Ассалому алейкум!

Ассалому алейкум!

Жакындарыбыз кабардар: «Эркин адамдын философиясы» деген китепти жаза баштаганбыз.

Сиздердин назарыңыздарга 2-бапты сунуштайбыз.

Алдын ала эскертип коёлу: бул бапта маалымат абдан көп жана чындыгында, алар эң кыскача, башкача айтканда, эң кыска баяндалган маалыматтар.

Шашпай окуп чыгасыз деген үмүттөбүз.

Текст боюнча ой-пикирлериңизди жазып жибересиздер.

Экинчи бап

Өткөнгө кайрылып: адамдын пайда болушу

Тарых жөнүндө билгенибиз мектеп окуу китептеринин чегинде гана. Бирок ал китептер маалымдама деңгээлинде. Эч бир окуу китеби талдоону жана сыпаттоону үйрөтпөйт. Тескерисинче, ойлонуп калба дегендей, тыгыз маалыматтарды үйүп салат. Суроо бербе дегендей, ар бир сөздү өкүм обонунда айтат.

Бүгүн кайсы мейкиндикте, кайсы даражада жана абалда экенибизди билүү үчүн, кааласак да, каалабасак да, өткөнгө кайрылып иш көрүүгө аргасызбыз.

Келиңиз, сөзүбүздү китепканалар жөнүндө баштайлы.

Дүйнөдөгү эң бай жана маанилүү китеп чептери кайда жайгашкан жана аларда кандай китептер сакталат? Биздин оюбузча, негизги маселеге кирип баруу үчүн мындай маселелерде жалпы болсо да, түшүнүк болушу керек.

Болжол менен 178 миллион 200 миң китеп жана басма иштери сакталган Вашингтондогу Конгресс китепканасында 78 жарым миллион даана кол жазма бар. 5 миллион 800 миң даана карта. Он алты миллион даанага жакын фотосүрөт. 4 миллион 300 миңдей жазылган үн. Көңүл бура турган жагдай – 78 жарым миллион даана кол жазма.

Англиянын борбору Лондондо Британ китепканасы бар. Анда 170 миллион даанадан ашык материал сакталат. Азыркы учурда болжол менен 310 миң кол жазма катталган.

Париждеги Франциянын Улуттук китепканасынын фондунда болжол менен 40 миллион нерсе бар. Анын сайтынан канча кол жазма сакталары тууралуу маалыматты таба алган жокпуз.

Дагы Лондондо Бодлиан (Bodlein) китепканасы да курулган. Анда 14 миллион даана материал бар. Бул китепкана Оксфорддогу 22 китепкананын бирдиктүү системасы болуп эсептелет. Тилекке каршы, мунун да сайтында кол жазмалар тууралуу маалымат берилген эмес.

Мындан тышкары, Кембриджде, Берлинде, Ватиканда, Петербургда, Искендерияда жана Стамбулда да зор китепканалар бар, алардын баарында миллиондогон китептер сакталат. Чогултса, аларда болжол менен 600 миллион же андан көбүрөөк-азыраак материал бар. Чыныгы китептердин саны 3 миллионго жетет деп болжолдонот.

Албетте, бул кол жазмалардын баарын ишенимдүү, колдонууга жарактуу, изилдөөгө татыктуу, жыйынтык бере турган булак деп айтууга болбогондой эле, аларды тарыхый документ катары колдонуу да талаштуу. Маселе адамзат кылымдар бою өз түшүнүктөрүн, жашоосун, өткөнүн жана тарыхын жазууга кызыкканында. Өзүнүн жүрөгүн жана ой жүгүртүүсүн көрсөтүп, кагазгабы, териге болобу, ташкабы, бир нерселерди жазып калтырганы маанилүү.

Бүгүн тарыхты изилдөөнүн бир катар булактары бар. Китептер жалгыз булак катары кабыл алынбайт. Ушул булактардын биринчиси – материалдык буюмдар. Башкача айтканда, казуучулар казып, изилдөөчүлөр изилдеп, ар түрдүү нерселерди табышат. Мисалы, сөөктөрдү, карапа сыныктарын, кандайдыр бир майда-барат куралдарды. Аларды үйлөп-үйлөп чаңдан тазалашат. Андан кийин ар кандай аппараттар – жабдуулар бар.

Ошол жабдуу табылган далилди химиялык жактан талдап, бул нерсенин жашы болжол менен (чамалап десе да болот) палан жүз жылга барабар деп айтып берет. Ага таянып, нерсе табылган жерден дагы башка нерселерди издешет, кандайдыр бир издерди дагы табышат да, бул жерде палан жыл мурун шаар же айыл болгон дешет.

Идиш-аяк, кесе-табак же кандайдыр бир буттарга же санамдарга (бурканга) карап, бул жердин тургундары палан динди тутунган дешет. Ошентип, тарых деген илим пайда болот – шаарлардын тарыхы, адамдардын тарыхы.

Ушул сыяктуу эле маймылдардын сөөгүн таап, бул жерде палан миң жыл мурун маймыл-адам жашаган деп да айтышат. Эмнегедир кийин алардын сөзү абсолюттук чындык катары кабыл алынат да, китептерге жазылып, мектеп балдарынын мээсине куюлат.

Дагы бул иштер илимий изилдөө, илим деп аталат. Андан да кызыгы, бул илимдин жыйынтыктарына дээрлик баары шексиз чындык деп ишенет.

Материалдык буюмдардан тышкары эски урандыларды, эски сепилдерди жана ушул сыяктууларды тарыхчы окумуштуулар далил катары кабыл алышат. Андан кийин китептердеги сөздөргө кайрылышат.

Дүйнө тарыхы жөнүндө сөз болгондо эмнегедир Геродотту тарыхтын атасы дешет. Эмне үчүн дал Геродот? Адегенде Геродот жөнүндөгү маалыматтарды бир окуп чыгалы:

Геродот (б.з.ч. 484–425) тарабынан жаратылган «Тарых» чыгармасы Европа адабиятында жана илиминде толук сакталып калган биринчи кемчиликсиз прозалык жана тарыхый чыгарма деп эсептелет.

«Тарых» чыгармасы салттуу түрдө 9 китептен турат деп кабыл алынган. Бул бөлүштүрүү автордун өзүнө таандык эмес. Кийинчерээк Искендерия китепканасынын текст таануучу окумуштуулары чыгарманы логикалык жана хронологиялык жактан 9 бөлүккө бөлүп, ар бир китепти грек мифологиясындагы 9 музанын (илхам периси) аты менен аташкан. Төмөндө бул китептердин мазмуну келтирилет:

I китеп (Клио): Лидия падышалыгынын тарыхы, Ахемениддер мамлекетинин пайда болушу жана Кир II нин бийлик доору, анын массагеттерге жана алардын ханышасы Томириске каршы жүргүзгөн согушу жана өлүмү баяндалат.

