Жакынкы тарыхта «Эски өзбек жазуусу» аттуу атайын колдонмолор да басылып чыкканы белгилүү, алар азыр да…

👉 Башталышы

Жакынкы тарыхта «Эски өзбек жазуусу» аттуу атайын колдонмолор да басылып чыкканы белгилүү, алар азыр да колдонулууда.

Араб имласына негизделген жазууну атоо боюнча изилдөөчүлөрдүн арасында талкуулар болгону шексиз. Анткени өткөн ар түрдүү мезгилдерде бул жазуу жана тилге карата «эски өзбек жазма адабий тили», «эски түрк тили», «эски өзбек тили», «эски өзбек тилинин классикалык баскычы», «эски өзбек классикалык жазма адабий тили», «чагатай түркчөсү», «классикалык чагатай тили» жана ушул сыяктуу көптөгөн аттар колдонулганы байкалат.

Эмне болгон күндө да, хун-руникадан кийин, уйгур жазуусу менен катар, параллель колдонулган жазууну кандай гана абалда болбосун араб алиппеси бириктирип турат. Ушул бирдиктин негизинде пайда болгон булактардын тилине жана жазуусуна карата «эски» сөзүн колдонуу орунсуз.

Сын айтуу оңой, чечими кандай? Менимче, «эски»ден баш тартып, «мумтоз» сөзүн колдонуу зарыл. Мындан тышкары, айрым илимий адабияттарда «классикалык» да колдонулуптур. Бизде «эски өзбек тили» терминине окшош «эски өзбек адабияты» деген туюнтма дээрлик колдонулбайт.

Дүйнөдө белгилүү бир улуттун бар экенин жана биримдигин анын улуттук тили жана адабияты аныктап берет. Алар — эт менен тырмак, бирин экинчисинен ажыратууга болбойт. Бирин «эски», экинчисин «мумтоз» деп атоо орундуу эмес, менимче.

«Өзбек мумтоз адабияты» термини бүгүн жигердүү колдонулуп жаткан экен, ага ылайык «өзбек мумтоз жазуусу», «өзбек мумтоз тили» деп атоо ар жагынан орундуу деп ойлойм.

Кимдир Н.Эркильманн, А.Фрезкайнер же Д.Секретая сыяктуу дүйнөгө белгилүү социопротлингвисттерден цитаталар алып, балким бул сөзгө каршы пикир билдириши да мүмкүн. Чындыгында, илимде пикирдин өзгөрүшүн, өнүгүүнү жана прогрессти эске алуу маанилүү.

Менимче, чындыгында «эски»ден баш тартууну прогресс деп эсептөөгө болбойт. Буга өзүн-өзү таануу, өзүн-өзү кемсинтүүдөн жана басмырлоодон баш тартуу катары кароо орундуу.

Тууралыгын айтканда, бир сыйра караганымда «эски» же «байыркы немис тили, алиппеси», «байыркы орус» же «эски орус тили жана алиппеси» түрүндөгү терминдер илим-билимдин колдонуусунан орун алыптыр. «Байыркы», «эски», «жаңы» сыяктуу сыпаттар дүйнө тилдерин классификациялоодо жана же тарыхын мезгилдерге бөлүүдө да бар.

Бул далилди көпчүлүк билет. Бирок дүйнөдө ошол топтогу бир катар тилдерге тиешелүү «эски алиппе» – анын эски формадагы көптөгөн тамгалары бүгүн колдонулбайт.

Ушул чындыктан айырмаланып, бүгүн биз «эски жазуу» деген алиппени азыр да дүйнөнүн айрым өлкөлөрүнүн калкы, атап айтканда, ооганстандык, арабстандык өзбектер, уйгурлар колдонушат.

Бул болсо алиппенин «эски» эмес, тескерисинче, «ыйык» жана «мумтоз» экенин көрсөтөт. «Мумтоз» сөзү «тандалган, бөлүнгөн» деген маанини билдирет. XX кылымда мумтоз жазуунун өмүрүнө чекит коюлду, мумтоз жазуу жаңы заманадан ажыратылды.

Чындыгында, ушул жазууда өзбек мумтоз адабиятынын эң тандалма — сурпталган баа жеткис чыгармалары жазылганы эч качан танууга болбогон чындык.

Чындыгында, көп кылымдык өзбек мумтоз адабияты өзбек мумтоз жазуусунун жана өзбек мумтоз тилинин, ошондой эле кайталангыс поэтикалык ой-жүгүртүүсүнүн жемиши.

Баса, бул пикирге кошулбаган кимдир адаттагыдай «сезимге берилбеңиз» деши да мүмкүн. Чындыгында, сезим — баа жеткис туйгу. Көйгөйлөр сезүү, түшүнүү, туюу жана чындыкты аңдоонун артынан чечилет.

Жадиддер жаңылыкты, жаңыланууну, орундуу сунуштарды жана пикирлерди жактырышчу.

Кана, сиз эмне дейсиз, «эски»би же «мумтоз»бу?

Баходир НУРМУХАММАД

***

Акром Маликтен кошумча:

Устаздын пикиринен шыктанып, «Түрк алиппесин үйрөнүү» деп аталган долбоорубузду «Мумтоз жазууну үйрөнүү» деп атоо каалоосу пайда болду, эмне дейсиздер?

Ушул текстке тиркелген видеодо 3-класстагы окуучуларыбыздан Наргиза Худайберган Сайфи Сарайи азиреттеринин калемине таандык «Түркий Гулистан» китебинин кол жазмасынан 3-баптын 5-хикаятын окуп жатат (164-165-беттер).

Хикаят Ардашер Бабакандын өмүр баянынан, бир күндө жүз дирхам салмагынан ашык тамак жегендин зыяны жөнүндө.

Мумтоз жазууда мумтоз текстти окуу мына ушундай болот!