БОБИ ҲАШТУМ

БОБИ ҲАШТУМ

ХОНАДОНИ ХУСУР

Фасли якум

Масъалаҳои умумӣ

Дар давраи шӯравӣ барои пора-пора кардани арзишҳои кӯҳна корҳои низомманд ва мақсаднок бурда мешуданд. Ҳадафи нахустин оила буд. Агар оила парешон карда шавад, бас, шайтон бешубҳа ба муроди худ мерасад. Барои ин ба корҳои зерин зӯр дода шуд: 1. Кӯдакро аз падару модар ҷудо кардан. Агар имкон бошад, кӯдакро бар зидди падару модар, бо рӯҳияи беэътиноӣ калон кардан. Барои ин бо шиори «ба занон озодӣ, ба занони Шарқ ҳуррият медиҳем» онҳоро гӯё «аз занҷир раҳо карданд» ва ба саҳроҳо партофтанд, дар заводҳо мисли канизон кор фармуданд, тракторҳо ронданд ва занонро ба саратон ва дигар бемориҳои табобатнопазир гирифтор карда куштанд. Ҳамаи инро қаҳрамонӣ нишон доданд. Занони зоидаро дар саҳро кор фармуда мекуштанд ва кӯдаконашонро дар ҷойҳое ки «ясли» ном доштанд, нигоҳ медоштанд. Дар асл, ҳамин ки зан мезоид, кӯдакашро алоҳида гирифта, шири дӯшидаи ҳамаи модаронро омехта дода, навзодонро хоҳару бародари ширӣ ҳам мекарданд. Кӯдаке ки шири модари худро нахӯрдааст, дар ясли зери муомилаи хунук бе модар калон шуд; ятимхонаҳо ва зиндонҳои кӯдакон, ки дар давраи хонигариҳо набуданд, пайдо шуданд; баъд кӯдак дар мактаб ҷудо аз падару модар «хонд», яъне тирамоҳу баҳор кӯдаконро ҳамчун ғулом ба саҳро ба пахта фиристоданд; дар мактаб бехудоӣ ва ғайр аз ин як қатор ғояҳои бегона аз инсоният талқин карда шуданд ва ғайра. Ҳамин тавр, оҳиста-оҳиста кӯдакон ба падару модарашон итоат намекардагӣ шуданд. Онҳо донандагони замона, падару модарон бошанд, ақибмонда нишон дода шуданд; бахусус, ин ғояҳо дар осори адабӣ, спектаклҳо ва филмҳо дар нақшаи аввал пешниҳод гардиданд. Ҷавонони ба ҳам ошиқ табақаи пешқадам буданд, падару модароне ки онҳоро намефаҳмиданд, гӯё бешуур буданд; бахусус, унсурҳои ин ҳолат дар филмҳои «Овозаҳо дар маҳалла» ба чашм мерасанд. 2. Оилаҳои навро бе хусуру хушдоман зиндагӣ кунонидан, миёни арӯс ва хушдоман адоват андохта, кайфияти душмании абадиро ташаккул додан. Дар спектакли «Шӯриши келинҳо» ин ҳолат инъикос ёфт; муаллиф ба масъала бениҳоят боэҳтиёт муносибат кардааст, ба назарам, адиби бузург ҳуҷум ба арзишҳоро бо афсӯсу надомат, бо хандаи талх, бо хандаи ашколуд нишон додааст. Бахусус, дар рӯзномаҳо хушдоманҳоро «золим» номида, ба кори шахсии оилаҳо дахолат кардан, он ки ҳамаи писарон ба гапи занонашон даромада, бар зидди модароне ки онҳоро калон кардаанд исён мекунанд, дарде ки дар дили модари доно чун Фармонбибӣ, модаре ки барои ягонагии оила ва фарзандонаш ҷон фидо мекунад, бедор шудааст, ба назарам, мисли фоҷиае менамояд, ки дар қиёфаи ханда кашида шудааст. Дар филми озарбойҷонӣ «Хушдоман» бошад, золим ва тарсончак нишон додани хушдоман, аз ҷониби арӯс бозича шудани ӯ ва ғайра дар асл манзараи бо реша канда шудани арзишҳои кӯҳна буд. Ҷузъиёт ва ғояҳои ин филмҳо баъдтар дар асарҳои саҳнавие монанди «Супер-хушдоман», ки дар давраи истиқлол навишта шуданд, низ давр заданд. 3. Ба он ноил шудан, ки падару модарон ва хусуру хушдоманҳо нисбат ба фарзандон ва арӯсони худ бетафовут ва лоқайд бошанд. Дар бисёр асарҳои адабӣ, масалан, дар пьесаҳое монанди «Доруи виҷдон» падару модарони муосир қарорҳои озоди фарзандонашонро «эҳтиром мекунанд», аммо ҷанбаи қобили таваҷҷуҳ ин аст, ки нависандагони мо тавонистанд ба шаклҳои гуногун нишон диҳанд, ки дар натиҷаи тарбия ва лоқайдии падару модар фарзандон бе такягоҳи маънавӣ мемонанд. Оқибати ҷудо кардани калонсолон аз хурдсолон зери ниқоби муосирӣ хуб нест — дар натиҷаи бемақсадӣ, беғоягӣ, бемаъноӣ одамонро рӯҳафтодагии амиқ, ғам, васваса фаро гирифта истодааст; ҷавоби дурусти саволи «чӣ гуна бояд зист?» аз ақлҳо бардошта шуд; шаклҳои мумтоз, бахусус, бо хушдоман зиндагӣ кардани арӯс гӯё бехирадӣ, зулм фаҳмида мешавад. Ҳол он ки дар хизмати хушдоман зиндагӣ кардани арӯс як низоми беназири зиндагист.