II китеп (Евтерпа): Байыркы Египет мамлекетинин тарыхына арналган, өлкөнүн табияты, Нил дарыясынын өзгөчөлүктөрү, элдин үрп-адаттары, дини жана фараондордун тарыхы географиялык жана этнографиялык жактан өзгөчө кеңири талданат.

III китеп (Талия): Перс шахы Камбиз тарабынан Египеттин басып алынышы, шах Дарий I дин бийликке келиши жана ал империяда киргизген салык жана башкаруу системасы (сатрапиялар) жөнүндө маалымат берет.

IV китеп (Мельпомена): Скифтердин келип чыгышы, коомдук жашоосу жана табияты, ошондой эле Дарий I дин Скифияга ийгиликсиз жортуулу баяндалат. Ошондой эле Борбордук Азиянын ички аймактарындагы сактар жана исседондор сыяктуу элдер биринчи жолу эскерилет.

V китеп (Терпсихора): Фракия менен Македониянын табияты, ошондой эле грек-перс согуштарынын келип чыгышына түздөн-түз себеп болгон Иония көтөрүлүшү жана анын кесепеттери чагылдырылат.

VI китеп (Эрато): Иониялык көтөрүлүшчүлөрдүн биротоло жеңилиши, перстердин Греция аймагына биринчи жортуулу жана биздин заманга чейинки 490-жылы болгон атактуу Марафон салгылашынын майда-чүйдөсү камтылган.

VII китеп (Полигимния): Шах Ксеркстин атасы Дарий I дин осуятын аткаруу максатында зор кошун чогултуп, Грецияга жортуул баштаганы, Фермопил салгылашы жана падыша Леониддин жетекчилигиндеги спартандыктардын эрдиги сүрөттөлөт.

VIII китеп (Урания): Артемисий жана Саламин жанындагы деңиз салгылаштарында стратегиялык демилгенин гректердин колуна өтүшү жана перстердин флотунун үстүнөн жеңилген маанилүү жеңиш талданат.

IX китеп (Каллиопа): Платея жана Микале салгылаштарында перс кошундарынын биротоло талкаланышы, грек шаарларынын бошотулушу жана жалпы жеңиш менен чыгарманын аякташы чагылдырылат.

Антик доордун салты боюнча, Геродоттун чыгармасы азыркыдай китеп (кодекс) түрүндө эмес, папирус түрмөктөрүндө (scrolls) сакталган жана таратылган.

Изилдөөлөрдө айтылышынча, алгач текст элдин алдында угуу үчүн арналган 28 логойдон (өз алдынча баяндамалар же оозеки аңгемелер топтому) турган.

Геродот өз сапарларында чогулткан маалыматтарын ушул логикалык бөлүктөрдүн негизинде грек полистеринин тургундарына окуп берген. Текст байыркы грек тилинин Иония диалектисинде жазылган жана өзгөчө жылмакай, көркөм стилге ээ.

Азыркы басма өлчөмдөрү боюнча, «Тарых» чыгармасынын жалпы көлөмү котормого, түшүндүрмөлөргө жана арип өлчөмүнө жараша орто эсеп менен 600дөн 800 бетке чейин болот.

Геродоттун биздин заманга чейинки V кылымда автор тарабынан жазылган түп нуска кол жазмасы (автограф) сакталып калган эмес.

Бүгүнкү күндө илимге белгилүү жана илимий басылмаларга негиз катары алынган тексттер негизинен Орто кылымдардагы (Византия доору) китеп көчүрүүчүлөрдүн эмгектеринин жемиши. Текст таанууда бул кол жазмалар келип чыгышына жана тексттин тактыгына карай эки негизги тармакка (стемма) бөлүнөт:

Флоренция же Роман тобу (Стемма A): Бул топтун эң нуфуздуу жана баалуу өкүлү – Флоренциядагы Медичи Лауренциана китепканасында сакталган, X кылымга таандык Codex Laurentianus (pluteus LXX, 3) кол жазмасы. Бул текст башка нускаларга караганда автордун стилине эң жакын жана катасыз нуска катары каралат.

Теодор же Немис тобу (Стемма B): Буга XI – XIV кылымдарга таандык кол жазмалар кирет. Алардын арасында эң негизгиси – Римдеги Ватикан китепканасында сакталган, XI кылымга таандык Codex Vaticanus (Vat. Gr. 67) кол жазмасы. Ал Стемма A тобунан бир аз айырмаланса да, тексттеги түшүп калган жерлерди калыбына келтирүүдө маанилүү илимий булак деп эсептелет.

Эми сөздү Геродоттон башка тарапка буралы.

Мисалы, Хондамир деген адам, аны тааныйсыз, аны хазрети Алишер Навои тарбиялаган, «Хабибус-сияр» деген чыгарма жазган. Чыгарманын толук аталышы: «Хабиб ус-сияр фи ахбар афрад ул-башар».

Китеп 1521 – 1524-жылдар аралыгында жазылып, 1529-жылы толук аяктаган.

Чыгарманын кыскача түзүлүшү:

Кириш сөз (Мукаддима)

Бул бөлүктө автор тарых илиминин коом жашоосундагы пайдасы жана мааниси, ааламдын жаратылышы, географиялык климаттар жана ар түрдүү өлкөлөр жөнүндө жалпы түшүнүктөрдү берген.

Биринчи том

1-бөлүк. Адам алейхиссаламдан баштап өткөн пайгамбарлардын тарыхы жана байыркы Иран (Пишдадийлер жана Кайанийлер) падышаларынын хронологиясы.

2-бөлүк. Мухаммад саллаллоху алейхи ва салламдын жашоосу, ал Заттын газаттары жана ислам дининин жайылышы.

3-бөлүк. Алгачкы төрт халифанын (Хулафаи рашидин) доору, ошондой эле кийинки Омейяддар жана Аббасиддер халифатынын тарыхы.

Экинчи том 1-бөлүк. Аббасиддер доорунда ар кайсы аймактарда көз карандысыз болгон династиялар (Тахириддер, Саффариддер, Саманиддер, Газневиддер, Буиддер жана Селжуктар).

2-бөлүк. Гуриддер, Хорезмшахтар, Исмаилиттер династиясы, ошондой эле Азербайжан жана Фарс өлкөлөрүндөгү жергиликтүү башкаруучулар.

3-бөлүк. Египет жана Шам (Сирия) аймагында бийлик жүргүзгөн Мамлюктар жана Фатимиддер халифатынын тарыхы.

