Esselamü aleyküm!

Esselamü aleyküm!

Yakınlarımızın haberi var: “Özgür İnsan Felsefesi” adlı bir kitap yazmaya başladık.

Dikkatinize 2. bölümü sunuyoruz.

Önceden uyarmak isteriz: bu bölümde bilgi çok fazla ve aslında bunlar en muhtasar, yani en kısa biçimde ifade edilmiş bilgilerdir.

Acele etmeden okuyacağınızı umuyoruz.

Metinle ilgili görüşlerinizi yazıp gönderirsiniz.

İkinci bölüm

Geçmişe dönüş: insanın ortaya çıkışı

Tarih hakkında bildiklerimiz okul ders kitaplarının çerçevesinden ibarettir. Ama o kitaplar başvuru kitabı seviyesindedir. Hiçbir ders kitabı tahlil ve tasviri öğretmez. Aksine, sakın düşünme der gibi yoğun bilgileri üst üste yığar. Soru sorma der gibi her cümleyi hüküm tonuyla söyler.

Bugün hangi mekânda, hangi makam ve hâlde olduğumuzu bilmek için, istesek de istemesek de geçmişe dönüp iş görmeye mecburuz.

Gelin, sözümüze kütüphanelerden başlayalım.

Dünyadaki en zengin ve önemli kitap kaleleri nerede bulunuyor ve onlarda ne tür kitaplar saklanıyor? Bize göre, asıl meseleye girebilmek için bu tür konularda genel de olsa bir fikir sahibi olmak gerekir.

Aşağı yukarı 178 milyon 200 bin kitap ve basılı eserin saklandığı Washington'daki Kongre Kütüphanesi'nde 78 buçuk milyon adet el yazması bulunuyor. 5 milyon 800 bin adet harita. On altı milyona yakın fotoğraf. 4 milyon 300 bin civarında ses kaydı. Dikkat çekici nokta – 78 buçuk milyon adet el yazması.

İngiltere'nin başkenti Londra'da British Library var. 170 milyondan fazla materyal saklanıyor. Şu anda 310 bin civarında el yazması kayda alınmış.

Paris'teki Fransa Millî Kütüphanesi'nin fonunda 40 milyon civarında materyal var. Sitesinde kaç el yazması saklandığına dair bilgiyi bulamadık.

Ayrıca Londra'da Bodleian (Bodlein) Kütüphanesi de kurulmuş. 14 milyon adet materyal bulunuyor. Bu kütüphane Oxford'daki 22 kütüphanenin bütünleşik sistemi sayılır. Ne yazık ki bunun da sitesinde el yazmaları hakkında bilgi verilmemiş.

Bundan başka Cambridge, Berlin, Vatikan, Petersburg, İskenderiye ve İstanbul'da da devasa kütüphaneler var ki, hepsinde milyonlarca kitap saklanıyor. Toplandığında, onlarda 600 milyon civarında materyal bulunuyor. Gerçek kitapların sayısının 3 milyona ulaştığı tahmin ediliyor.

Elbette bu el yazmalarının hepsi güvenilir, kullanılmaya elverişli, araştırmaya değer, sonuç veren kaynaklar olmadığı gibi, tarihî belge olarak kullanılmaları da tartışmalıdır. Mesele, insanlığın asırlar boyunca kendi anlayışlarını, hayatını, geçmişini ve mazisini yazmaya ilgi duymuş olmasındadır. Kendi kalbini ve düşüncesini ortaya koyarak, kâğıda olsun, deriye olsun, taşa olsun, bir şeyler yazıp bırakmış olması önemlidir.

Bugün tarihi öğrenmenin birkaç kaynağı vardır. Kitaplar tek kaynak olarak kabul edilmez. Bu kaynakların birincisi maddi eşyalardır. Yani kazıcılar kazarak, araştırmacılar araştırarak çeşitli şeyler bulurlar. Örneğin kemikler, çanak çömlek parçaları, birtakım ufak tefek aletler. Onları üfleye üfleye tozdan temizlerler. Sonra çeşitli aparatlar – cihazlar var.

O cihaz bulunan delili kimyasal açıdan tahlil eder ve bu şeyin yaşının yaklaşık olarak (tahminen de denebilir) şu kadar yüz yıl olduğunu söyler. Buna dayanarak, eşyanın bulunduğu yerde yine şunu bunu ararlar, yine birtakım izler bulurlar ve burada şu kadar yıl önce şehir mi, köy mü varmış derler.

Kap kacağa, kâse ve tepsilere ya da birtakım putlara, heykellere bakarak, buranın halkı şu dine inanmış derler. Böylece tarih denen bilim ortaya çıkar – şehirlerin tarihi, insanların tarihi.

Aynı şekilde maymunların kemiğini bulup burada şu kadar bin yıl önce maymun-insan yaşamış da derler. Nedense sonra onların sözü mutlak gerçek olarak kabul edilir ve kitaplara yazılıp okul çocuklarının beynine dökülür.

Üstelik bu işlere bilimsel araştırma, bilim denir. Bundan da ilginci, bu ilim ve bilimin sonuçlarının şüphesiz doğru olduğuna neredeyse herkes inanır.

Maddi eşyaların dışında eski harabeleri, eski sarayları ve benzerlerini tarihçi âlimler delil olarak kabul ederler. Bundan sonra kitaplardaki sözlere yönelirler.

Dünya tarihinden söz edildiğinde nedense Herodot'a tarihin babası derler. Neden tam da Herodot? Önce Herodot hakkındaki bilgileri bir okuyalım:

Herodot (MÖ 484–425) tarafından yazılan “Tarih” eserinin, Avrupa edebiyatı ve biliminde tamamı korunmuş ilk mükemmel nesir ve tarih eseri olduğuna inanılır.

“Tarih” eserinin geleneksel olarak 9 kitaptan oluştuğu kabul edilmiştir. Bu düzenleme yazarın kendisine ait değildir. Sonradan İskenderiye Kütüphanesi'nin metin bilimci âlimleri eseri mantıksal ve kronolojik açıdan 9 kısma ayırmış ve her kitabı Yunan mitolojisindeki 9 musun (ilham perisi) adıyla adlandırmışlardır. Aşağıda bu kitapların içerikleri veriliyor:

I. kitap (Kleio): Lidya krallığının tarihi, Ahamenişler devletinin ortaya çıkışı ve II. Kiros'un hükümranlık dönemi, onun Massagetlere ve onların melikesi Tomris'e karşı yürüttüğü savaş ve ölümü anlatılır.

II. kitap (Euterpe): Eski Mısır devletinin tarihine ayrılmış olup, ülkenin tabiatı, Nil nehrinin özellikleri, halkın örf ve adetleri, dini ve firavunların tarihi coğrafi ve etnografik açıdan ayrıca ayrıntılı olarak tahlil edilir.

