Hayatımızdaki işler iki kısımdan ibarettir: bizim irademizde olan işler ve bizim irademizin dışında kalan…

Hayatımızdaki işler iki kısımdan ibarettir: bizim irademizde olan işler ve bizim irademizin dışında kalan işler. Akaid ilminde insanın iradesine külli iradenin cüzü denir. Külli irade – irade etmenin tamamı Allah’tadır; bu iradenin küçük bir kısmı insana da verilmiştir, onun adı cüzi iradedir. Ya da bu manayı istitaat kelimesi de ifade eder. İnsanın saat kaçta uyuyup uyanacağı; güzel sözler mi söyleyeceği yoksa kötü sözleri mi seçeceği; helal emek mi harcayacağı yoksa haram helal demeden yiyip mi içeceği; ibadet mi edeceği yoksa ondan yüz mü çevireceği – bunların hepsi cüzi iradedeki ya da istitaattaki işlerdir. Çünkü akıl bu işlerde insanın iki işten birini seçtiğini tasdik eder: Akşam saat onda uyumak da mümkündür; telefonu karıştırıp her şeye bakarak gece yarısını geçirip uyuyamamak da mümkündür; kitap okumak ya da YouTube’da avare avare dolaşmak – bunlardan hangisini yapacağı herkesin kendi elindedir. Ama erkek ya da kadın olarak doğmak; kimin evladı olmak; hangi yurtta, hangi zamanda dünyaya gelmek; rızkın geniş ya da dar olması, ecelin vakti ve bunun gibiler insanın iradesinin dışındadır. İnsanoğlunun iradesi dışındaki işler için kaygılanmaması arzu edilir. Çünkü onu değiştirmenin hiçbir imkânı yoktur. Fakat kendisinin yapabileceği ve imkânı dahilindeki ameller için gam çeksin. Nefsine uyarak işlediği günahları üstlenip tövbe etsin; tembellik yüzünden türlü kınamalara uğradığı için kendini suçlasın ve bu işleri bitirdikten sonra geçmiş hatalarını tekrarlamamaya çalışsın. Yani nefsini zincirden boşaltmasın; erken yatıp erken kalksın; çalışsın; helal yiyip içsin; zulmetmesin; harama bulaşmasın ve benzeri. Bazen insanları yakınları terk eder. Bu iki sebeple olur. Birincisi, ölüm dostları ayırır. İkincisi, giden tarafın isteğiyle olur. İnsan asla başkalarının isteğine sahip olamaz, bu onun iradesinde değildir; demek ki sebep ne olursa olsun, gidenler için gam çekmemek gerekir. Çünkü bu senin elinde değildi. İnsanları kendi iradelerine bırak. Herkes kendi hayatını yaşasın; başkalarına efendilik edeyim dersen, hatta bunu iyi niyetle, o başkasının faydası için yapsan bile nefretle karşılaşırsın. İmkânı ölçüsünde gayret eden kazanır. Allah adaletli bir Zat’tır. O, herkese öyle bir imkân vermiştir ki onun tamamını kullanan insan elbette kalbinin, nefsinin ve aklının razı olacağı bir sonuca ulaşabilir. Bunu kavrayabilmek için yalnızca hikmet gözü gerekir. Gözü ise ya cehalet ya da gaflet perdeler. Sözümüzün sonunda şunu söyleyelim: İnsandaki cüzi irade de Allah’ın iradesindedir. Bunun nasıl olduğunu ve sırrını kul kavramaktan acizdir; zaten aciz olması tabiidir, çünkü o kuldur, O ise Allah’tır. Allah’ın bütün işlerini anlamak kulun işi değildir. Kulun işi itaat ve teslimiyetten ibarettir.

Akrom MALIK