Үчүнчү том

1-бөлүк. Чыңгызхан, анын келип чыгышы, моңголдордун басып алуусу, ошондой эле Дешт-и-Кыпчак, Чагатай улусу жана Мавераннахрдагы моңгол хандарынын тарыхы.

2-бөлүк. Ильхандар (Хулагуиддер) доору жана алардан кийинки жергиликтүү династиялар (Музаффариддер, Курддар жана башкалар).

3-бөлүк. Амир Темур жана Темурийлер доору. Бул бөлүмдө Шахрух Мирза, Абу Саид, өзгөчө автор көп жылдар бою кызматында болгон Султан Хусейн Байкаранын доорундагы Хорасан менен Мавераннахрдын коомдук-саясий, маданий жашоосу абдан кеңири чагылдырылган. Ошондой эле Темурийлердин кыйрашы, Бабурдун ишмердүүлүгү, Шайбанихандын жетекчилигиндеги өзбектердин жана Сефевиддер мамлекетинин (Биринчи шах Исмаил) тарых сахнасына чыгышы баяндалган

Корутунду (Хатима)

Бул бөлүктө жер жүзүнүн ар түрдүү климаттары, ири шаарлары, тоолору жана дарыяларынын сүрөттөлүшү (географиялык маалыматтар), ошондой эле ошол доордогу кереметтер жана жаратылыш кубулуштары келтирилет.

Бул Хондамир хазреттери жөнүндөгү кыскача маалымат эле. Жалпысынан, Чыгышта дагы кандай тарыхчылар жашап өткөн? Алардын эң ирилеринин ысымдарын эскерели:

1. Ахмад ибн Абу Якуб ал-Якубий (? – 897-жылдан кийин) Багдадда төрөлгөн. Жаш кезинде Арменияда, кийин Хорасанда Тахириддердин кызматында болгон, Индияга, Египетке жана Магрибге саякат кылган. Саякаттарынын натыйжасында «Китаб ал-булдан» (Өлкөлөр китеби) деген географиялык чыгармасын жазган.

Анын «Тарих» (Тарых) чыгармасы ислам тарыхнаамасында дүйнө тарыхын баяндаган. Чыгарманын биринчи бөлүгүндө исламга чейинки элдердин – Израилдин, Индиянын, Грециянын, Римдин, Ирандын, Кытайдын, түрктөрдүн жана арабдардын тарыхы, маданияты, илими жана ишенимдери, экинчи бөлүгүндө болсо 872-жылга чейинки ислам тарыхы чагылдырылган. Автор ислам тарыхын башка цивилизациялардын тарыхы менен бирдиктүү процесс катары көрсөткөн.

2. Абу Жафар Мухаммад ибн Жарир ат-Табарий (839 – 923-жылдар) Табаристандын Амул шаарында төрөлгөн. Илим издеп Рейде, Багдадда, Басрада, Куфада, Шамда жана Египетте болгон. Өмүрүнүн көп бөлүгүн Багдадда өткөргөн, «Жами ал-баян» тафсиринин автору катары да белгилүү. Багдадда каза болгон.

«Тарих ар-русул ва-л-мулук» (Пайгамбарлардын жана падышалардын тарыхы) жылма-жыл (хронологиялык) баяндалуучу жалпы тарыхнаама салтынын эң кемчиликсиз алгачкы үлгүсү. Анда ааламдын жаратылышынан 915-жылга чейинки окуялар чагылдырылган. Автор ар бир риваятты аны жеткирген ровийлердин чынжыры – иснады менен келтирген, бир окуя жөнүндөгү ар түрдүү риваяттарды катар берип, жыйынтыкты окурманга калтырган. Ушул калыс мамиленин аркасында чыгарма кийинки бардык ислам тарыхчылары үчүн негизги булакка айланган.

Кол жазмалары жана басылмалары. Чыгарманын толук бирдиктүү кол жазмасы жок; текст Стамбул, Лейден, Берлин, Оксфорд жана башка китепканалардагы нускалардын негизинде калыбына келтирилген. М. Ж. де Гуенин жетекчилигиндеги эл аралык окумуштуулар тобу аны Лейденде басып чыгарган (1879–1901).

Анын 40 томдук англисче котормосу Нью-Йорк штатынын университетинин басмасында чыккан (1985–2007).

Саманий вазир Абу Али Балъами 963-жылы бул чыгарманы фарсы тилинде кайра иштеп жазган «Тарихи Балъами»нин бир нече нускасы ӨзР ИАнын Абу Райхан Беруни атындагы Чыгыш таануу институтунун фондунда сакталат.

3. Абул Хасан Али ибн ал-Хусайн ал-Масудий (896 – 956-жылдар) Багдадда төрөлгөн. Иранды, Индияны, Инди океанынын жээктерин, Каспий жээгин, Арменияны, Шамды жана Палестинаны жеке өзү кыдырып, элдердин маданиятын, үрп-адаттарын жана ишенимдерин жандуу байкоолорунун негизинде жазган. Өмүрүнүн акырын Египетте өткөрүп, Фустатта каза болгон.

Анын «Муруж аз-захаб ва маадин ал-жавахир» (Алтын жайыттар жана асыл таш кендери) аттуу чыгармасы тарыхты география, этнография жана табигый илимдер менен айкалыштырган сейрек кездешүүчү чыгарма.

Анда ааламдын жаратылышы, жер жүзү, деңиздер, ар түрдүү элдердин – индустардын, кытайлардын, гректердин, римдиктердин, перстердин, түрктөрдүн, славяндардын тарыхы, андан кийин 947-жылга чейинки Ислам тарыхы баяндалган.

Окуялар жылдар боюнча эмес, темалар жана династиялар боюнча топтоштурулган.

Кол жазмалары жана басылмалары. Кол жазмалары Париж, Стамбул, Лейден жана башка китепканаларда сакталат. К. Барбье де Мейнар жана А. Паве де Куртей чыгарманы арабча тексти жана французча котормосу менен 9 томдо басып чыгарышкан (Париж, 1861–1877); кийинчерээк Ш. Пелла анын оңдолгон басылмасын даярдаган (Бейрут).

4. Абу Райхан Мухаммад ибн Ахмад ал-Беруний (973 – 1048-жылдар) Хорезмдин Кят шаарында төрөлгөн. Журжанда Кабус ибн Вушмгирдин, Гурганжда Мамуниддер сарайындагы окумуштуулардын чөйрөсүндө иш алып барган. 1017-жылдан тартып Газнада жашаган, Индияга жасалган жортуулдарга катышып, санскрит тилин үйрөнгөн. Газнада каза болгон.

