқымды еңбегі.

Тойнби «шақыру мен жауап» теориясын алға тартқан: өркениет табиғи немесе әлеуметтік шақыруларға шығармашыл азшылықтың лайықты жауабы арқасында дамиды. Ол ислам өркениетіне ерекше назар аударған және Ибн Халдунның «Мұқаддимасын» өз түріндегі ең ұлы шығармалардың бірі деп бағалаған.

Қолжазбалары мен басылымдары. Шығарма Оксфорд университетінің баспасында басылған. Тойнбидің ғылыми мұрағаты Оксфордтағы Бодлиан кітапханасында сақталады.

Міне, мұсылман Шығысында өмір сүрген сегіз, батыстық он классик тарихшы туралы ең қысқа түрде мәлімет алдық.

Оларды салыстыра талдасақ, екі дәстүр де тарихты бір халық немесе бір мемлекет аясынан шығарып, адамзаттың жалпы тарихы ретінде жазуға ұмтылған. Бұл ұмтылыс оларды бір-біріне жақындатады, алайда әр дәстүр бұл мақсатқа өзіндік жолмен жеткен.

Ежелгі авторлар тарихты ғаламның жаратылуынан бастаған, тарихты география және этнографиямен ұштастырған.

Шығыс тарихнамасы жүйелі сабақтастығымен ерекшеленеді: Табари шығармасы кейінгі тарихшыларға негіз болған, Ибн әл-Асир оны жалғастырған, ал Хондамир бұл дәстүрді Темірилер мен Мәуереннахр тарихымен байытқан.

Батыста тарихи ой сатылап жаңарып отырған: антик дәуірдің куәлігінен провиденциалдық түсіндірмеге, одан мәдениет тарихына және өркениеттер теориясына көшкен.

Әділдік пен ғылыми тексерілгендік тұрғысынан екі дәстүрде де жеке бақылау, дереккөзді түпнұсқа күйінде келтіру және сыни тексеру кездеседі. Шығыс тарихшылары мәлімет жеткізген адамның сенімділігін тексерудің жүйелі әдістерін – иснадты, жарх уә тағдилді және Бирунидің дереккөздерді сыни салыстыру әдісін – IX–XIV ғасырлардың өзінде-ақ қолданған.

Табари қайшылықты риуаяттарды қатар беріп, үкімді оқырманға қалдырған.

Батыста жүйелі мұрағат сыны XIX ғасырда Ранкемен бірге орныққан.

Ал тарихты біртұтас теориялық сызба негізінде түсіндіру Полибийден Тойнбиге дейін Батыс тарихнамасының күшті жағы болып келген, бұл тәсіл автор тұжырымдамасының ықпалын да күшейткенімен.

Қолжазбалардың сенімділігі тұрғысынан екі дәстүрде де авторлардың түпнұсқа даналары сақталмаған, мәтіндер бірнеше дананы салыстыру арқылы қалпына келтірілген, ал ғылыми-сыни басылымдар негізінен XIX–XX ғасырларда дайындалған.

Бірақ назар аударарлық жайт мынада: Шығыс шығармаларының даналары автор заманына едәуір жақын: Рашидуддин шығармасы оның көзі тірісінде көшірілген және уақф арқылы үнемі көбейтілуі қамтамасыз етілген.

Бируни шығармасының сирек данасы одан екі жарым ғасыр кейін жасалған.

Ал антик Батыс шығармалары мыңжылдықтан астам уақыт өткен соң көшірілген даналар арқылы, көп жағдайда жартылай жеткен.

Жалпы алғанда, Шығыс тарихнамасы дереккөздің сенімділігімен, баяндаудың жүйелілігімен және мәтіннің автор заманына жақын күйде сақталуымен ерекшеленеді.

Ал Батыс тарихнамасының өзіндік ерекшелігі – теориялық жинақтау мен тарихи көзқарастардың алуан түрлілігінде.

Әрине, бүгінгі ғылымның әділдік қағидатымен қарасақ та, мұсылман Шығысының тарихшылары мәселені нақты құжаттарға сүйеніп баяндауымен және дәлелдерінің күштілігімен ерекшеленіп тұр.

Әсіресе даналарды сақтаудағы, көшірудегі және бүгінге жеткізудегі аманатқа адалдық – ерекше жетістік. Осы тұрғыдан алғанда, бізге оқытылып жатқан тарихтың негізінен Батыс дереккөздеріне сүйенуі мүлде түсініксіз. Бұл жөнінде Вольтердің көзқарастары өте маңызды – ол Батысты әлемнің орталығы етіп көрсетуден бас тартқан.