III. kitap (Thaleia): Pers şahı Kambises tarafından Mısır'ın fethi, Şah I. Darius'un iktidara gelişi ve onun imparatorlukta uyguladığı vergi ve idari sistem (satraplıklar) hakkında bilgi verir.

IV. kitap (Melpomene): İskitlerin kökeni, toplumsal hayatı ve tabiatı ile I. Darius'un İskitya'ya başarısız seferi anlatılır. Ayrıca Orta Asya'nın iç bölgelerindeki Sakalar ve İssedonlar gibi halklar ilk kez anılır.

V. kitap (Terpsikhore): Trakya ve Makedonya'nın tabiatı, ayrıca Yunan-Pers savaşlarının çıkmasına doğrudan sebep olan İyonya isyanı ve sonuçları ele alınır.

VI. kitap (Erato): İyonyalı isyancıların kesin yenilgisi, Perslerin Yunanistan topraklarına ilk seferi ve MÖ 490 yılında yaşanan meşhur Maraton savaşının ayrıntıları yer alır.

VII. kitap (Polymnia): Şah Kserkses'in, babası I. Darius'un vasiyetini yerine getirmek amacıyla büyük bir ordu toplayarak Yunanistan'a sefere başlaması, Termopylai savaşı ve Kral Leonidas önderliğindeki Spartalıların cesareti tasvir edilir.

VIII. kitap (Urania): Artemision ve Salamis yakınlarındaki deniz savaşlarında stratejik inisiyatifin Yunanlıların eline geçmesi ve Pers donanması üzerinde kazanılan önemli zafer tahlil edilir.

IX. kitap (Kalliope): Plataia ve Mykale savaşlarında Pers ordularının tamamen bozguna uğratılması, Yunan şehirlerinin kurtarılması ve genel zaferle eserin sona ermesi ele alınır.

Antik dönem geleneğine göre Herodot'un eseri bugünkü gibi kitap (kodeks) biçiminde değil, papirüs rulolarında (scrolls) saklanmış ve yayılmıştır.

Araştırmalarda belirtildiğine göre, metin başlangıçta halka açık dinletilere yönelik 28 logoi'den (bağımsız konferanslar ya da sözlü hikâyeler dizisi) oluşuyordu.

Herodot seyahatleri boyunca topladığı bilgileri bu mantıksal kısımlar temelinde Yunan polislerinin halkına okumuştur. Metin, eski Yunancanın İyon lehçesinde yazılmış olup kendine has akıcı ve edebî bir üsluba sahiptir.

Modern yayıncılık ölçülerine göre, “Tarih” eserinin toplam hacmi çeviri, şerhler ve yazı tipi büyüklüğüne bağlı olarak ortalama 600 ile 800 sayfa arasındadır.

Herodot'un MÖ V. yüzyılda yazar tarafından yazılmış asıl el yazması nüshası (otograf) günümüze ulaşmamıştır.

Bugün bilim dünyasınca bilinen ve bilimsel yayınlara esas alınan metinler esas olarak Orta Çağ (Bizans dönemi) kitap müstensihlerinin emeklerinin ürünüdür. Metin biliminde bu el yazmaları kökenlerine ve metin doğruluğuna göre iki ana kola (stemma) ayrılır:

Floransa ya da Roma grubu (Stemma A): Bu grubun en itibarlı ve değerli temsilcisi, Floransa'daki Medici Laurenziana Kütüphanesi'nde saklanan, X. yüzyıla ait Codex Laurentianus (pluteus LXX, 3) el yazmasıdır. Bu metin diğer nüshalara göre yazarın üslubuna en yakın ve hatalardan arınmış nüsha olarak görülür.

Theodoros ya da Alman grubu (Stemma B): Buna XI–XIV. yüzyıllara ait el yazmaları girer. Bunların arasında en önemlisi Roma'daki Vatikan Kütüphanesi'nde saklanan, XI. yüzyıla ait Codex Vaticanus (Vat. Gr. 67) el yazmasıdır. Her ne kadar Stemma A grubundan biraz farklı olsa da, metindeki eksik yerleri tamamlamada önemli bir bilimsel kaynak olduğuna inanılır.

Şimdi sözü Herodot'tan başka bir yöne çeviriyoruz.

Örneğin Handmir adında biri – onu tanırsınız, Hazreti Ali Şir Nevâî'nin terbiye ettiği kişidir – “Habibü's-siyer” adlı bir eser yazmıştır. Eserin tam adı: “Habibü's-siyer fî ahbâri efrâdi'l-beşer”.

Kitap 1521–1524 yılları arasında yazılmış ve 1529 yılında tamamen bitirilmiştir.

Eserin kısa yapısı:

Mukaddime

Bu kısımda yazar, tarih ilminin toplum hayatındaki faydası ve önemi, kâinatın yaratılışı, coğrafi iklimler ve çeşitli ülkeler hakkında genel bilgiler vermiştir.

Birinci cilt

1. kısım. Âdem aleyhisselamdan başlayarak gelip geçen peygamberlerin tarihi ve eski İran (Pîşdâdîler ve Keyânîler) padişahlarının kronolojisi.

2. kısım. Muhammed sallallahu aleyhi ve sellemin hayatı, O Zat'ın gazaları ve İslam dininin yayılışı.

3. kısım. İlk dört halife (Hulefâ-yi Râşidîn) dönemi, ayrıca sonraki Emevî ve Abbasî halifeliklerinin tarihi.

İkinci cilt 1. kısım. Abbasîler döneminde çeşitli bölgelerde bağımsızlaşan hanedanlar (Tâhirîler, Saffârîler, Sâmânîler, Gazneliler, Büveyhîler ve Selçuklular).

2. kısım. Gurlular, Harezmşahlar, İsmâilîler hanedanı ile Azerbaycan ve Fars ülkelerindeki yerel hükümdarlar.

3. kısım. Mısır ve Şam (Suriye) topraklarında hüküm süren Memlükler ve Fâtımî halifeliğinin tarihi.

Üçüncü cilt

1. kısım. Cengiz Han, onun soyu, Moğol istilası ve Deşt-i Kıpçak, Çağatay ulusu ve Maveraünnehir'deki Moğol hanlarının tarihi.

2. kısım. İlhanlılar (Hülagüler) dönemi ve onlardan sonraki yerel hanedanlar (Muzafferîler, Kürtler ve diğerleri).