«Ал-асар ал-бакия ан ал-курун ал-халия» (Байыркы элдерден калган эстеликтер) – дүйнө элдеринин календарларын, заман эсептөөлөрүн, майрамдарын жана диний салттарын салыштырып изилдеген чыгарма. Анда перстердин, согдулардын, хорезмдиктердин, гректердин, жөөттөрдүн, сириялыктардын, арабдардын жана башка элдердин жыл эсеби жана тарыхы булактарды сындуу салыштыруунун негизинде калыбына келтирилген.

«Тахкик ма ли-л-Хинд» (Индия) чыгармасы болсо башка цивилизацияны анын өз булактары жана тили аркылуу калыс изилдөөнүн классикалык үлгүсү.

Кол жазмалары жана басылмалары. «Ал-асар ал-бакия»нын 1307-жылы көчүрүлгөн миниатюралуу нускасы Эдинбург университетинин китепканасында, башка нускалары Парижде жана Стамбулда сакталат.

Сындуу текстин Э. Захау басып чыгарган (Лейпциг, 1878). Өзбекче котормосу «Тандалган чыгармалардын» I томунда басылган (Ташкент, 1968). Жакында дагы чыкты.

5. Иззиддин Абул Хасан Али ибн ал-Асир ал-Жазарий (1160 – 1233-жылдар) Тигр жээгиндеги Жазират ибн Умар (азыркы Түркиядагы Жизре) шаарында төрөлгөн, өмүрүнүн көп бөлүгүн Мосулда өткөргөн. Багдадда, Дамаскта жана Халебде болгон, Салахиддин Айюбийдин кошунунун катарында кресттүүлөргө каршы жортуулдарга катышкан. Мосулда каза болгон.

«Ал-камил фи-т-тарих» (Толук тарых) – ааламдын жаратылышынан 1231-жылга чейинки жалпы тарых, кресттүүлөрдүн жортуулдары жана моңголдордун басып алуу доорунун эң ишенимдүү булактарынын бири.

Табарийдин материалын иснадсыз кыскартып, окуяларды бүтүн аңгеме түрүндө берген, Машрик менен Магрибдеги ар кайсы аймактар жөнүндөгү чачыраңкы маалыматтарды бирдиктүү системага келтирген.

Чыгарманын акыркы бөлүктөрүндө ал Чыңгызхандын кошундарынын Бухараны, Самаркандды, Отрарды жана Ургенчти кыйратканы жөнүндө замандаш катары жазган жана моңгол баскынчылыгын адамзаттын башына түшкөн эң оор мусибаттардын бири деп баалаган.

Кол жазмалары жана басылмалары. Кол жазмалары Стамбул, Париж, Лейден жана башка китепканаларда сакталат.

К. Ж. Торнберг чыгарманы 14 томдо басып чыгарган (Лейден – Упсала, 1851–1876).

6. Рашидиддин Фазлуллах Хамадани (1247 – 1318-жылдар) Хамаданда табып үй-бүлөсүндө төрөлгөн. Ильхандардын сарайында табып, андан кийин Газан хан жана Өлжейтүнүн доорунда башкы вазир болгон. Тебриздин жанында медреседен, китепканадан, көчүрмөканадан жана ооруканадан турган «Раби Рашидий» комплексин курган. Сарай кутумдарынын натыйжасында 1318-жылы өлүм жазасына тартылган.

«Жами ат-таварих» (Тарыхтар жыйнагы) көптөгөн изилдөөчүлөр тарабынан тарыхнаамадагы биринчи чыныгы дүйнө тарыхы деп таанылат.

Биринчи томунда түрк жана моңгол уруулары, Чыңгызхан жана анын урпактарынын тарыхы, экинчи томунда Огуз хан жана түрктөр, Кытай, Индия, жөөттөр жана «франктар» (Европа элдери) тарыхы баяндалган. Чыгарма жамааттык изилдөө ыкмасы менен – моңгол, кытай, инди, кашмирлик жана европалык билермандардын катышуусунда, моңголдордун жазма салтына таянуу менен жаратылган.

Кол жазмалары жана басылмалары. Вакфнаама боюнча, «Раби Рашидийде» чыгарма жыл сайын араб жана фарсы тилдеринде көчүрүлүшү шарт кылынган.

1314-жылга таандык арабча миниатюралуу нусканын бөлүктөрү Эдинбург университетинин китепканасында жана Лондондогу Н. Д. Халили коллекциясында, маанилүү фарсыча нускалары Стамбулдагы Топкапы сарайынын китепканасында сакталат.

Орусча котормосу 1946 – 1960-жылдары, В. М. Текстондун англисче котормосу 1998 – 1999-жылдары басылып чыккан.

7. Шамсиддин Мухаммад ибн Ахмад аз-Захабий (1274 – 1348-жылдар)

«Тарих ал-ислам ва вафаят ал-машахир ва-л-алам» (Ислам тарыхы жана белгилүү инсандар менен аалымдардын вафаты) жана «Сияр алам ан-нубала» (Жогорку даражалуу аалымдардын өмүр баяны) – ислам дүйнөсүнүн эң зор тарыхый-биографиялык энциклопедиялары.

«Тарихул-исламда» ислам тарыхы 1300-жылга чейин хижрий он жылдыктар боюнча баяндалып, ар бир доордун окуяларынан кийин ошол жылдары каза болгон аалымдар, мамлекеттик ишмерлер, мухаддистер жана билимдүү адамдар жөнүндө маалымат берилет; чыгармадагы өмүр баяндардын саны 40 миңге жакын деп эсептелет. Автор хадис илиминдеги жарх жана тадил (ровийлерди сындуу баалоо) ыкмасын тарыхый биографияга системалуу түрдө колдонгон.

Биз мусулмандардын жети белгилүү тарыхчысын эскердик, эми Батыш тарыхчыларын да карап чыгалы.

1. Полибий (болж. б.з.ч. 200 – 118-жылдар) Аркадиядагы Мегалополь шаарында төрөлгөн, Ахей союзунун аскер жетекчилеринин бири болгон. Б.з.ч. 167-жылы барымтага алынган миң ахейликтин катарында Римге алып кетилген жана Сципион Эмилиандын чөйрөсүнө жакындашкан. Карфагендин кыйратылышын (б.з.ч. 146) көргөн, Испанияда, Африкада жана Альп тоолорунда болгон.

Анын «Historiai» (Жалпы тарых) аттуу чыгармасы б.з.ч. 220 – 146-жылдары Жер Ортолук деңиз дүйнөсүнүн элдеринин тагдыры Рим үстөмдүгүнүн айланасында бирдиктүү процесске бириккенин көрсөткөн чыгарма деп айтылат.

Полибий жалпы дүйнөлүк тарых идеясын биринчилерден болуп теориялык жактан негиздеген: анын оюнча, айрым элдердин тарыхы бүтүн көрүнүштү бере албайт. Ал «прагматикалык тарых» принцибин, мамлекеттик башкаруу формаларынын мезгил-мезгили менен алмашуу теориясын алдыга койгон жана булактарды текшербеген тарыхчыларды сындаган.