Агар шароит иҷозат диҳад ва арӯс то наберадор шудани худ ҳам дар ҳузури хушдоман бошад, мақсад ҳосил мешуд. Ин шакл чунин ҷиҳатҳои аъло дорад: 1. Хушдоман таҷрибаҳои дар тӯли умр ҷамъовардаашро ба арӯс мегузорад. 2. Арӯс тартиби рӯзонаи аниқ пайдо карда, қоидаҳои аниқ ва ташаккулёфтаро аз худ мекунад: ин барвақт бедор шудан; барои оила тайёр кардани наҳорӣ, хӯроки пешин, хӯроки шом; дар як вақт ҷамъ шуда хӯрок хӯрдани оила; аз хушдоман аз худ кардани асрори ошпазӣ, озодагӣ, дӯзандагӣ; вақт наёфтан барои ташвиш додани шавҳар, балки ба воя расида, ба рӯйи ҳаёт рост нигариста, ақл пайдо кардан — ҳамаи инҳо дар хизмати хушдоман ба даст меоянд. 3. Кӯдакон тарбияи бобо ва бибиро мегиранд. Онҳо азбаски аз меҳнати ҷисмонӣ дасташон хеле холӣ шудааст, бо илм, маърифат ва ҷаҳонбинии кӯдакон машғул мешаванд. 4. Дар ҳама нафс ҳаст, бахусус, нафси зан исёнро бештар дӯст медорад; хам шудан пеши хушдоман нафси арӯсро тарбия мекунад; роҳ ёфтан ба дили хушдоман барои ӯ дарси ҳаёт мешавад. Арӯс бар хилофи нафс рафтанро меомӯзад; агарчи ҳукмронии хушдоман ба ӯ писанд наояд ҳам, фардо самари онро мебинад. Арӯси хушдомандор — арӯси бовиқор; арӯси бехушдоман — арӯси масхара. 5. Хонаи хушдомандор — хонаи пурбаракат аст. Агар писар ёфтаашро ба падараш диҳад, падару модар маслиҳат карда тақсим мекунанд; ин беҳтарин тақсимот буда, танҳо ба чизҳои зарурӣ харҷ карда мешавад ва дар натиҷа пасандози оила бақувват мемонад. Зеро хусуру хушдомани калонсол таҷрибаи бузурги молиявӣ доранд, онҳо ба ҳар чиз ҳарис нестанд; танҳо чизҳои заруриро мехаранд; пас, пули зиёдатӣ ҷамъ мешавад, бо нақша ба ҷойҳои зарурӣ равона мегардад — хонаҳо сохта мешаванд, мошинҳо харида мешаванд ва ғайра. Умуман, дар як ҳавлӣ зиндагӣ кардани чанд писар ва арӯсон — ҷоиҳо як қатор фоидаҳо меорад. Одатан, арӯсон ба шавҳарашон «ҷудо шавем» гуфта, гӯшу мағзашонро мехӯранд. Эҳтимол ҳам дорад, ки писар ба ҳилаи зан фирефта шуда, оҳиста-оҳиста ғур-ғур карда, барои ҷудо шудан аз падару модар иҷозат гирад. Вале ин чандон кори сазовори сафедкунӣ нест. Вақташ ки расад, падару модар худашон мегӯянд: «акнун бароед». Ҳол он ки дар оғӯши падару модар зиндагӣ кардан мувофиқтарин роҳи ҳал аст. Албатта, дар гуфтаҳои ҷавонон, ки «алоҳида зиндагӣ кунем, мустақил шавем», низ асосҳои ба худ хос ҳастанд. Баъзан аз ҷониби хусуру хушдоман аз ҳад гузаштанҳо рух доданашро истисно кардан мумкин нест. Аммо сабру шукр аз ҳама беҳтар аст. Ҳама чизе ки бо ҷудо шуда баромадан ёфта мешавад — гум кардан аст. Ҳама чизе ки бо хушдоман якҷоя зиндагӣ карда гӯё гум карда мешавад — ёфтан аст. Агар имрӯз хоҳем, ки насли худро наҷот диҳем, бояд ба ҳамин қалъа баргардем. Дар ин қалъа ҳар кас вазифаи худро иҷро кунад. Вагарна, тӯъмаи аждаҳои беҳаёӣ ва зулм, бенасабӣ ва рӯҳафтодагӣ, ки тамоми рӯйи заминро фурӯ мебарад, мегардем. Хулоса, гапи мо ин аст — оилаи комил оилаест, ки хусуру хушдоман, писарон ва арӯсон ҷамъ шуда зиндагӣ мекунанд. Барои он ки ин оила воқеан комил бошад, бояд ба баъзе қоидаҳои ахлоқӣ амал кард; дар ин бора дар фаслҳои минбаъда таваққуф мекунем.

Акром МАЛИК