3. kısım. Emir Timur ve Timurlular dönemi. Bu bölümde Şahruh Mirza, Ebû Said ve özellikle yazarın uzun yıllar hizmetinde bulunduğu Sultan Hüseyin Baykara dönemindeki Horasan ve Maveraünnehir'in sosyo-politik ve kültürel hayatı çok ayrıntılı biçimde anlatılmıştır. Ayrıca Timurluların çöküşü, Babür'ün faaliyeti, Şeybânî Han önderliğindeki Özbeklerin ve Safevî devletinin (Şah I. İsmail) ortaya çıkışı anlatılmıştır

Hâtime

Bu kısımda yeryüzünün çeşitli iklimleri, büyük şehirleri, dağları ve nehirlerinin tasviri (coğrafi bilgiler) ile o dönemdeki acayiplikler ve tabiat olayları verilir.

Bu, Hazreti Handmir hakkında kısa bir bilgiydi. Genel olarak Doğu'da başka hangi tarihçiler yaşayıp geçmiş? En büyüklerinin adlarını zikredelim:

1. Ahmed b. Ebû Ya‘kûb el-Ya‘kûbî (? – 897'den sonra) Bağdat'ta doğmuştur. Gençliğinde Ermenistan'da, sonra Horasan'da Tâhirîlerin hizmetinde bulunmuş, Hindistan, Mısır ve Mağrib'e seyahat etmiştir. Seyahatleri sonucunda “Kitâbü'l-büldân” (Ülkeler Kitabı) adlı coğrafya eserini yazmıştır.

Onun “Târîh” (Tarih) eseri İslam tarih yazıcılığında dünya tarihini anlatmıştır. Eserin birinci kısmında İslam öncesi halkların – İsrail, Hindistan, Yunanistan, Roma, İran, Çin, Türkler ve Araplar – tarihi, kültürü, ilmi ve inançları, ikinci kısmında ise 872 yılına kadarki İslam tarihi ele alınmıştır. Yazar İslam tarihini diğer medeniyetlerin tarihiyle tek bir süreç olarak göstermiştir.

2. Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr et-Taberî (839–923) Taberistan'ın Âmul şehrinde doğmuştur. İlim talebiyle Rey, Bağdat, Basra, Kûfe, Şam ve Mısır'da bulunmuştur. Ömrünün büyük kısmını Bağdat'ta geçirmiş, “Câmiu'l-beyân” tefsirinin yazarı olarak da meşhurdur. Bağdat'ta vefat etmiştir.

“Târîhu'r-rusül ve'l-mülûk” (Peygamberler ve Padişahlar Tarihi), yıl yıl (kronolojik) anlatılan genel tarih yazıcılığı geleneğinin en mükemmel ilk örneğidir. Onda âlemin yaratılışından 915 yılına kadarki olaylar ele alınmıştır. Yazar her rivayeti onu ulaştıran ravilerin zinciri – isnadıyla vermiş, bir olay hakkındaki farklı rivayetleri yan yana koyarak hükmü okuyucuya bırakmıştır. Bu tarafsız yaklaşım sayesinde eser, sonraki bütün İslam tarihçileri için temel kaynağa dönüşmüştür.

El yazmaları ve baskıları. Eserin tam ve tek bir el yazması yoktur; metin İstanbul, Leiden, Berlin, Oxford ve diğer kütüphanelerdeki nüshalar esas alınarak yeniden kurulmuştur. M. J. de Goeje başkanlığındaki uluslararası âlimler grubu onu Leiden'de yayımlamıştır (1879–1901).

40 ciltlik İngilizce çevirisi New York Eyalet Üniversitesi yayınevinde çıkmıştır (1985–2007).

Sâmânî veziri Ebû Ali Bel‘amî'nin 963 yılında bu eseri Farsçaya yeniden işleyerek yazdığı “Târîh-i Bel‘amî”nin birkaç nüshası Özbekistan Cumhuriyeti Bilimler Akademisi Ebû Reyhan Bîrûnî Şarkiyat Enstitüsü fonunda saklanmaktadır.

3. Ebü'l-Hasan Ali b. el-Hüseyin el-Mes‘ûdî (896–956) Bağdat'ta doğmuştur. İran, Hindistan, Hint Okyanusu kıyıları, Hazar kıyıları, Ermenistan, Şam ve Filistin boyunca bizzat seyahat ederek halkların kültürünü, örf ve adetlerini ve inançlarını canlı gözlemlerine dayanarak yazmıştır. Ömrünün sonunu Mısır'da geçirmiş, Fustat'ta vefat etmiştir.

Onun “Mürûcü'z-zeheb ve meâdinü'l-cevher” (Altın Çayırlar ve Cevher Madenleri) adlı eseri tarihi coğrafya, etnografya ve tabiat bilimleriyle uyumlu hâle getiren eşsiz bir eserdir.

Onda âlemin yaratılışı, yeryüzü, denizler, çeşitli halkların – Hintlilerin, Çinlilerin, Yunanlıların, Romalıların, Farsların, Türklerin, Slavların – tarihi, sonra da 947 yılına kadarki İslam tarihi anlatılmıştır.

Olaylar yıllara göre değil, konulara ve hanedanlara göre gruplanmıştır.

El yazmaları ve baskıları. El yazmaları Paris, İstanbul, Leiden ve diğer kütüphanelerde saklanmaktadır. C. Barbier de Meynard ve A. Pavet de Courteille eseri Arapça metni ve Fransızca çevirisiyle 9 cilt hâlinde yayımlamıştır (Paris, 1861–1877); sonradan Ch. Pellat düzeltilmiş baskısını hazırlamıştır (Beyrut).

4. Ebû Reyhan Muhammed b. Ahmed el-Bîrûnî (973–1048) Harezm'in Kât şehrinde doğmuştur. Cürcan'da Kābûs b. Vüşmgîr'in, Gürgenç'te Me'mûnîlerin sarayındaki âlimler çevresinde faaliyet göstermiştir. 1017 yılından itibaren Gazne'de yaşamış, Hindistan'a yapılan seferlere katılarak Sanskritçeyi öğrenmiştir. Gazne'de vefat etmiştir.

“el-Âsârü'l-bâkıye ani'l-kurûni'l-hâliye” (Eski Halklardan Kalan Eserler), dünya halklarının takvimlerini, çağlarını, bayramlarını ve dinî geleneklerini karşılaştırmalı olarak inceleyen bir eserdir. Onda Farsların, Soğdların, Harezmlilerin, Yunanlıların, Yahudilerin, Süryanilerin, Arapların ve diğer halkların takvim hesabı ve tarihi, kaynakların eleştirel karşılaştırılması temelinde yeniden kurulmuştur.

“Tahkîku mâ li'l-Hind” (Hindistan) eseri ise başka bir medeniyeti kendi kaynakları ve dili aracılığıyla tarafsızca incelemenin klasik bir örneğidir.

