ON İKİNCİ BÖLÜM

ON İKİNCİ BÖLÜM AİLEDE EĞİTİM VE İLİM

İlim, hakikatleri bize anlatan bir vasıtadır. İlim olmazsa, ilimle meşgul olmazsak, her birimiz cehalet bataklığına batarız. Bir düşünün: her aile kitap okuyor, her aile ilmin değerini derinden kavrıyor, ilmiyle ihlasla amel ediyor. İlim, amacına ve görevine göre çeşitlidir. Her şeyden önce ilim faydalı ve faydasız ilim olarak ayrılır. Faydalı ilim müşkülünüzü kolaylaştırır, kalbi ve aklı karanlıktan aydınlığa çıkarır, ruhunuza huzur bahşeder. Faydasız ilim sizi daha da müşküle düşürür, kalbinizi ve aklınızı aydınlıktan karanlığa atar, ruhunuzu kaygıya ve vesveseye uğratır. Faydalı ilim, amelî ilimdir. Amelî ilim iki kısma ayrılır: hayatî muamele ve ruhî huzur için gerekli olan ilim ile meslek ve zanaata dair ilim. Hayatî muamele için insana edep ilmi gerekir. Edep, herkese ve her şeye karşı gerekli olan muameledir. Edep ilmi feraseti ve aklı geliştirir. Edep ilmi insanın bâtını ve zâhiri için gereklidir. Zâhirî edep konuşmak, söz seçmek, çevredeki her insana uygun şekilde yönelmektir. Zâhirî edebin birincisi sözü azaltmaktır; bütün belalar çok konuşmaktan gelir. Konuşurken yalnızca güzel söz söylemek ikinci kuraldır. İbadetler hakkındaki ilim faydalı ilim sayılır, bu konuya “Ailede İbadetler” bölümünde değineceğiz. Bâtınî edep, kalbi ve hayali kötü düşüncelerden arındırma ilmidir. İnsanlar hakkında kötü zanda bulunmak, şehevî ve hayvanî düşüncelere dalmak gibi şeylerden kurtulmak için bu ilim gereklidir. Meslek ve zanaata dair ilimler şudur: insan hangi meslek ya da zanaatla meşgulse, o alanın ilmini derinlemesine ve etraflıca bilmesi şarttır; ayrıca bu konuda kendi maharetini ve bilgisini genişletmekten asla durmamalıdır. Üretim, hizmet ve başka hangi alan olursa olsun, kişi onun ilimlerini iyice özümseyip uygulamaya geçirsin; bu onun için zorunludur. Meslek ve zanaata dair ilimler insanın maddi geçimi için gereklidir; bu sebeple insanların çoğu bu konuda pek ciddi zorluklarla karşılaşmaz. Ama kalbi ve iç dünyayı temiz ve huzurlu hâlde tutmak, aklı sürekli faydalı tefekkürle meşgul etmek insanların çoğu için çok büyük zorluk doğurur. İnsanoğlu her gün yemeğe ve suya, ayrıca bedenî temizliğe muhtaç olduğu gibi ruhunu beslemeye de muhtaçtır. Ruhun ihtiyacı ilim ve marifetle giderilir. Bu yüzden insanoğlu sürekli olarak insanlığa ve iyiliğe çağıran, vahşetten ve kötülükten alıkoyan ilimlere, kitaplara, okumaya ve sohbetlere yönelmelidir. Her gün en az üç kez yemeğe, iki kez yıkanmaya ihtiyaç olduğuna göre, ilim almaya ve marifet sohbetlerine de bundan aşağı kalmayacak ölçüde ilgi göstermelidir. Bedenin gücü ve rahatı için temiz ve helal yemek, tatlı ve berrak su veririz; eğer pis ve murdar yiyeceği bedenimize sokarsak, elbette hastalığa yakalanırız. En ilginci, insanın vücudundan yediği şeylerin kokusu çıkar. Domuz yerse domuzun kokusu, köpek yerse köpeğin kokusu; içki içerse içkinin kokusu; gül suyu içerse gül suyunun kokusu çıkar. Koyunun asıl kokusu hoştur; sadece altı temizlenmezse pislik çoğalır, pisliğin üstünde yata yata canlı koyunun eti kokmaya başlar. Bu sebeple koyun eti yiyen insanın derisinden de güzel kokular yayılır. İlim ve marifet, kitap ve okuma, sohbet ve buluşma kalbin gıdası olduğuna göre, bu gıdanın da temiz ve helal olması önemlidir. Yemek ağızdan boğaza, boğazdan gırtlağa, gırtlaktan içeriye indiği gibi, ilim ve marifet de göz ve kulak yoluyla kalbe yol alır. Ağza her şeyi tıkıştırmak olmaz; gözden ve kulaktan da her şeyi doldurmak iyi değildir. Pis yemek mideye iner inmez insan bedenini ağır ve halsiz bir hâle soktuğu gibi, pis sözler ve pis görüntüler de kalbi işte böyle bir eziyete atar.

