Чаро баъзан аввал муҳаббати сахт ва баъд нафрат пайдо мешавад? Муҳаббат — талпиши як тараф ба тарафи дигар…

Чаро баъзан аввал муҳаббати сахт ва баъд нафрат пайдо мешавад? Муҳаббат — талпиши як тараф ба тарафи дигар аст. Ин талпиш бо қасди ҳирс ё шаҳват нест, балки эҳсосе ки аз ин тамаъ озод аст, мавзӯи асосии ин матни мост. Дар таҳқиқи пайдоиши муҳаббат чунин суханон будааст: муҳаббат ба сабаби камол бедор мешавад, яъне маҳорат, илм, хулқи як инсон дар масъалае муайян дар дил нисбат ба ӯ гармӣ бедор мекунад. Муҳаббат ба сабаби навол таҷаллӣ мекунад, яъне одаме ки аз касе некии беминнат дидааст, ба ӯ сахт дилбаста мешавад. Аз ин ҳол баъзе низомҳо бо ғараз истифода кардаанд: ба кӯдакони ятим аввал зулми сахт мекарданд; баъд касе ӯро наҷот медод ва ятими бечора ба ҳамон наҷотдиҳандааш муҳаббати сахт мебаст. Муҳаббат ба туфайли ҷамол меояд — ба онҳое ки чашму абрӯяшон зебо, қоматашон борик аст, низ одам метавонад беихтиёр ошиқ шавад. Аз ҳад гузаштани муҳаббат ба хатар мебарад. Нисбат ба муҳаббате ки ҳосили камол ва некист, дар муҳаббате ки ҷамол — зебоӣ бедор кардааст, хатар қавӣтар аст. Ин чӣ гуна хатар аст? Харитаи роҳе ки муҳаббат ё ошиқ мепаймояд, чунин аст: аввал дар дил писандидани милт-милткунанда эҳсос мешавад; агар ин тухми муҳаббат бошад, ногаҳон ғурросзанон тамоми дилро мисли аланга фаро мегирад. Чӣ тавре ки ҳангоми бензин пошида, болояш гӯгирд задан оташ баланд мешавад, оташи ишқ ҳам дар даруни дил ҳамин тавр баланд мешавад. Дар боби муҳаббат инсон аз ду марҳала мегузарад: дар марҳалаи аввал ӯ табиат ва моҳияти муҳаббатро намедонад; дар ин бора на илм дорад, на таҷриба. Ин бештар ба ҷавонон тааллуқ дорад. Аз ин рӯ ишқ ошиқро ҳангоми ҳуҷуми аввалинаш девона мекунад. Ӯ ба маҳбуб беандоза муштоқ мешавад; рафта ҳам, нишаста ҳам дар бораи ӯ фикр карда, наздик аст аз ақл бегона шавад. Хоҳад муҳаббаташро изҳор кунад, ҷуръат надорад. Хоҳад ҷуръат кунад, метарсад, ки якбора аз маҳбуб ҷудо мешавад. Ҳамин тавр ошиқ сӯхтаву гудохта мегардад. Аммо ин ишқ оҳиста ором мешавад. Агар аз ин марҳала саломат гузарад, ошиқ бе зиёну зарар раҳо меёбад. Вале онҳое ки на аз ҳуҷуми аввали ишқ ва на аз ҳуҷуми такрорияш зиён накашида раҳо ёфтаанд, хеле каманд.

Марҳалаи дуюми муҳаббат — вақте ки ошиқ дар бораи як омадану як рафтани ишқ тасаввур пайдо мекунад, қобилияти пешакӣ ҳис кардани ҳуҷуми онро ба даст меорад. Агар боз нисбат ба касе дар даруни ӯ талпиш пайдо шавад, медонад, ки чӣ ба сараш меояд ва чунон омода мешавад, ки гӯё ба тӯфон ё оташ даромаданӣ бошад; аниқ мефаҳмад, ки ишқ ба сараш чӣ мусибатҳо меорад. Инсонҳои бисёр оқил метавонанд аз ин бало раҳо ёбанд, ва дар ин ҳол ҳам ғайр аз гурехтан аз ҳамон маҳбуб роҳи дигар намемонад. Агар ошиқ ҳангоми шарораи аввал гурезад, бурд кард. Агар гурехта натавонад, дар вохӯрии дуюм аланга баланд мешавад; дар вохӯрии баъдӣ агар маҳбуб ба ӯ ягон лутфе кунад, тамом, акнун ӯ ғуломи маъшуқ аст; дафъаи дигар агар маъшуқ ба ӯ эътибор надода, андаке бо дигарон машғул шавад, акнун тамошоро бинед — барои ошиқ тамоми ҷаҳон дар зулмат ғарқ мешавад; гӯё қиёмат бармехезад. Ин ишқи ҳақиқӣ аст ва шифо надорад. Маҳз дар ҳамин фосила чизҳои аҷиб рух медиҳанд — агар ишқ ҳақиқӣ бошад, пас аз ин сӯзу гудозҳо ҳама чиз ба як маром меравад; вале агар муҳаббати хом бошад, ошиқ метавонад маҳбубро бад бинад. Хомии он дар он аст, ки ба он нафс омехта шуда, хоҳишҳои нафс бо муҳаббат омезиш ёфтаанд. Ин омезиш заҳри бисёр хатарнок аст. Нафс шаҳвати ҷисмонӣ ва маънавӣ дорад. Агар шаҳвати ҷисмонӣ дар сурати лаззати тан намоён шавад, шаҳвати маънавӣ бо кибр ва иззатталабӣ зоҳир мегардад. Агар нафс ба муҳаббат омехта шавад, яке аз ду офат ба вуҷуд меояд. Дар натиҷа эҳсосе ки муҳаббат ном дорад, ба нафрат табдил меёбад. Ошиқ барои маҳбубаш ба душмани ҷиддӣ табдил ёфта, ба ӯ бадӣ карданро сар мекунад. Аз ин рӯ одами ориф ва оқил агар хатари муҳаббатро ҳис кунад, ба он иҷозат намедиҳад. Зеро оқибати он маълум нест. Аз «ошиқ шудам» гуфта ба олам ҷор задан худдорӣ кардан беҳтар аст. Агар пас аз муҳаббат нафрат пайдо шавад, ба наҷоти касе ки тавба карда, ҳама корро ба Худо супорида, бештар бо ибодат машғул мешавад, умед ҳаст. Ин мушкили тарафи ошиқ буд. Тарафи маҳбуб агар оқил бошад, худро аз он ки ба ӯ ошиқ шаванд, эҳтиёт мекунад. Агар ба ӯ ошиқ шаванд ҳам, барои он ки оқибати ин муҳаббат нафрат набошад, бо ошиқи бечора бо ҳикмат ва тадбир муомила мекунад. Вале барои ин ӯ бояд бисёр бохиммат бошад, вагарна барои касе ҷон сӯзонда чӣ мекунад?! Аммо ишқи ҳақиқӣ, муҳаббати пок ва ҳақиқие ҳам ҳаст, ки дар ин мақом ҳар ду тараф якдигарро мефаҳманд, дар назди якдигар хок мешаванд; дар ин ҷо на шаҳват ва на иззатпарастии нафс ҳаст! Баръакс, ин муҳаббатест, ки дунёро ба биҳишт табдил медиҳад, дар охират азобҳои ҷаҳаннамро аз ёд мебарад ва ба дил оромии беканор мебахшад, биҳиштро ҳам ба макони абадӣ ва дар тасаввур нагунҷанда мегардонад. Ба он танҳо ҳавас кардан мумкин аст, халос.

Акром МАЛИК