El yazmaları ve baskıları. “el-Âsârü'l-bâkıye”nin 1307 yılında istinsah edilmiş minyatürlü nüshası Edinburgh Üniversitesi Kütüphanesi'nde, diğer nüshaları Paris ve İstanbul'da saklanmaktadır.

Eleştirel metnini E. Sachau yayımlamıştır (Leipzig, 1878). Özbekçe çevirisi “Seçilmiş Eserler”in I. cildinde basılmıştır (Taşkent, 1968). Yakın zamanda yeniden çıktı.

5. İzzeddin Ebü'l-Hasan Ali b. el-Esîr el-Cezerî (1160–1233) Dicle kıyısındaki Cezîre-i İbn Ömer (bugünkü Türkiye'deki Cizre) şehrinde doğmuş, ömrünün çoğunu Musul'da geçirmiştir. Bağdat, Dımaşk ve Halep'te bulunmuş, Selahaddin Eyyûbî'nin ordusu saflarında Haçlılara karşı seferlere katılmıştır. Musul'da vefat etmiştir.

“el-Kâmil fi't-târîh” (Mükemmel Tarih), âlemin yaratılışından 1231 yılına kadarki genel tarih olup Haçlı seferleri ve Moğol istilası döneminin en güvenilir kaynaklarından biridir.

Taberî'nin malzemesini isnatsız olarak kısaltmış, olayları bütünlüklü bir hikâye biçiminde vermiş, Maşrık ve Mağrib'deki çeşitli bölgeler hakkındaki dağınık bilgileri tek bir sisteme kavuşturmuştur.

Eserin son kısımlarında Cengiz Han ordularının Buhara, Semerkant, Otrar ve Ürgenç'i yerle bir etmesini çağdaş bir tanık olarak yazmış ve Moğol istilasını insanlığın başına gelen en ağır musibetlerden biri olarak değerlendirmiştir.

El yazmaları ve baskıları. El yazmaları İstanbul, Paris, Leiden ve diğer kütüphanelerde saklanmaktadır.

C. J. Tornberg eseri 14 cilt hâlinde yayımlamıştır (Leiden – Uppsala, 1851–1876).

6. Reşîdüddin Fazlullah-ı Hemedânî (1247–1318) Hemedan'da bir tabip ailesinde doğmuştur. İlhanlı sarayında tabip, sonra Gazan Han ve Olcaytu döneminde baş vezir olmuştur. Tebriz yakınında medrese, kütüphane, kâtiphane ve şifahaneden oluşan “Rab‘-ı Reşîdî” külliyesini kurmuştur. Saray entrikaları sonucunda 1318 yılında idam edilmiştir.

“Câmiu't-tevârîh” (Tarihler Derlemesi), pek çok araştırmacı tarafından tarih yazıcılığındaki ilk gerçek dünya tarihi olarak kabul edilir.

Birinci cildinde Türk ve Moğol kabilelerinin, Cengiz Han ve soyunun tarihi, ikinci cildinde Oğuz Han ve Türkler, Çin, Hindistan, Yahudiler ve “Franklar”ın (Avrupa halklarının) tarihi anlatılmıştır. Eser kolektif araştırma yöntemiyle – Moğol, Çinli, Hintli, Keşmirli ve Avrupalı bilginlerin katılımıyla, Moğolların yazılı geleneğine dayanılarak meydana getirilmiştir.

El yazmaları ve baskıları. Vakfiyeye göre “Rab‘-ı Reşîdî”de eserin her yıl Arapça ve Farsça olarak istinsah edilmesi şart koşulmuştur.

1314 yılına ait Arapça minyatürlü nüshanın parçaları Edinburgh Üniversitesi Kütüphanesi'nde ve Londra'daki N. D. Khalili koleksiyonunda, önemli Farsça nüshaları ise İstanbul'daki Topkapı Sarayı Kütüphanesi'nde saklanmaktadır.

Rusça çevirisi 1946–1960 yıllarında, W. M. Thackston'ın İngilizce çevirisi 1998–1999 yıllarında yayımlanmıştır.

7. Şemseddin Muhammed b. Ahmed ez-Zehebî (1274–1348)

“Târîhu'l-İslâm ve vefeyâtü'l-meşâhîr ve'l-a‘lâm” (İslam Tarihi ile Meşhur Zatların ve Âlimlerin Vefatları) ve “Siyeru a‘lâmi'n-nübelâ” (Yüce Mertebeli Âlimlerin Hayatları), İslam dünyasının en büyük tarihî-biyografik ansiklopedileridir.

“Târîhu'l-İslâm”da İslam tarihi 1300 yılına kadar hicrî onar yıllık dönemlere göre anlatılmakta, her dönemin olaylarından sonra o yıllarda vefat eden âlimler, devlet adamları, muhaddisler ve faziletli kişiler hakkında bilgi verilmektedir; eserdeki biyografilerin sayısının 40 bine yakın olduğu hesaplanır. Yazar hadis ilmindeki cerh ve ta‘dîl (ravileri eleştirel olarak değerlendirme) yöntemini tarihî biyografiye sistemli biçimde uygulamıştır.

Müslümanların yedi meşhur tarihçisini zikrettik, şimdi Batı'nın tarihçilerine de bir göz atalım.

1. Polybios (tahm. MÖ 200–118) Arkadya'daki Megalopolis şehrinde doğmuş, Akhaia Birliği'nin askerî önderlerinden biri olmuştur. MÖ 167 yılında rehin alınan bin Akhaialı arasında Roma'ya götürülmüş ve Scipio Aemilianus'un çevresine yakınlaşmıştır. Kartaca'nın yıkılışını (MÖ 146) görmüş, İspanya, Afrika ve Alplerde bulunmuştur.

Onun “Historiai” (Genel Tarih) adlı eserinin, MÖ 220–146 yıllarında Akdeniz dünyası halklarının kaderinin Roma hâkimiyeti etrafında tek bir süreçte birleştiğini gösteren bir eser olduğu söylenir.

Polybios evrensel tarih fikrini ilk kuramsal olarak temellendirenlerden biridir: ona göre ayrı ayrı halkların tarihi bütünlüklü bir tablo veremez. O, “pragmatik tarih” ilkesini, devlet yönetim biçimlerinin döngüsel değişimi kuramını ileri sürmüş ve kaynakları denetlemeyen tarihçileri eleştirmiştir.

El yazmaları ve baskıları. 40 kitaptan yalnızca 1–5. kitaplar tam olarak korunmuştur. Bunların temel el yazması – X. yüzyıla ait “Vaticanus graecus 124”tür (Vatikan). Kalan kitapların parçaları İmparator VII. Konstantinos döneminde derlenen Bizans seçki derlemeleri aracılığıyla günümüze ulaşmıştır.