Шынында да, тарихты зерттеуде Батысты орталыққа қою соңғы ғасырлардағы отаршылдық саясатпен байланысты сияқты. Өйткені қожайын өзін ең көне әрі ең таңдаулы етіп көрсеткісі келеді.

Біз тағы назар аударғымыз келетін негізгі мәселе – адамзаттың пайда болуымен байланысты.

Табари адамзат Адам атадан тарағанын айтады. Ол Адам ата жер бетінің түрлі жерлерінен алынған топырақтан жаратылғаны, сондықтан адамдардың түсі мен табиғаты әртүрлі екені туралы риуаятты келтіреді. Топаннан кейін барлық халықтар Нұх алейһиссәләмның үш ұлы – Сам, Хам және Яфестен тараған деп біледі.

Яқуби де тарихты Адам атадан бастап, пайғамбарлар тізбегі арқылы баяндайды және бұл ретте кітап иелерінің риуаяттарын кеңінен пайдаланады. Содан кейін үнді, грек және басқа халықтардың ежелгі тарихына көшеді.

Масуди Құрандағы Адам ата қиссасынан бастайды. Халықтардың Нұхтың ұлдарынан таралуын баяндайды, сонымен бірге басқа халықтардың әлем мен адам туралы көзқарастарын да атап өтеді.

Бирунидің пікірінше, ғаламның басталуына ешкім куә болмағандықтан, бұл туралы білім тек сенімді нақыл, яғни илаһи кітаптар арқылы алынады және оның нақты мерзімін есептеп шығару мүмкін емес.

Ибн әл-Асир бұл мәселеде Табариге ерген: жаратылыс пен Адам ата қиссасын иснадсыз, қысқа әңгіме түрінде берген.

Рашидуддин әлем тарихын Адам ата мен пайғамбарлардан бастайды. Түрік-моңғол бөлімінде түркі халықтарын Нұхтың ұлы Яфестің ұрпағынан шығарады және шежірені Оғыз ханға дейін жеткізеді. Қытай тарихы бөлімінде қытайлардың өз риуаяттарын да келтірген.

Хондамир «Хабиб ус-сиярдың» бірінші томын Адам атадан бастайды. Пайғамбарлар тарихымен бірге Иран дәстүріндегі Пишдади патшаларын да келтіреді, олардың біріншісі – Каюмарс.

Геродот адамның пайда болуы туралы өз теориясын бермейді, бірақ халықтардың бұл жөніндегі мәлімдемелерін келтіреді. Мысырлықтар өздерін ең көне халық деп санаған. Перғауын Псамметих мұны тексеру үшін екі нәрестені адамдардың сөзін естіртпей өсірген. Балалар айтқан алғашқы сөз фригияша шыққандықтан, фригиялықтар көнерек деп танылған. Мысыр абыздары 341 ұрпақты санағанын да жазады. Ал скифтер өздерін ең жас халық деп білген және алғашқы адам Таргитай болған деген.

Диодор екі көзқарасты атап өтеді: әлем мәңгі деген және әлем жаратылған деген көзқарас. Содан кейін табиғи түсіндірмені баяндайды. Оған сәйкес, алғашқы адамдар күн қыздырған дымқыл жерден пайда болған, жануарлар сияқты өмір сүрген, жыртқыштардан қорқып бірлескен. Ал тілді дыбыстардан бірте-бірте, қажеттіліктің арқасында жасаған. Сондықтан түрлі жерлерде түрлі тілдер пайда болған.

Полибий адамның жаратылуына емес, қоғамның шығу тегіне қызыққан. Оның пікірінше, топан, оба және аштық адамзатты қайта-қайта қырып жіберген. Аман қалғандар табын сияқты топтасып, ең күштісіне бағынған және осылайша басқару нысандарының кезеңдік алмасуы басталған.

Евсевий жаратылыс туралы Библия әңгімесін қабылдаған, бірақ хронологиялық кестелерін Ибраһим пайғамбардан бастаған, өйткені одан бұрынғы кезеңнің мерзімдерін сенімсіз деп білген. Халдейлер мен мысырлықтардың шектен тыс көне есептеулерін сынаған.

Орозий тарихты Адам атадан бастайды. Ол үшін адамзат тарихы – Адам атаның күнәсінен кейінгі қасіреттер тарихы.

Оттон Августинге еріп, «екі қала» Қабыл мен Һабылдан басталған деп біледі. Қабыл дүниелік қаланың, Һабыл көктегі қаланың негізін қалаған.

Боссюэ «Әлем тарихы туралы толғамды» «Адам ата немесе жаратылыс» дәуірінен бастайды және жаратылысты Библия хронологиясы негізінде б.з.д. 4004 жыл деп есептейді.

