Жақын тарихта «Ескі өзбек жазуы» атты арнайы оқу құралдары да басылып шыққаны белгілі, олар қазір де…

👉 Басы

Жақын тарихта «Ескі өзбек жазуы» атты арнайы оқу құралдары да басылып шыққаны белгілі, олар қазір де қолданыста.

Араб емлесіне негізделген жазуды атау жөнінде зерттеушілер арасында талқылаулар болғаны сөзсіз. Өйткені өткен түрлі кезеңдерде бұл жазу мен тілге қатысты «ескі өзбек жазба әдеби тілі», «ескі түркі тілі», «ескі өзбек тілі», «ескі өзбек тілінің классикалық кезеңі», «ескі өзбек классикалық жазба әдеби тілі», «шағатай түркісі», «классикалық шағатай тілі» және осы сияқты көптеген атаулар қолданылғаны байқалады.

Не болғанда да, ғұн-руникадан кейін, ұйғыр жазуымен қатар, параллель қолданылған жазуды қандай жағдайда да араб әліпбиі біріктіріп тұрады. Осы бірлік негізінде пайда болған дереккөздердің тілі мен жазуына қатысты «ескі» сөзін қолдану орынсыз.

Сынау оңай, шешімі қандай? Меніңше, «ескіден» бас тартып, «мумтоз» сөзін қолдану керек. Сонымен қатар, кейбір ғылыми әдебиеттерде «классикалық» сөзі де қолданылыпты. Бізде «ескі өзбек тілі» терминіне ұқсас «ескі өзбек әдебиеті» тіркесі дерлік қолданылмайды.

Дүниеде белгілі бір ұлттың болмысы мен бірлігін оның ұлттық тілі мен әдебиеті айқындап береді. Олар — ет пен тырнақ, бірін екіншісінен ажыратуға болмайды. Бірін «ескі», екіншісін «мумтоз» деп атау орынды емес, меніңше.

«Өзбек мумтоз әдебиеті» термині бүгін белсенді қолданыста екен, соған сәйкес «өзбек мумтоз жазуы», «өзбек мумтоз тілі» деп атау барлық жағынан орынды деп ойлаймын.

Біреу Н.Эркильман, А.Фрезкайнер немесе Д.Секретая сияқты әлемге әйгілі социопротлингвистерден дәйексөз келтіріп, бәлкім, бұл сөзге қарсылық білдіруі де мүмкін. Шын мәнінде, ғылымда пікір өзгерісін, даму мен прогресті ескеру маңызды.

Меніңше, шын мәнінде «ескіден» бас тартуды прогресс деп есептеуге болмайды. Мұны өзіндікті тану, өзін-өзі кемсітуден және төмендетуден бас тарту деп қарау орынды.

Шынымды айтсам, бір шолып қарағанымда «ескі» немесе «көне неміс тілі, әліпбиі», «көне орыс» немесе «ескі орыс тілі мен әліпбиі» сияқты терминдер ғылым қолданысынан орын алыпты. «Көне», «ескі», «жаңа» сияқты сын есімдер әлем тілдерінің жіктелуінде немесе тарихын кезеңдеуде де бар.

Бұл дәлелді көпшілік біледі. Бірақ әлемде сол топтағы бірқатар тілдерге тиесілі «ескі әліпби» – оның ескіше түрдегі көптеген әріптері бүгін қолданыста емес.

Осы шындықтан айырмашылығы, бүгін біз «ескі жазу» деп атайтын әліпбиді қазір де әлемнің кейбір елдерінің тұрғындары, атап айтқанда, ауғанстандық, арабстандық өзбектер, ұйғырлар іс жүзінде пайдаланады.

Ал бұл әліпбидің «ескі» емес, керісінше, «қасиетті» және «мумтоз» екенін көрсетеді. «Мумтоз» сөзі «іріктелген, бөлектелген» деген мағынаны білдіреді. XX ғасырда мумтоз жазудың өміріне нүкте қойылды, мумтоз жазу жаңа заманнан ажыратылды.

Алайда осы жазуда өзбек мумтоз әдебиетінің ең асыл — іріктелген баға жетпес шығармалары жазылғаны мүлде жоққа шығаруға болмайтын шындық.

Алайда көп ғасырлық өзбек мумтоз әдебиеті – өзбек мумтоз жазуы мен өзбек мумтоз тілінің және қайталанбас поэтикалық ойлауының жемісі.

Айтпақшы, бұл пікірге қосылмайтын біреу әдеттегідей «сезімге берілмеңіз» деуі де мүмкін. Шын мәнінде сезім – баға жетпес түйсік. Мәселелер сезіну, ұғыну, толғану және шындықты түйсіну арқылы шешімін табады.

Жәдидтер жаңалықты, жаңаруды, орынды ұсыныстар мен пікірлерді құп көретін.

Ал, сіз не дейсіз, «ескі» ме, әлде «мумтоз» ба?

Баходир НУРМУХАММАД

***

Акром Маликтен қосымша:

Ұстаздың пікірінен шабыттанып, «Түркі әліпбиін оқыту» деп аталған жобамызды «Мумтоз жазуды оқыту» деп атау ниеті туды, не дейсіздер?

Осы мәтінге қоса берілген бейнежазбада 3-сынып оқушыларымыздың бірі Наргиза Худайберган Сайф Сарайи хазіреттерінің қаламына тиесілі «Түркі Гүлістан» кітабының қолжазбасынан 3-тараудың 5-хикаятын оқып отыр (164-165-беттер).

Хикаят Ардашир бабаның сирасынан, бір күнде жүз дирхам салмағынан артық тамақ жеудің зияны туралы.

Мумтоз жазуда мумтоз мәтінді оқу осылай болар!