2. Sicilyalı Diodoros (tahm. MÖ 90–30) Sicilya'daki Agyrion şehrinde doğmuştur. MÖ 60–56 yılları civarında Mısır'da bulunmuş, sonra uzun yıllar Roma'da yaşamış ve kaynakları toplayarak eseri üzerinde yaklaşık otuz yıl çalışmıştır.

“Bibliotheke historike” (Tarih Kütüphanesi), efsanevi devirlerden MÖ 60 yılına kadarki dünya tarihini 40 kitapta anlatan antik çağın büyük genel tarihlerinden biridir.

Eserde Mısır, Mezopotamya, Hindistan, Etiyopya, İskitler, Araplar, Yunanlılar ve Romalıların tarihi kapsanmıştır. Diodoros'un eserinin ayrı bir değeri, bugün kaybolmuş pek çok yazarın – Ktesias, Megasthenes, Ephoros ve diğerlerinin – bilgilerini korumuş olmasıdır.

El yazmaları ve baskıları. 40 kitaptan 1–5 ve 11–20. kitaplar tam olarak korunmuş, kalanları Bizans seçkileri ve Patrik Photios'un “Bibliotheca”sı aracılığıyla parçalar hâlinde bilinmektedir. Korunan kitaplar esas olarak X–XV. yüzyıllara ait Bizans el yazmaları aracılığıyla ulaşmıştır.

Eserin Yunanca metni ve İngilizce çevirisi “Loeb Classical Library” dizisinde 12 cilt hâlinde yayımlanmıştır (1933–1967).

3. Kayserili Eusebios (tahm. 260–339) Filistin'deki Kayseriye (Caesarea) şehrinde doğmuş, âlim Pamphilos'un kütüphanesinde eğitim almıştır. Yaklaşık 313 yılından itibaren Kayseriye piskoposu olmuş, İmparator Konstantin'e yakın bir kişi olarak tanınmıştır.

“Kronika” (Chronikoi kanones) – İbrahim peygamber devrinden 325 yılına kadarki dünya tarihi olaylarını Asurluların, Yahudilerin, Mısırlıların, Yunanlıların ve Romalıların takvim hesabına göre paralel sütunlarda karşılaştırmalı olarak gösteren bir eser.

Onun Orta Çağ Avrupası'ndaki bütün dünya kroniklerine örnek olduğu söylenir. “Kilise Tarihi” (10 kitap) ise kilise tarih yazıcılığının temelini atmıştır; yazar belge ve mektupları eksiksiz alıntılama yöntemini kullanmıştır.

El yazmaları ve baskıları. “Kronika” Yunanca olarak tam hâlde korunmamıştır: o, Hieronymus'un Latince çevirisi ve Ermenice çevirisi aracılığıyla bilinmektedir.

“Kilise Tarihi”nin Yunanca el yazmaları X–XII. yüzyıllara aittir; V. yüzyıla ait Süryanice çevirisinin el yazması da korunmuştur.

4. Paulus Orosius (tahm. 385 – 420'den sonra) “Historiae adversus pagano” (Putperestlere Karşı Tarihin Yedi Kitabı, 417–418) Âdem Ata'dan 417 yılına kadarki dünya tarihini anlatan ilk Hristiyan genel tarihidir.

Eser, Roma'nın 410 yılında Gotlar tarafından yağmalanmasının Hristiyanlık yüzünden olduğu görüşüne cevap olarak Augustinus'un görevlendirmesiyle yazılmıştır.

Orosius dünya tarihini dört büyük saltanatın – Babil, Makedonya, Kartaca ve Roma'nın – birbirini izlemesi şeması temelinde yorumlamıştır. Eser bin yıl boyunca Avrupa'da dünya tarihinin temel ders kitabı olarak hizmet etmiştir.

İspanya'nın kuzeybatısındaki Bracara (bugünkü Portekiz'deki Braga) şehrindendir. Yaklaşık 414 yılında İspanya'yı istila eden kabileler yüzünden Kuzey Afrika'ya, Hippo şehrine, Augustinus'un yanına gitmiştir.

415 yılında Filistin'e, Beytüllahim'de Hieronymus'un yanına gitmiş, sonra Afrika'ya dönmüştür.

El yazmaları ve baskıları. Eserin 200'den fazla el yazması bilinmektedir, bunların en eskisi VI. yüzyıla ait “Laurentianus 65.1”dir (Floransa). IX. yüzyılın sonunda Eski İngilizceye çevrilmiştir. K. Zangemeister'in eleştirel baskısı (Viyana, 1882) mevcuttur.

5. Freisingli Otto (tahm. 1112–1158) Avusturya markgrafı III. Leopold'un oğlu, İmparator I. Friedrich Barbarossa'nın amcasıdır. Paris'te eğitim almış, Burgonya'daki Morimond manastırında keşiş olmuş, 1138 yılından itibaren Freising (Bavyera) piskoposu olmuştur. İkinci Haçlı Seferi'ne (1147–1148) katılmıştır. Morimond'da vefat etmiştir. “Chronica sive Historia de duabus civitatibus” (İki Şehir Hakkında Kronik, 1143–1146), âlemin yaratılışından 1146 yılına kadarki dünya tarihini Augustinus'un “Tanrı'nın Şehri” fikri temelinde – semavi ve dünyevi “şehir”in ilişkisi olarak yorumlayan bir eserdir; sekizinci kitabı ahir zamana ayrılmıştır.

Yazar, iktidarın ve ilmin Doğu'dan Batı'ya göçü (translatio imperii) fikrini geliştirmiştir.

Eserde, 1141 yılında Semerkant yakınlarındaki Katvan savaşında Karahitayların Selçuklular üzerindeki zaferine dair haberlerin yankısı – Doğu'daki Hristiyan kral “Papaz Yuhanna” (Prester John) efsanesinin ilk yazılı kaydı yer alır.

El yazmaları ve baskıları. En meşhur el yazması – XII. yüzyıl sonuna ait minyatürlü nüsha Jena Üniversitesi Kütüphanesi'nde saklanmaktadır. A. Hofmeister'in eleştirel baskısı “Monumenta Germaniae Historica” dizisinde çıkmıştır (1912).

6. Jacques-Bénigne Bossuet (1627–1704) Burgonya'daki Dijon'da doğmuştur. Metz'de ve Paris'te vaiz, Condom ve Meaux piskoposu olmuştur. 1670–1681 yıllarında Kral XIV. Louis'nin varisi – Dauphin'in eğitmeni olmuş ve eseri onun eğitimi için yazmıştır. Paris'te vefat etmiştir.