Yemekleri birbirine karıştırıp yemek olmadığı gibi, anlamca birbirine zıt olan şeyleri okumak, dinlemek ve görmek de kalbi ve hayali şaşırtır; bu tabiidir. Bedenimiz cisim olduğu için ondaki zehir çabucak kendini gösterir; ama kalbimiz latif ve göze görünmez olduğu için zehirli ilim ve faydasız bilgi bize birden hissedilmez. Ancak şüphe yok ki bu şeylerin saldırısı kendini çok bekletmez: karamsarlık, sebepsiz gam, haset, vesvese, kaygı, tembellik, zihnin zayıflığı, düşünceyi toplayamamak, dağınıklık ve daha birçok manevi illet tam da bu zehirlerin sonucudur. Hatta bu zehirler vücuda da tesir eder, çünkü ruh vücudun her yerine yerleşmiştir; ruha düşen zehir bütün vücudu ezip geçer. Ruh bu zehirden kurtulamayıp, kafesteki kuşun kendini parmaklıklara vurduğu gibi kendini her tarafa vurur; işte o zaman insan karamsarlığa ve keyifsizliğe düşer. Bundan çıkan sonuç şudur ki kalbimiz ve aklımız için zehirli olan her türlü söz ve görüntüden perhiz etmemiz şarttır. Bu sözlerimizin hepsi ilmin önemi ve mahiyeti, insan hayatındaki yeri hakkındaydı; şimdi ailede ilmin nasıl yoluna konulacağı hakkında konuşalım. İlim ehli, toplumun geneline oranla son derece azdır. Ne yazık ki insanlar ilim ehlini hiçbir zaman layıkıyla kıymetlendirmemiş, aksine onlara eza ve cefa etmişlerdir. Bu sebeple ailenin birinci işi ilim ehlini kıymetlendirmek ve onlara hürmet etmektir. İkinci iş, mesela ayda bir kez güvenilir ve ameli güzel bir ilim ehlini eve davet edip çocuklarla birlikte ondan ilim almaktır. Hocadan terbiyemiz, aklımız ve ferasetimiz için gerekli olan, edebi ve insanlığı öğreten ilimlerden paylaşması istenir; hoca eve davet edilir, misafir edilip ikramda bulunulur, sonra baba ve çocuklar toplanıp otururlar, hoca onlara bir saat kadar kitap okur ve soru-cevap yapılır. Bu hizmeti için hocaya güzelce bir hediye vermek ve güzel sözlerle gönlünü hoş etmek gerekir. Üçüncü iş şudur ki evde mutlaka bir kütüphane bulunmalıdır. İyi ve yeni kitaplar satın almak, okumak ve ayrıca hocanın huzurunda onları müzakere edip manasını çözmek gerekir. Elbette çocukların eğitimi, okul dersleri de takip edilir; zorlukları varsa kolaylaştırılır. Çocuğu özel öğretmene ya da kursa vermekle iş bitmez; bu sebeple bizim verdiğimiz tavsiye, inşallah, amelî sonuç verecek sağlam bir tavsiyedir. Bundan başka şehirde düzenlenen güzel ilmî etkinliklere ve sohbetlere gitmek gerekir. Nerede ilimden söz edilirse, mutlaka oradan nasiplenmek gerekir. Şüphesiz burada faydalı ilimlerden bahsediyoruz. Eğer böyle yapılırsa, her aile buna alışırsa, elbette ilim insanları aziz kılar, ahlaklarını güzelleştirir ve insaflı, diyanetli, sabırlı ve metanetli olmalarına hizmet eder.

Akrom MALIK