Вольтер Библия хронологиясын ашықтан-ашық сынаған және тарихты сенімді жыл санауы бар ең көне өркениет ретінде Қытайдан бастаған. Ол адамзат түрлі нәсілдерге бөлініп, жеке-жеке пайда болған деген көзқарасты (полигенизм) да алға тартқан.

Ранке тарихты жазба құжаттар бар кезеңнен бастау керек деп есептеген. Сондықтан «Әлем тарихын» ежелгі Шығыс халықтарынан бастаған, ал адамзаттың бастауын тарих ғылымының міндетіне енгізбеген.

Шпенглер біртұтас «адамзат тарихы» ұғымын жоққа шығарған. Оның пікірінше, адамзаттың ортақ мақсаты немесе жоспары жоқ. Тарих жеке биік мәдениеттердің пайда болуынан басталады, ал одан бұрынғы алғашқы адам «тарихсыз» күйде өмір сүрген.

Тойнби адамның биологиялық пайда болуын жаратылыстану ғылымдарының саласы деп қалдырған. Ол алғашқы қауымдар өте ұзақ кезең өмір сүргенде, өркениеттер салыстырмалы түрде жақында, шамамен соңғы алты мың жыл ішінде пайда болғанын атап өткен.

Өркениеттің пайда болуын «шақыру мен жауаппен» түсіндірген: мысалы, Мысыр мен Шумер өркениеттері құрғақшылық шақыруына жауап ретінде пайда болған.

Қорыта айтқанда, Шығыс тарихшылары мен Батыстың христиан дәуіріндегі авторлары адамзат тарихын бір бастаудан – Адам атадан бастайды. Олар халықтардың шығу тегін Нұхтың ұлдарынан таралу арқылы түсіндіреді.

Екі тарапта да жаратылыс мерзімін анықтауға талпыныстар болған, мысалы, Евсевий мен Боссюэ.

Екі тарапта да басқа халықтардың көнелігі туралы мәлімдемелерін сынағандар бар. Бируни түрлі халықтардың қайшылықты есептеулерін әшкерелесе, Евсевий халдейлер мен мысырлықтардың есептеулерін сынаған.

Шығыс тарихшылары бұл мәселеде дәстүрге адал қалған. Олар басқа халықтардың көзқарастарын (Каюмарс, үнділердің ғарыштық кезеңдері, қытай риуаяттары) жоққа шығармай, атап өту және салыстыру жолымен жүрген.

Батыста көзқарастар күрт өзгерген: антик дәуірдегі табиғи түсіндірмеден (Диодор) Библияға негізделген тарихқа көшкен. Ал жаңа дәуірде бұл мәселе тарих ғылымынан шығарып тасталған (Ранке, Шпенглер, Тойнби).

Бирунидің жаратылыс мерзімін ақылмен есептеп анықтау мүмкін емес деген пікірі ғылыми сақтық тұрғысынан Батыста әлдеқайда кейін қалыптасқан көзқарастарға жақын тұр.

Біздің айтқымыз келетін сөз мынау: адамзат XIX ғасырға дейін дерлік өзін Адам атадан деп сеніп келген. Осы негізде тарихтар жазылған. Кейін кенеттен мұны жоққа шығару басталған. Бұған біз есімдерін келтірген Ранке, Шпенглер және Тойнби сияқты тарихшыларды мысал етеміз.

Қызық, жаңа дәуірге келгенде адамдар кенеттен «ақылды» болып, Адам алейһиссәләмды жоққа шығарып қалды ма? Әлде адамзат тарихында болмаған бұл көзқарасты біреу сіңірді ме?

Бұл мәселеде нақты бір жауап айту мүмкін емес. Бірақ анығы мынау: мектептерде тарих кітаптарында балаларға Адам алейһиссәләм туралы емес, Олдувай немесе Неандерталь алқабынан «табылды» делінетін «сүйектер» негізінде адамзат маймылға ұқсас бір жануардан пайда болғаны сіңіріліп келеді.

Кітабымыздың ұзаққа созылған осы тарауын бір сұрақпен аяқтасақ: егер адам өзін Адам алейһиссәләмнан тарағанмын деп санаса не болады, ал егер адамның пайда болу тарихы анық емес, мен маймылға ұқсас бір жануардан пайда болған шығармын деп сенсе, не болады? Бұл оның өмір салтына, мінез-құлқына және жүрегінің күйіне, нәпсісі мен ақылына қаншалықты әсер етеді?

Құрметті оқырман ұмытпаған болар, біз азат адам философиясы туралы сөз бастағанбыз. Адамның өзі, болмысы және пайда болуы туралы сенімді әрі нақты қорытындыға келуі бұл мәселеде маңызды екенін Сіз де жақсы білесіз, әрине.

Акром МАЛИК