“Discours sur lʼhistoire universelle” (Evrensel Tarih Üzerine Söylev, 1681), âlemin yaratılışından Büyük Karl dönemine (800) kadarki dünya tarihini ilahi takdir (providans) bakış açısından bütünlüklü olarak yorumlayan bir eserdir.

O, providansiyel tarih felsefesinin son büyük örneği olup Aydınlanmacıların tarih felsefesi tam da ona bir cevap olarak şekillenmiştir.

El yazmaları ve baskıları. Eser 1681 yılında Paris'te yayımlanmış; yazarın düzeltmeleriyle yeni baskıları sonraki yıllarda çıkmıştır. Bossuet'nin el yazmalarının büyük kısmı Fransa Millî Kütüphanesi'nde saklanmaktadır.

7. Voltaire – François-Marie Arouet (1694–1778) Paris'te doğmuştur. 1726–1728 yıllarında İngiltere'de sürgünde bulunmuş, sonra Cirey şatosunda, Prusya Kralı II. Friedrich'in sarayında (Potsdam) yaşamış, son yirmi yılını Cenevre yakınlarındaki Ferney'de geçirmiştir. Paris'te vefat etmiştir.

“Essai sur les mœurs et lʼesprit des nations” (Ulusların Töreleri ve Ruhu Üzerine Deneme, 1756), dünya tarihini hanedanlar ve savaşlar tarihi olarak değil, kültür, gelenek ve medeniyetler tarihi olarak yazmayı amaçlayan bir eserdir.

Voltaire, Bossuet'nin aksine eserine Çin, Hindistan ve İslam dünyasından başlayarak Avrupa merkezcilikten vazgeçmeye çağırmıştır.

“Tarih felsefesi” terimini de o kullanıma sokmuştur (1765).

El yazmaları ve baskıları. Voltaire'in kişisel kütüphanesi (kenar notlarıyla birlikte 6800'den fazla kitap) ve el yazmalarının bir kısmı 1779 yılında II. Katerina tarafından satın alınmış ve şu anda Sankt-Peterburg'daki Rusya Millî Kütüphanesi'nde saklanmaktadır.

8. Leopold von Ranke (1795–1886) Thüringen'deki Wiehe şehrinde doğmuştur. 1825 yılından itibaren Berlin Üniversitesi'nde profesör olmuş, 1827–1831 yıllarında Viyana, Venedik ve Roma arşivlerinde çalışmıştır. Berlin'de vefat etmiştir.

Arşiv belgelerine dayanan eleştirel yöntem ve seminer sistemi aracılığıyla tarihi bağımsız, profesyonel bir bilime dönüştüren âlim olarak görülür. Tarihçinin geçmişi “aslında nasıl olduysa öyle” göstermesi gerektiği yönündeki ilkesi XIX. yüzyıl tarih yazıcılığının şiarı hâline gelmiştir. Ömrünün son yıllarında – 85 yaşında “Weltgeschichte” (Dünya Tarihi) eserine başlamış ve vefatına kadar Orta Çağ'a ulaştırmıştır; son ciltleri öğrencileri tarafından onun derslerine dayanılarak yayına hazırlanmıştır.

El yazmaları ve baskıları. “Dünya Tarihi” Leipzig'de 9 cilt hâlinde yayımlanmıştır (1881–1888). Ranke'nin kişisel kütüphanesi ve el yazmalarının büyük kısmı 1887 yılında ABD'deki Syracuse Üniversitesi'ne taşınmış olup bugün de orada saklanmaktadır.

9. Oswald Spengler (1880–1936) Harz dağlarının eteğindeki Blankenburg şehrinde doğmuştur. Halle, Münih ve Berlin üniversitelerinde okumuş, Hamburg'da lise öğretmeni olmuş, 1911 yılından itibaren Münih'te bağımsız bir âlim olarak yaşamış ve orada vefat etmiştir.

Onun “Der Untergang des Abendlandes” (Batı'nın Çöküşü, 1918–1922) adlı kitabı, dünya tarihini tek çizgili bir ilerleme olarak değil, her biri doğuş, çiçeklenme ve sönüş evrelerinden geçen ayrı ayrı yüksek kültürlerin – Mısır, Babil, Hint, Çin, antik, Arap (büyülü), Batı ve diğerlerinin – morfolojisi olarak yorumlayan bir eserdir.

Spengler, her kültürün son evrede “medeniyet”e dönüşüp katılaştığını vurgulamıştır. Eser XX. yüzyılda medeniyetlerin karşılaştırmalı incelenmesi yönelimine, bu arada A. Toynbee'ye büyük etki etmiştir.

El yazmaları ve baskıları. Eserin birinci cildi Viyana'da (1918), ikinci cildi Münih'te (1922) yayımlanmıştır. Yazarın ilmî mirası ve el yazmaları Münih'teki Bavyera Devlet Kütüphanesi'nde saklanmaktadır.

10. Arnold Joseph Toynbee (1889–1975) Londra'da doğmuş, Oxford'da eğitim almıştır. Londra Üniversitesi'nde profesör, 1925–1955 yıllarında Kraliyet Uluslararası İlişkiler Enstitüsü'nün araştırma direktörü olmuştur.

Onun “A Study of History” (Tarih Araştırması, 12 cilt, 1934–1961) adlı kitabı, dünya tarihini yirmiden fazla medeniyetin doğuşu, büyümesi, çöküşü ve dağılması olarak karşılaştırmalı biçimde tahlil eden XX. yüzyılın en geniş kapsamlı eseridir.

Toynbee “meydan okuma ve cevap” kuramını ileri sürmüştür: medeniyet, tabii ya da toplumsal meydan okumalara yaratıcı azınlığın verdiği yerinde cevap sayesinde gelişir. O, İslam medeniyetine ayrı bir dikkat göstermiş ve İbn Haldun'un “Mukaddime”sini türünün en büyük eserlerinden biri olarak değerlendirmiştir.

El yazmaları ve baskıları. Eser Oxford Üniversitesi yayınevinde basılmıştır. Toynbee'nin ilmî arşivi Oxford'daki Bodleian Kütüphanesi'nde saklanmaktadır.

İşte, Müslüman Doğu'da yaşayıp geçmiş sekiz ve Batılı on klasik tarihçi hakkında en kısa biçimde bilgi edinmiş olduk.

Onları karşılaştırmalı olarak tahlil edersek, her iki gelenek de tarihi bir halkın ya da bir devletin çerçevesinden çıkarıp insanlığın ortak tarihi olarak yazmaya çalışmıştır. Bu çaba onları birbirine yaklaştırır, ancak her gelenek bu amaca kendine has bir yolla ulaşmıştır.