Кол жазмалары жана басылмалары. 40 китептен 1–5-китептер гана толук сакталган. Алардын негизги кол жазмасы – X кылымга таандык «Vaticanus graecus 124» (Ватикан). Калган китептердин үзүндүлөрү император Константин VII нин доорунда түзүлгөн Византия экстракттарынын жыйнактары аркылуу жеткен.

2. Диодор Сицилиялык (болж. б.з.ч. 90 – 30-жылдар) Сицилиядагы Агирий шаарында төрөлгөн. Б.з.ч. 60–56-жылдар чамасында Египетте болгон, кийин көп жылдар Римде жашаган жана булактарды чогултуп, чыгармасынын үстүндө отуз жылга жакын иштеген.

«Bibliotheke historike» (Тарыхый китепкана) – уламыш доорлордон б.з.ч. 60-жылга чейинки дүйнө тарыхын 40 китепте баяндаган антик доордун ири жалпы тарыхы.

Чыгармада Египеттин, Месопотамиянын, Индиянын, Эфиопиянын, скифтердин, арабдардын, гректердин жана римдиктердин тарыхы камтылган. Диодордун чыгармасынын өзгөчө баалуулугу – ал азыр жоголгон көптөгөн авторлордун – Ктесийдин, Мегасфендин, Эфордун жана башкалардын маалыматтарын сактап калган.

Кол жазмалары жана басылмалары. 40 китептен 1–5 жана 11–20-китептер толук сакталган, калгандары Византия экстракттары жана патриарх Фотийдин «Библиотекасы» аркылуу үзүндүлөр түрүндө белгилүү. Сакталган китептер негизинен X–XV кылымдарга таандык Византия кол жазмалары аркылуу жеткен.

Чыгарманын грекче тексти жана англисче котормосу «Loeb Classical Library» сериясында 12 томдо басылып чыккан (1933–1967).

3. Кесариялык Евсевий (болж. 260 – 339-жылдар) Палестинадагы Кесария шаарында төрөлгөн, окумуштуу Памфилдин китепканасында билим алган. Болжол менен 313-жылдан Кесариянын епискобу болгон, император Константинге жакын адам катары таанылган.

«Хроника» (Chronikoi kanones) – Ибрахим пайгамбардын доорунан 325-жылга чейинки дүйнө тарыхынын окуяларын ассириялыктардын, жөөттөрдүн, египеттиктердин, гректердин жана римдиктердин жыл эсеби боюнча параллель тилкелерде салыштырып көрсөткөн чыгарма.

Ал орто кылымдардагы Европанын бардык дүйнөлүк хроникаларына үлгү болгону айтылат. «Чиркөө тарыхы» (10 китеп) болсо чиркөө тарыхнаамасына негиз салган; автор документтерди жана каттарды толук цитаталоо ыкмасын колдонгон.

Кол жазмалары жана басылмалары. «Хроника» грекче толук түрүндө сакталган эмес: ал Иерониминин латынча котормосу жана армян тилиндеги котормосу аркылуу белгилүү.

«Чиркөө тарыхынын» грекче кол жазмалары X – XII кылымдарга таандык; V кылымга таандык сирияча котормосунун кол жазмасы да сакталган.

4. Павел Орозий (болж. 385 – 420-жылдан кийин) «Historiae adversus pagano» (Бутпарастарга каршы тарыхтын жети китеби, 417 – 418) Адам Атадан 417-жылга чейинки дүйнө тарыхын баяндаган биринчи христиан жалпы тарыхы.

Чыгарма Римдин 410-жылы готтор тарабынан талап-тонолушу христианчылыктын кесепетинен болду деген көз карашка жооп катары Августиндин тапшырмасы менен жазылган.

Орозий дүйнө тарыхын төрт улуу империянын – Вавилондун, Македониянын, Карфагендин жана Римдин алмашуу схемасынын негизинде чечмелеген. Чыгарма миң жыл бою Европада дүйнө тарыхынын негизги окуу китеби болуп кызмат кылган.

Ал Испаниянын түндүк-батышындагы Брагара (азыркы Португалиядагы Брага) шаарынан. Болжол менен 414-жылы Испанияга басып кирген уруулардан улам Түндүк Африкага, Гиппон шаарына Августиндин алдына кеткен.

415-жылы Палестинага, Байтлахмга (Вифлеемге) Иерониминин алдына барган, андан кийин Африкага кайткан.

Кол жазмалары жана басылмалары. Чыгарманын 200дөн ашык кол жазмасы белгилүү, алардын эң байыркысы VI кылымга таандык «Laurentianus 65.1» (Флоренция). IX кылымдын аягында байыркы англис тилине которулган. К. Сангемейстердин сындуу басылмасы (Вена, 1882) бар.

5. Фрайзингенлик Оттон (болж. 1112 – 1158-жылдар) Австриянын маркграфы Леопольд III нүн уулу, император Фридрих I Барбароссанын агасы. Парижде билим алган, Бургундиядагы Моримон монастырында кечил болгон, 1138-жылдан Фрайзингдин (Бавария) епискобу. Экинчи кресттүүлөр жортуулуна (1147–1148) катышкан. Моримондо каза болгон. «Chronica sive Historia de duabus civitatibus» (Эки шаар жөнүндө хроника, 1143–1146) – ааламдын жаратылышынан 1146-жылга чейинки дүйнө тарыхын Августиндин «Кудайдын шаары» идеясынын негизинде – асмандагы жана дүйнөлүк «шаардын» мамилеси катары чечмелеген чыгарма; анын сегизинчи китеби акыр заманга арналган.

Автор бийликтин жана илимдин Чыгыштан Батышка көчүшү (translatio imperii) идеясын өнүктүргөн.

Чыгармада 1141-жылы Самарканддын жанындагы Катван салгылашында каракытайлардын Селжуктардын үстүнөн жеңиши тууралуу кабарлардын жаңырыгы – Чыгыштагы христиан падышасы «Поп Иоанн» жөнүндөгү уламыштын алгачкы жазма каттоосу кездешет.

Кол жазмалары жана басылмалары. Эң белгилүү кол жазмасы – XII кылымдын аягына таандык миниатюралуу нуска Йена университетинин китепканасында сакталат. А. Хофмейстердин сындуу басылмасы «Monumenta Germaniae Historica» сериясында чыккан (1912).

6. Жак-Бенинь Боссюэ (1627 – 1704-жылдар) Бургундиядагы Дижондо төрөлгөн. Мецте жана Парижде вааз айтуучу, Кондом жана Мо епискобу болгон. 1670–1681-жылдары король Людовик XIV нүн мураскери – дофиндин тарбиячысы болуп, чыгарманы анын билим алуусу үчүн жазган. Парижде каза болгон.

