SEKİZİNCİ BÖLÜM

SEKİZİNCİ BÖLÜM

Üçüncü Fasıl

Kayınvalide

Kayınvalide derken burada gelinin kayınvalidesinden söz ediyoruz; damadın kayınvalidesi sonraki fasıllardan birinin konusu olacak. Kayınvalide kadın olduğu için kadınlara has bazı kusurlardan uzak değildir, ama arkasında en az 20 yıllık aile hayatı tecrübesi vardır. Bu tecrübe kayınvalideyi bilge, akıllı ve cesur bir anneye dönüştürmüştür. Kayınvalide geline anneden yakındır. Çünkü anne kızını gelin etti, artık kız ona ait değildir; artık kız ömrünün sonuna kadar kayınvalidenin hizmetinde olur ve bu kadın onun için annesinden daha yakın bir kadına dönüşür. Gelin kız değildir; o, kayınvalideye kızdan daha yakındır. Kız annesinin bağrında en fazla 20 yıl kadar kalır; ama Allah ömür verirse kayınvalidenin elinde 30-40 yıl terbiye görür. Dolayısıyla kızın hayatında kayınvalidenin yeri çok önemli bir yer sayılır. Kayınvalide gelin alırken, gelin evine girmeden önce muamelenin bütün kurallarını belirlemelidir. Bunun için niyetini doğru kılar, geline tarafsızlıkla, sevgi ve şefkat gözüyle bakar. Onu oğlunun yoldaşı olarak bilir. Geline yapılan iyilik — oğula yapılan iyiliktir. Geline gösterilen hürmet — oğula gösterilen hürmettir. Gelinin kadri — oğlun kadridir. Gelinin afiyeti — oğlun huzurudur. Üstelik halkın sözü sözdür: Oğluna yaranmak istersen, karısını öv. Buradan hareketle kayınvalide kalbindeki niyeti tekrar tekrar yoklasın: “Gelinimi koruyacağım, ona güzel konuşacağım, ona karşı adil ve şefkatli olacağım.” Kayınvalide gelinle arkadaş değildir — bu temel kuraldır. Bazıları gelin almadan önce adayla çok yakınlaşırmış; bu yalnızca zarar getirir. Kayınvalide ile gelin arasındaki muamele belli dönemlere göre farklılık gösterir. Yeni geline ciddi, ağır, yumuşak muamele gerekir. Çünkü hayat tecrübesi azdır, gençtir, toydur ve hata yapması tabiidir. İlk on yılda kayınvalidenin gelini biraz uzakta tutması yerinde olur; yani gelinle az konuşur, onunla şakalaşmaz, sırlaşmaz, iğneli ve imalı sözler söylemez, tek bir kusuru için hemen azarlamaz; bilakis iki defa kesin ve yumuşak bir şekilde uyarır, sonra azara geçebilir; ama her şeyden önce her işi bizzat yapıp göstermelidir, çünkü gelinin kendi evindeki düzen ve aldığı terbiye kayınvalidenin istediği gibi olmayabilir, onun zevkine ve arzusuna uymayabilir.

Torunlar doğar, aile türlü tören ve merasimlerden, yas ve bayramlardan geçer — on yıl boyunca kayınvalide ile gelin yavaş yavaş kaynaşır. Kayınvalide kendini hemen kötü ve öfkeli bir surette göstermez, zaten buna gerek yoktur; ama ev idaresinin kanunlarına şaşmadan riayet eder: Kayınvalide uyku vakitlerini denetler — önce kendisi erken uyanmalıdır; sabah namazına kalkar; geline de bunu tembihler; zikir ve dualardan sonra evde ve avluda sabah temizliği yapılır — yazın su serpilir, süpürülür, tozlar silinir; kışın kar küreklenir, ev içi süpürülür vesaire; aileye kahvaltı hazırlanır — evde yapılmış reçeller ve kaymaklar, süt ve tereyağları, bal ve nabatlar, akide ve beyaz şekerlemeler, ekmekler ve çörekler, ağzı açık fıstıklar ve bademler, yer fıstıkları ve cevizler, kuru üzümler ve kayısı kuruları, sıcacık siyah ve yeşil çaylarla çiçekli sofra üzerinde kahvaltı yapılır. Kahvaltıdan önce ve sonra dua okunur. Her günün bir planı olması şarttır — kahvaltıdan sonra torunlar okula, erkekler işe gönderilir; birçok köy ailesinde kadınlar tarlaya işe götürülür; mümkünse kadınları büyük çaplı çapa işine katmamak daha uygun görünür; evde, avluda böyle iş yaparlarsa, kendileri isterlerse elbette olabilir. Arada bir bedenî emek gerekli olur, ama çiftçilik gibi işleri onların gücüne dayanarak yapmamak gerekir. Kayınvalide her gün için avluda belli amaçlı bir iş düzenlemelidir: bir gün kavanoz kapatmak, bir gün kilim yıkamak, bir gün yorgan kılıflarını yıkamak, bir gün perdeleri yıkamak, bir gün avludaki çiçeklere bakmak, bir gün ekmek pişirmek vesaire. Avluda kaç gelin olursa olsun, elbette işle meşgul olmaları iyidir. Öğle ile ikindi arasındaki zaman diliminde gelinlere istirahat verilir. Ama yine saat kaçta çıkacakları ve hangi işi yapacakları belirlenir. Akşam yemeğinden sonra, yatsıyı kılıp gelinler kayınvalideye: “İyi geceler, anneciğim!” — diyerek kendilerine verilen odaya çekilirler. İkinci on yılda kayınvalide geline biraz ayrıcalık tanır; onu kendisiyle misafirliğe götürebilir, ailenin bazı meselelerinde ona danışır. Üçüncü on yılda geline artık epey serbestlik verilir. Fakat kayınvalide hiçbir zaman kendi hüküm sahibi makamını elden kaçırmamalıdır. Bu makam ailenin sağlamlığı için de şarttır. Kayınvalide gelinleri oğulların yaşına göre ayırt etmelidir — büyük oğlun karısının küçük oğlun karısına göre farklı derecede bir mevkie sahip olması iyidir. Küçüklerin had ve sınırlarını bilmeleri için bu gereklidir. Kayınvalide hiçbir zaman dünürlerini çekiştirmez; geline “baban şöyle, annen böyle” demesi akla sığmaz. Gelinin şahsiyetine, onuruna dokunmaz. Gelin kayınvalideden hem çekinmeli hem de ona hürmet etmelidir. Kayınvalide geline öyle bir şekilde iş buyurmalıdır ki gelin hizmeti şeref bilsin; kayınvalide iş buyurmazsa gelinin içi sıkılsın. Kayınvalide gelinle atışmaz, bağırışmaz; bu, aile ahlakına ciddi zarar verir. Yumuşaklık ve tatlı söz temel ölçü sayılır. Akıllı kayınvalide hiçbir zaman gelinini kimseye şikâyet etmez. Bilakis gelinde rastlanan kusurları tedbir ve akılla halletmeye çalışır. Bu hususta acele etmez, vakarını korur. Sözün özü, kayınvalidenin gelinle mesafeyi koruması, ona hem yumuşak hem kesin konuşması, ciddiyetini ve merhametini aynı ölçüde göstermesi, gelinin makamını adım adım yükseltmesi amaca uygun görünür.

Akrom MALIK