Eski yazarlar tarihi âlemin yaratılışından başlatmış, tarihi coğrafya ve etnografyayla uyumlu hâle getirmişlerdir.

Doğu tarih yazıcılığı tutarlı bir süreklilikle öne çıkar: Taberî'nin eseri sonraki tarihçiler için temel olmuş, İbnü'l-Esîr onu devam ettirmiş, Handmir ise bu geleneği Timurlular ve Maveraünnehir tarihiyle zenginleştirmiştir.

Batı'da tarihî düşünce aşama aşama yenilenmiştir: antik dönemin tanıklığından providansiyel yoruma, oradan kültür tarihine ve medeniyetler kuramına geçilmiştir.

Tarafsızlık ve bilimsel denetlenmişlik bakımından her iki gelenekte de kişisel gözlem, kaynağı aslına uygun olarak aktarma ve eleştirel denetim görülür. Doğu tarihçileri, bilgiyi ulaştıran kişinin güvenilirliğini denetlemenin sistemli yöntemlerini – isnadı, cerh ve ta‘dîli ve Bîrûnî'nin kaynakları eleştirel olarak karşılaştırma yöntemini – daha IX–XIV. yüzyıllarda uygulamışlardır.

Taberî çelişkili rivayetleri yan yana vererek hükmü okuyucuya bırakmıştır.

Batı'da sistemli arşiv eleştirisi XIX. yüzyılda Ranke ile yerleşmiştir.

Tarihi bütünlüklü bir kuramsal şema temelinde açıklamak ise Polybios'tan Toynbee'ye kadar Batı tarih yazıcılığının güçlü yönü olagelmiştir; her ne kadar bu yaklaşım yazarın kavrayışının etkisini de artırsa da.

El yazmalarının güvenilirliği bakımından iki gelenekte de yazarların asıl nüshaları korunmamış, metinler birkaç nüshanın karşılaştırılması yoluyla yeniden kurulmuş, bilimsel eleştirel baskılar ise esas olarak XIX–XX. yüzyıllarda hazırlanmıştır.

Ancak dikkat çekici yönü şudur ki Doğu eserlerinin nüshaları yazarın dönemine oldukça yakındır: Reşîdüddin'in eseri onun hayattayken istinsah edilmiş ve vakıf yoluyla düzenli olarak çoğaltılması güvence altına alınmıştır.

Bîrûnî'nin eserinin nadir nüshası ondan iki buçuk asır sonra meydana getirilmiştir.

Antik Batı eserleri ise bin yılı aşkın bir süre geçtikten sonra istinsah edilmiş nüshalar aracılığıyla, çoğu durumda kısmen ulaşmıştır.

Genel olarak bakıldığında, Doğu tarih yazıcılığı kaynağın güvenilirliği, anlatımın tutarlılığı ve metnin yazarın dönemine yakın hâlde korunmasıyla öne çıkar.

Batı tarih yazıcılığının kendine has yanı ise kuramsal genellemede ve tarihî görüşlerin çeşitliliğindedir.

Elbette bugünkü bilimin tarafsızlık ilkesiyle baksak bile, Müslüman Doğu tarihçileri meseleyi kesin belgelere dayanarak ele almaları ve delillerinin güçlü olmasıyla öne çıkmaktadır.

Özellikle nüshaları koruma, istinsah etme ve bugüne ulaştırmadaki emanete riayet ayrı bir başarıdır. Bu anlamda, bize okutulan tarihin esas olarak Batı kaynaklarına dayanması çok anlaşılmazdır. Bu konuda Voltaire'in görüşleri çok önemlidir – o, Batı'yı dünyanın merkezi olarak göstermeyi reddetmiştir.

Zira tarihi incelerken Batı'yı merkeze koymak son asırlardaki sömürge siyasetiyle bağlantılı görünüyor. Çünkü efendi kendini en kadim ve en seçkin olarak göstermek ister.

Bizim yeniden dikkat çekmek istediğimiz asıl mesele – insanoğlunun ortaya çıkışıyla ilgilidir.

Taberî, insanoğlunun Âdem Ata'dan türediğini söyler. O, Âdem Ata'nın yeryüzünün çeşitli yerlerinden alınan topraktan yaratıldığına, bu sebeple insanların renk ve mizaçlarının farklı olduğuna dair rivayeti aktarır. Tufandan sonra bütün halkların Nuh aleyhisselamın üç oğlu – Sâm, Hâm ve Yâfes'ten türediğini kabul eder.

Ya‘kûbî de tarihi Âdem Ata'dan başlatarak peygamberler silsilesi aracılığıyla anlatır ve bunda Ehl-i kitap rivayetlerinden geniş ölçüde yararlanır. Sonra Hint, Yunan ve diğer halkların eski tarihine geçer.

Mes‘ûdî, Kur'an'daki Âdem Ata kıssasıyla başlar. Halkların Nuh'un oğullarından türeyişini anlatır, bununla birlikte diğer halkların âlem ve insan hakkındaki görüşlerini de kaydeder.

Bîrûnî'ye göre âlemin başlangıcına hiç kimse tanık olmadığı için bu konudaki bilgi yalnızca güvenilir nakil, yani ilahi kitaplar aracılığıyla elde edilir ve onun kesin tarihini hesaplamak mümkün değildir.

İbnü'l-Esîr bu konuda Taberî'yi izlemiştir: yaratılış ve Âdem Ata kıssasını isnatsız, kısa bir hikâye biçiminde vermiştir.

Reşîdüddin dünya tarihini Âdem Ata ve peygamberlerden başlatır. Türk-Moğol kısmında Türk halklarını Nuh'un oğlu Yâfes'in soyundan getirir ve soy ağacını Oğuz Han'a kadar götürür. Çin tarihi kısmında Çinlilerin kendi rivayetlerini de aktarmıştır.

Handmir “Habibü's-siyer”in birinci cildini Âdem Ata'dan başlatır. Peygamberler tarihiyle birlikte İran geleneğindeki Pîşdâdî padişahlarını da anar, bunların ilki Keyûmers'tir.

Herodot insanın ortaya çıkışı hakkında kendi kuramını vermez, ama halkların bu konudaki iddialarını aktarır. Mısırlılar en eski halk olduklarını iddia etmişlerdir. Firavun Psammetikhos bunu sınamak için iki bebeği insan sesi duyurmadan büyütmüştür. Çocukların söylediği ilk söz Frigce çıktığı için Frigyalılar daha eski kabul edilmiştir. Mısır kâhinlerinin 341 nesil saydığını da yazar. İskitler ise kendilerini en genç halk sayar ve ilk insanın Targitaos olduğunu söylerlerdi.