«Discours sur lʼhistoire universelle» (Дүйнө тарыхы жөнүндө сөз, 1681) – ааламдын жаратылышынан Улуу Карлдын дооруна (800) чейинки дүйнө тарыхын кудайдын тагдыр жазуусу (провиденция) көз карашынан бүтүн чечмелеген чыгарма.

Ал провиденциалдык тарых философиясынын акыркы ири үлгүсү болуп саналат, агартуучулардын тарых философиясы дал ага жооп катары калыптанган.

Кол жазмалары жана басылмалары. Чыгарма 1681-жылы Парижде басылып чыккан; автордун оңдоолору менен кайра басылмалары кийинки жылдары чыккан. Боссюэнин кол жазмаларынын көп бөлүгү Франциянын улуттук китепканасында сакталат.

7. Вольтер – Франсуа-Мари Аруэ (1694 – 1778-жылдар) Парижде төрөлгөн. 1726–1728-жылдары Англияда сүргүндө болгон, кийинчерээк Сире сепилинде, Пруссиянын королу Фридрих II нин сарайында (Потсдам) жашаган, акыркы жыйырма жылын Женеванын жанындагы Ферне шаарчасында өткөргөн. Парижде каза болгон.

«Essai sur les mœurs et lʼesprit des nations» (Элдердин үрп-адаттары жана руху жөнүндө очерк, 1756) – дүйнө тарыхын династиялардын жана согуштардын тарыхы катары эмес, маданияттын, үрп-адаттардын жана цивилизациялардын тарыхы катары жазууга багытталган чыгарма.

Вольтер Боссюэге карама-каршы түрдө өз чыгармасын Кытайдан, Индиядан жана ислам дүйнөсүнөн баштап, европацентризмден баш тартууга чакырган.

«Тарых философиясы» деген терминди да ал колдонууга киргизген (1765).

Кол жазмалары жана басылмалары. Вольтердин жеке китепканасы (6800дөн ашык китеп, алардын четиндеги жазуулары менен) жана кол жазмаларынын бир бөлүгү 1779-жылы Екатерина II тарабынан сатып алынган жана азыр Санкт-Петербургдагы Россиянын улуттук китепканасында сакталат.

8. Леопольд фон Ранке (1795 – 1886-жылдар) Тюрингиядагы Вихе шаарында төрөлгөн. 1825-жылдан Берлин университетинде профессор болгон, 1827–1831-жылдары Вена, Венеция жана Рим архивдеринде иштеген. Берлинде каза болгон.

Ал архивдик документтерге негизделген сындуу ыкма жана семинар системасы аркылуу тарыхты өз алдынча кесиптик илимге айландырган окумуштуу катары каралат. Тарыхчы өткөндү «чындыгында кандай болсо, ошондой» көрсөтүшү керек деген принциби XIX кылымдагы тарыхнааманын ураанына айланган. Өмүрүнүн акыркы жылдарында – 85 жашында ал «Weltgeschichte» (Дүйнө тарыхы) чыгармасын баштаган жана көзү өткөнгө чейин орто кылымдарга чейин жеткирген; акыркы томдорун шакирттери анын лекцияларынын негизинде басмага даярдашкан.

Кол жазмалары жана басылмалары. «Дүйнө тарыхы» Лейпцигде 9 томдо басылып чыккан (1881–1888). Ранкенин жеке китепканасы жана кол жазмаларынын көп бөлүгү 1887-жылы АКШдагы Сиракуз университетине көчүрүлгөн жана азыр да ошол жерде сакталат.

9. Освальд Шпенглер (1880 – 1936-жылдар) Гарц тоолорунун этегиндеги Бланкенбург шаарында төрөлгөн. Галле, Мюнхен жана Берлин университеттеринде окуган, Гамбургда гимназия мугалими болгон, 1911-жылдан Мюнхенде көз карандысыз окумуштуу катары жашаган жана ошол жерде каза болгон.

Анын «Der Untergang des Abendlandes» (Европанын өчүшү, 1918–1922) китеби дүйнө тарыхын бирдиктүү сызыктуу өнүгүү катары эмес, ар бири төрөлүү, гүлдөө жана өчүү баскычтарынан өтүүчү өзүнчө жогорку маданияттардын – Египет, Вавилон, Инди, Кытай, антик, араб (сыйкырдуу), Батыш жана башкалардын морфологиясы катары чечмелеген чыгарма.

Шпенглер ар бир маданият акыркы баскычта «цивилизацияга» айланып, катып калаарын белгилеген. Чыгарма XX кылымда цивилизацияларды салыштырып изилдөө багытына, анын ичинде А. Тойнбиге чоң таасир тийгизген.

Кол жазмалары жана басылмалары. Чыгарманын биринчи тому Венада (1918), экинчи тому Мюнхенде (1922) басылып чыккан. Автордун илимий мурасы жана кол жазмалары Мюнхендеги Бавариянын мамлекеттик китепканасында сакталат.

10. Арнольд Жозеф Тойнби (1889 – 1975-жылдар) Лондондо төрөлгөн, Оксфорддо билим алган. Лондон университетинде профессор, 1925–1955-жылдары Королдук эл аралык мамилелер институтунун изилдөөлөр боюнча директору болгон.

Анын «A Study of History» (Тарыхты изилдөө, 12 том, 1934–1961) китеби дүйнө тарыхын жыйырмадан ашык цивилизациянын пайда болушу, өсүшү, кризиси жана ыдырашы катары салыштырып талдаган XX кылымдын эң кең масштабдуу чыгармасы.

Тойнби «чакырык жана жооп» теориясын алдыга койгон: цивилизация табигый же коомдук чакырыктарга чыгармачыл азчылыктын татыктуу жообунун аркасында өнүгөт. Ал ислам цивилизациясына өзгөчө көңүл бурган жана Ибн Халдундун «Мукаддимасын» өз түрүндөгү эң улуу чыгармалардын бири деп баалаган.

Кол жазмалары жана басылмалары. Чыгарма Оксфорд университетинин басмасында басылган. Тойнбинин илимий архиви Оксфорддогу Бодлиан китепканасында сакталат.

Мине, Мусулман Чыгышында жашап өткөн сегиз, батыштык он бир классикалык тарыхчы жөнүндө эң кыска түрдө маалымат алдык.

Аларды салыштырып талдасак, эки салт тең тарыхты бир элдин же бир мамлекеттин чегинен чыгарып, адамзаттын жалпы тарыхы катары жазууга умтулган. Бул умтулуу аларды бири-бирине жакындатат, бирок ар бир салт бул максатка өзүнүн жолу менен жеткен.