Diodoros iki görüşü kaydeder: âlemin ezelî olduğu görüşü ve âlemin yaratıldığı görüşü. Sonra tabii bir açıklamayı anlatır. Buna göre ilk insanlar güneşin ısıttığı nemli topraktan ortaya çıkmış, hayvanlar gibi yaşamış, yırtıcılardan korkarak bir araya gelmiştir. Dili ise seslerden yavaş yavaş, ihtiyaç yüzünden oluşturmuşlardır. Bu yüzden çeşitli yerlerde çeşitli diller ortaya çıkmıştır.

Polybios insanın yaratılışıyla değil, toplumun kökeniyle ilgilenmiştir. Ona göre tufan, veba ve kıtlık insanlığı defalarca kırıp geçirmiştir. Hayatta kalanlar sürü gibi kümelenip en güçlüye boyun eğmiş ve böylece yönetim biçimlerinin döngüsel değişimi başlamıştır.

Eusebios yaratılışla ilgili Kitab-ı Mukaddes anlatısını kabul etmiş, ancak kronolojik tablolarını İbrahim peygamberden başlatmıştır, çünkü ondan önceki dönemin tarihlerini güvenilmez saymıştır. Keldanilerin ve Mısırlıların aşırı derecede kadim hesaplarını eleştirmiştir.

Orosius tarihi Âdem Ata'dan başlatır. Onun için insanlık tarihi, Âdem Ata'nın günahından sonraki felaketlerin tarihidir.

Otto, Augustinus'u izleyerek “iki şehrin” Kabil ve Habil'den başladığını kabul eder. Kabil dünyevi şehrin, Habil semavi şehrin temelini atmıştır.

Bossuet “Evrensel Tarih Üzerine Söylev”i “Âdem Ata ya da yaratılış” döneminden başlatır ve yaratılışı Kitab-ı Mukaddes kronolojisine dayanarak MÖ 4004 yılı olarak hesaplar.

Voltaire, Kitab-ı Mukaddes kronolojisini açıkça eleştirmiş ve tarihi, güvenilir takvim hesabına sahip en eski medeniyet olarak Çin'den başlatmıştır. O, insanlığın farklı ırklara ayrılarak ayrı ayrı ortaya çıktığı görüşünü (poligenizm) de ileri sürmüştür.

Ranke, tarihin yazılı belgelerin bulunduğu dönemden başlatılması gerektiğini düşünmüştür. Bu yüzden “Dünya Tarihi”ni eski Doğu halklarından başlatmış, insanlığın başlangıcını ise tarih biliminin görevine dâhil etmemiştir.

Spengler, tek bir “insanlık tarihi” kavramını reddetmiştir. Ona göre insanlığın ortak bir amacı ya da planı yoktur. Tarih ayrı ayrı yüksek kültürlerin ortaya çıkışıyla başlar, ondan önceki ilkel insan ise “tarihsiz” bir hâlde yaşamıştır.

Toynbee, insanın biyolojik ortaya çıkışını tabiat bilimlerinin alanına bırakmıştır. O, ilkel toplumlar çok uzun bir dönem yaşamışken medeniyetlerin nispeten yakın zamanda, yaklaşık son altı bin yıl içinde ortaya çıktığını vurgulamıştır.

Medeniyetin ortaya çıkışını “meydan okuma ve cevap” ile açıklamıştır: örneğin Mısır ve Sümer medeniyetleri kuraklık meydan okumasına bir cevap olarak ortaya çıkmıştır.

Özetlersek, Doğu tarihçileri ve Batı'nın Hristiyan dönemi yazarları insanlık tarihini tek bir kaynaktan – Âdem Ata'dan başlatırlar. Halkların kökenini Nuh'un oğullarından türeyiş yoluyla açıklarlar.

Her iki tarafta da yaratılış tarihini belirleme girişimleri olmuştur, örneğin Eusebios ve Bossuet.

Her iki tarafta da diğer halkların kadimlik iddialarını eleştirenler vardır. Bîrûnî çeşitli halkların çelişkili hesaplarını ortaya koymuşsa, Eusebios da Keldanilerin ve Mısırlıların hesaplarını eleştirmiştir.

Doğu tarihçileri bu konuda geleneğe sadık kalmıştır. Onlar diğer halkların görüşlerini (Keyûmers, Hint kozmik devirleri, Çin rivayetleri) inkâr etmeden, kaydetme ve karşılaştırma yolundan gitmişlerdir.

Batı'da görüşler keskin biçimde değişmiştir: antik dönemdeki tabii açıklamadan (Diodoros) Kitab-ı Mukaddes'e dayanan tarihe geçilmiştir. Yeni çağda ise bu mesele tarih biliminin dışına atılmıştır (Ranke, Spengler, Toynbee).

Bîrûnî'nin, yaratılış tarihinin akli hesapla belirlenemeyeceği yönündeki görüşü, bilimsel ihtiyat bakımından Batı'da çok daha sonra şekillenen görüşlere yakındır.

Bizim söylemek istediğimiz şudur ki insanlık neredeyse XIX. yüzyıla kadar kendini Âdem Ata'dan geldiğine inanıp durmuştur. Tarihler bu temelde yazılmıştır. Sonra birden bunu inkâr etmek başlamıştır. Buna adını andığımız Ranke, Spengler ve Toynbee gibi tarihçileri örnek gösteriyoruz.

İlginç, yeni çağa gelince insanlar birdenbire “akıllanıp” Âdem aleyhisselamı inkâr mı ediverdiler? Yoksa insanoğlunun tarihinde olmayan bu görüşü birileri mi aşıladı?

Bu konuda kesin bir cevap vermek imkânsız. Ama kesin olan şu ki, okullarda tarih kitaplarında çocuklara Âdem aleyhisselam hakkında değil, Olduvai'den ya da Neandertal vadisinden “bulunduğu” iddia edilen “kemikler” esas alınarak insanoğlunun maymunumsu bir hayvandan türediği aşılanıp duruyor.

Kitabımızın uzun süren bu bölümünü bir soruyla bitirelim: eğer insan kendini Âdem aleyhisselamdan türemiş sayarsa ne olur, ya da insanın ortaya çıkış tarihi kesin değil, belki de maymunumsu bir hayvandan türemişimdir diye inanırsa ne olur? Bu, onun hayat tarzına, ahlakına ve kalbinin hâline, nefsine ve aklına ne kadar tesir eder?

Muhterem okuyucu unutmamıştır herhâlde, biz özgür insan felsefesi hakkında söze başlamıştık. İnsanın kendisi, mahiyeti ve ortaya çıkışı hakkında güvenilir ve kesin bir sonuca varmasının bu meselede önemli olduğunu Siz de elbette iyi bilirsiniz.

Akrom MALIK