Байыркы авторлор тарыхты ааламдын жаратылышынан баштаган, тарыхты география жана этнография менен айкалыштырган.

Чыгыш тарыхнаамасы ырааттуу уланып келгендиги менен айырмаланат: Табарийдин чыгармасы кийинки тарыхчылар үчүн негиз болгон, Ибн ал-Асир аны уланткан, Хондамир болсо бул салтты Темурийлер жана Мавераннахр тарыхы менен байыткан.

Батышта тарыхый ой жүгүртүү баскычма-баскыч жаңыланып турган: антик доордун күбөлүгүнөн провиденциалдык чечмелөөгө, андан маданият тарыхына жана цивилизациялар теориясына өтүлгөн.

Калыстык жана илимий текшерилгендик жагынан эки салтта тең жеке байкоо, булакты түп нускасында келтирүү жана сындуу текшерүү кездешет. Чыгыш тарыхчылары маалымат жеткирген адамдын ишенимдүүлүгүн текшерүүнүн системалуу ыкмаларын – иснадды, жарх жана тадилди, ошондой эле Берунинин булактарды сындуу салыштыруу ыкмасын – IX–XIV кылымдарда эле колдонушкан.

Табарий карама-каршы риваяттарды катар берип, өкүмдү окурманга калтырган.

Батышта системалуу архивдик сын XIX кылымда Ранке менен орногон.

Тарыхты бүтүн теориялык схеманын негизинде түшүндүрүү болсо Полибийден Тойнбиге чейин Батыш тарыхнаамасынын күчтүү жагы болуп келген, бирок бул ыкма автордун концепциясынын таасирин да күчөтөт.

Кол жазмалардын ишенимдүүлүгү жагынан эки салтта тең авторлордун түп нускалары сакталган эмес, тексттер бир нече нусканы салыштыруу аркылуу калыбына келтирилген, илимий сындуу басылмалар болсо негизинен XIX–XX кылымдарда даярдалган.

Бирок көңүл бура турган жагы – Чыгыш чыгармаларынын нускалары автордун дооруна бир топ жакын: Рашидиддиндин чыгармасы анын тирүү кезинде көчүрүлгөн жана вакф аркылуу үзгүлтүксүз көбөйтүлүшү кепилденген.

Берунинин чыгармасынын сейрек нускасы андан эки жарым кылым кийин жаратылган.

Антик Батыштын чыгармалары болсо миң жылдан ашык убакыт өткөндөн кийин көчүрүлгөн нускалар аркылуу, көп учурда жарым-жартылай жеткен.

Жалпысынан алганда, Чыгыш тарыхнаамасы булактын ишенимдүүлүгү, баяндоонун ырааттуулугу жана тексттин автордун дооруна жакын абалда сакталышы менен айырмаланат.

Батыш тарыхнаамасынын өзгөчөлүгү болсо теориялык жалпылоодо жана тарыхый көз караштардын ар түрдүүлүгүндө.

Албетте, бүгүнкү илимдин калыстык принциби менен карасак да, мусулман Чыгышынын тарыхчылары маселени так документтерге таянып чагылдырганы жана далилдеринин күчтүүлүгү менен айырмаланып турат.

Өзгөчө нускаларды сактоодогу, көчүрүүдөгү жана бүгүнкү күнгө жеткирүүдөгү аманатчылык – өзгөчө жетишкендик. Ушул мааниде, бизге окутулуп жаткан тарыхтын негизинен Батыш булактарына таянышы абдан түшүнүксүз. Бул жагынан Вольтердин көз караштары абдан маанилүү – ал Батышты дүйнөнүн борбору катары көрсөтүүнү четке каккан.

Чындыгында, тарыхты изилдөөдө Батышты борборго коюу акыркы кылымдардагы колониялык саясат менен байланыштуу көрүнөт. Анткени кожоюн өзүн эң байыркы жана тандалма катары көрсөткүсү келет.

Биз дагы көңүл бургубуз келген негизги маселе – адамзаттын пайда болушу менен байланыштуу.

Табарий адамзат Адам Атадан тараганын айтат. Ал Адам Ата жер жүзүнүн ар кайсы жерлеринен алынган топурактан жаратылганы, ошондуктан адамдардын өңү жана мүнөзү ар түрдүү экени жөнүндөгү риваятты келтирет. Топон суудан кийин бардык элдер Нух алейхиссаламдын үч уулу – Сам, Хам жана Яфестен тараган деп эсептейт.

Якубий да тарыхты Адам Атадан баштап, пайгамбарлардын силсиласы аркылуу баяндайт жана мында ахли китептин риваяттарын кеңири колдонот. Андан кийин инди, грек жана башка элдердин байыркы тарыхына өтөт.

Масудий Курандагы Адам Ата кыссасы менен баштайт. Элдердин Нухтун уулдарынан таралышын баяндайт, ошону менен бирге башка элдердин аалам жана адам жөнүндөгү көз караштарын да белгилеп өтөт.

Берунинин оюнча, ааламдын башталышына эч ким күбө болбогондуктан, бул жөнүндөгү билим ишенимдүү накл, башкача айтканда, ыйык китептер аркылуу гана алынат жана анын так датасын эсептеп чыгууга болбойт.

Ибн ал-Асир бул маселеде Табарийге ээрчиген: жаратылышты жана Адам Ата кыссасын иснадсыз, кыска аңгеме түрүндө берген.

Рашидиддин дүйнө тарыхын Адам Атадан жана пайгамбарлардан баштайт. Түрк-моңгол бөлүгүндө түрк элдерин Нухтун уулу Яфестин урпагынан чыгарат жана санжыраны Огуз ханга чейин жеткирет. Кытай тарыхы бөлүгүндө кытайлардын өз риваяттарын да келтирген.

Хондамир «Хабиб ус-сиярдын» биринчи томун Адам Атадан баштайт. Пайгамбарлардын тарыхы менен бирге Иран салтындагы Пешдадий падышаларын да келтирет, алардын биринчиси – Каюмарс.

Геродот адамдын пайда болушу жөнүндө өз теориясын бербейт, бирок элдердин бул жөнүндөгү дооматтарын келтирет. Египеттиктер эң байыркы эл экенин ырасташкан. Фараон Псамметих муну текшерүү үчүн эки наристени адамдардын сүйлөгөнүн уктурбай өстүргөн. Балдар айткан биринчи сөз фригияча чыкканы үчүн фригиялыктар байыркыраак деп табылган. Египет кохиндери 341 муунду санаганын да жазат. Скифтер болсо өздөрүн эң жаш эл деп эсептешкен жана биринчи адам Таргитай болгон дешкен.

Диодор эки көз карашты белгилейт: аалам түбөлүктүү деген жана аалам жаратылган деген көз караш. Андан кийин табигый түшүндүрмөнү баяндайт. Ага ылайык, алгачкы адамдар күн жылыткан нымдуу жерден пайда болгон, жаныбарлардай жашаган, жырткычтардан коркуп биригишкен. Тилди болсо үндөрдөн акырындык менен, муктаждыктан улам жаратышкан. Ошондуктан ар кайсы жерлерде ар түрдүү тилдер пайда болгон.

Полибий адамдын жаратылышына эмес, коомдун келип чыгышына кызыккан. Анын оюнча, топон суу, жугуштуу оору жана ачарчылык адамзатты кайра-кайра кырып салган. Аман калгандар үйүрдөй топтолуп, эң күчтүүсүнө баш ийген жана ушундай жол менен башкаруу формаларынын мезгил-мезгили менен алмашуусу башталган.

Евсевий жаратылыш жөнүндөгү Библиянын баянын кабыл алган, бирок хронологиялык таблицаларын Ибрахим пайгамбардан баштаган, анткени андан мурунку доордун даталарын ишенимсиз деп эсептеген. Халдейлердин жана египеттиктердин ашкере байыркы эсептөөлөрүн сындаган.

Орозий тарыхты Адам Атадан баштайт. Ал үчүн адамзаттын тарыхы – Адам Атанын күнөөсүнөн кийинки кырсыктардын тарыхы.

Оттон Августинге ээрчип, «эки шаар» Кабил менен Хабилден башталган деп эсептейт. Кабил дүйнөлүк шаарга, Хабил асмандагы шаарга негиз салган.

Боссюэ «Дүйнө тарыхы жөнүндө сөздү» «Адам Ата же жаратылыш» доорунан баштайт жана жаратылышты Библия хронологиясынын негизинде б.з.ч. 4004-жыл деп эсептейт.

Вольтер Библия хронологиясын ачыктан-ачык сындаган жана тарыхты ишенимдүү жыл эсебине ээ эң байыркы цивилизация катары Кытайдан баштаган. Ал адамзат ар кандай расаларга бөлүнүп, өз-өзүнчө пайда болгон деген көз карашты (полигенизм) да алдыга койгон.

Ранке тарыхты жазма документтер бар болгон доордон баштоо керек деп эсептеген. Ошондуктан «Дүйнө тарыхын» байыркы Чыгыш элдеринен баштаган, адамзаттын башталышын болсо тарых илиминин милдетине киргизген эмес.

Шпенглер бирдиктүү «адамзат тарыхы» түшүнүгүн четке каккан. Анын оюнча, адамзаттын жалпы максаты же планы жок. Тарых өзүнчө жогорку маданияттардын пайда болушунан башталат, андан мурунку алгачкы адам болсо «тарыхсыз» абалда жашаган.

Тойнби адамдын биологиялык пайда болушун табигый илимдердин тармагы катары калтырган. Ал алгачкы коомдор абдан узак доор жашаган болсо, цивилизациялар салыштырмалуу жакында, болжол менен акыркы алты миң жылдын ичинде пайда болгонун белгилеген.

Цивилизациянын пайда болушун «чакырык жана жооп» менен түшүндүргөн: мисалы, Египет жана Шумер цивилизациялары кургакчылыктын чакырыгына жооп катары пайда болгон.

Жыйынтыктап айтканда, Чыгыш тарыхчылары жана Батыштын христиан доорундагы авторлору адамзаттын тарыхын бир булактан – Адам Атадан баштайт. Алар элдердин келип чыгышын Нухтун уулдарынан таралуу аркылуу түшүндүрөт.

Эки тарапта тең жаратылыштын датасын аныктоого аракеттер болгон, мисалы, Евсевий жана Боссюэ.

Эки тарапта тең башка элдердин байыркылык жөнүндөгү дооматтарын сындагандар бар. Беруни ар түрдүү элдердин карама-каршы эсептөөлөрүн ачыкка чыгарган болсо, Евсевий халдейлердин жана египеттиктердин эсептөөлөрүн сындаган.

Чыгыш тарыхчылары бул маселеде салтка ишенимдүү бойдон калышкан. Алар башка элдердин көз караштарын (Каюмарс, инди космостук доорлору, кытай риваяттары) танбастан, белгилеп өтүү жана салыштыруу жолун тутушкан.

Батышта көз караштар кескин өзгөргөн: антик доордогу табигый түшүндүрмөдөн (Диодор) Библияга негизделген тарыхка өтүлгөн. Жаңы доордо болсо бул маселе тарых илиминен чыгарылып ташталган (Ранке, Шпенглер, Тойнби).

Берунинин жаратылыштын датасын акыл менен эсептеп аныктоого болбойт деген ою илимий этияттык жагынан Батышта бир топ кийин калыптанган көз караштарга жакын турат.

Биз айткыбыз келген сөз мындай: адамзат дээрлик XIX кылымга чейин өзүн Адам Атадан деп ишенип келген. Ушунун негизинде тарыхтар жазылган. Андан кийин күтүлбөгөн жерден муну танып чыгуу башталган. Буга биз ысымдарын келтирген Ранке, Шпенглер жана Тойнби сыяктуу тарыхчыларды мисал кылабыз.

Кызык, жаңы доорго келип адамдар капысынан «акылдуу» болуп, Адам алейхиссаламды танып калыштыбы? Же адамзаттын тарыхында болбогон бул көз карашты кимдир бирөө сиңирдиби?

Бул маселеде так бир жоопту айтуу мүмкүн эмес. Бирок анык нерсе мындай: мектептерде тарых китептеринде балдарга Адам алейхиссалам жөнүндө эмес, Олдувайдан же Неандерталь өрөөнүнөн «табылды» деп ырасталган «сөөктөрдүн» негизинде адамзат маймылга окшош бир жаныбардан пайда болгону сиңирилип келүүдө.

Китебибиздин узакка созулган ушул бабын бир суроо менен аяктасак: эгер адам өзүн Адам алейхиссаламдан таралгам деп эсептесе эмне болот, же адамдын пайда болуу тарыхы так эмес, балким, маймылга окшош бир жаныбардан пайда болгондурмун деп ишенсе, эмне болот? Бул анын жашоо образына, мүнөзүнө жана жүрөгүнүн абалына, напсисине жана акылына канчалык таасир тийгизет?

Урматтуу окурман унуткан жок болсо керек, биз эркин адамдын философиясы жөнүндө сөз баштаганбыз. Адамдын өзү, теги жана пайда болушу жөнүндө ишенимдүү жана кескин жыйынтыкка келиши бул маселеде маанилүү экенин Сиз да жакшы билесиз, албетте.

Акром МАЛИК