Сонымен, әркім көрпені өзіне тартса, не болады, жолдастар?

Әдеби тіл – халықты біріктіруші фактор. Себебі ел – үлкен, адамдар сан алуан сөйленістерде сөйлейді. Сөйленістер – тілдің байлығы, бірақ сөйленіс белгілі бір аумақта тұратын адамдардың ерекшеліктерін бейнелейді, яғни онда елдің мінез-құлқы, өмір салты, сондай-ақ географиялық ерекшеліктер, салт-дәстүрлер көрініс табады.

Бәрі өз сөйленісінде сөйлесе, не болады? Алдымен, сөйленістердің өзіндік ажары жоғалады. Себебі, сіз ташкенттік сөйленісі бар адаммен үнемі сөйлесе отырып, өз сөйленісіңіздегі сөздерді оның сөйленісіндегі сөздерге алмастырасыз әрі дыбыстардың айтылуын да жоғалтасыз, яғни дыбыстарды да ташкентше айта бастайсыз.

Сөйленістерде дыбыстар әр түрлі құбылады, әр нәрсенің басқа сөйленістерден өзгеше атаулары бар және мұның бәрі – тілдің сөздігі мен фонетикасының байлығы.

Әдеби тіл – барлық сөйленістерден белгілі бір дәрежеде қоректенген, жасанды түрде қалыптасқан, бүкіл елге түсінікті, сонымен бірге сөйленістерді қорғап тұратын тіл. Оның сөздігі, фонетикасы мен сөйлем құрылымы ұлыста ең көп халық санына ие рулардың сөйленісі негізінде ұйымдастырылады. Бұл жағынан олардың елде басқаларға қарағанда саяси, әлеуметтік және мәдени тұрғыдан қаншалықты дамығаны да маңызды.

Қай рудың, қай өңірдің ғылымы, мәдениеті, әдебиеті, экономикасы дамыған болса, ең бастысы, өзінің тарихи негіздеріне – салт-дәстүрі мен әдебіне адал болса, солардың тілі де, қолы да ұзын болады, яғни басқаларға ықпалы күшейеді. Басқа өңір адамдары олардан ыңғайлырақ өмір сүруді, жаңалықтарды, әдеп-ахлақ пен ілімдерді үйренеді және т.б.

Тәуелсіздіктің алғашқы ширегінде кинолардағы кейіпкерлердің дерлік бәрі ташкентше сөйлейтін. Кейбір басшылар да әдеби тіл ережелерінен бейхабар болғандықтан сөйленісте сөйлейтін — қазір де солай. Ал қазір оған қоса интернет әлемінде еліміздегі кейбір облыс жастарының өз сөйленістерінде түрлі бағдарламалар жасап жүргені байқалуда.

Төзімділік тұрғысынан қарасақ, жаман жағы жоқ. Басқа сөйленісті тыңдау жағымды. Нәзік тұсы мынада: сөйленісте қандай да бір мәселені талқылаудың жағымсыз жағы сезілмейді, бірақ барлық кітаптар әдеби тілде; тарихи классикалық мәтіндер әдеби тілде; ал тағы қызығы, адам өзі тиесілі өңірдің атын кең көлемде бөлек атап көрсетсе, бұл жершілдік түрінде көрінеді.

Елестетіп көріңіз: әр облыс youtube-қа орнығып алып, пәлен жерлікпіз деп подкаст дайындай бастады. Мақсатымыз жершілдік емес дейді. Бірақ мәні жағынан өз мекенін жалпы ел географиясынан бөліп алып, ұсынып отыр, болды. Яғни жершілдік көңіл-күйі, бөлінушілік әрекеті сезіледі.

Нәтижесінде, мен сенен жақсымын, сен менен төменсің деген көңіл-күй тарайды, сау емес бәсеке күшейеді, елдегі адамдардың көңіл достығына сызат түседі. Пәлен жерлік деп біреу туралы ызаланып сөйлеу көбейеді, бүлік күшейеді. (Онсыз да, көбінесе, үп-үлкен адамдардың өз облыстарын алға тартып жүруі адамның жынын келтіреді.)

Әрине, білім алмаған, әліпті таяқ деп білмейтін жастар мұны түсінуге дәрменсіз, себебі олар келте ойлайды, келтебастық пен көрегенсіздік кешірімге лайық. Бірақ тәжірибелі адамдар, сәл білімі бар, екеу болса да кітап оқығандар, бір болса да, көбірек көйлек тоздырғандар түсінуі керек: надандар мен көрегенсіздерді соңы ойланбаған істердің салдарынан сақтандыру – олардың мойнындағы міндет.

Әрдайым әр облыстың тұрғыны, Отанның әр перзенті, қай ұлтқа жатса да, өлкенің тұтастығы, елдің бөлінбеуі, адамдардың бірауыздылығы идеясынан тұрып ойлауы және жұмыс істеуі керек. Қай өңірдің ерекшелігін жарқыратқысы келсе немесе өзі туған жердің адамдарын оятқысы келсе, ең алдымен тарихи ғылыми құжаттар негізінде өздерінің абыройын Отанның бір бөлігі ретінде, халықтың бір бөлшегі ретінде көрсетулері шарт. Бұл бірқатар деректі фильмдер, кітаптар арқылы болады.

Екіншіден, заманауи әлемде осы өңірде туып-өскендердің өмірбаяны мен жетістіктерін сапалы түрде әлемге тарату керек, мұнда ең маңызды ереже – қай жерден шықсақ та, елдің – жаңа Өзбекстанның, көне Түркістанның, абыройлы Мәуереннахрдың бір бөлшегі ретінде көріну шарт.

Және ақылды, көреген даналық иелерінің бәріне белгілі: бірнеше жыл бойы терең білім алған адам мен youtube немесе facebook-та сауатын ашқан адамның арасында айырмашылық үлкен. Білім алған адамның сенімі берік, көзқарастары мызғымас; өзіне сенімі ілім мен ашылым үстіне құрылады, істері ұзақ мерзімге есептеледі, бұл істер ұзақтығымен, ескірмеуімен сипатталады.

Ал әлеуметтік желі тәрбиелеген, әлеуметтік желі «оқытқан» надан күн сайын мың құбылады. Жолды әлеуметтік желіден іздеп, әлеуметтік желіден адамдарға жол көрсеткісі келеді, мақсаты даңқ-атақ құмарлығын қанағаттандырудан тұрады.

Ешкім әлеуметтік желі арқылы ешқашан мықты білім алмайды, мықты білім мен мақсат тек ұстаздың алдында жүйелі білім алу нәтижесінде қолға түсетін байлық.

Әлеуметтік желі – қара тобырдың, ойланбайтын топтардың, ойын-сауыққа құмар табынның мекені ғана. Ол – сол топтардың ойларын басқару үшін, олардың зұлымдыққа бет алмауы үшін, кейбіреулер оларға белгілі бір көзқарастарды сіңіру үшін пайдаланатын мінбер. Әлеуметтік желі мидың ақпаратқа нашақорлығын қанағаттандырады, болды.

Әлеуметтік желі – тобырды қоздыратын, тобырды басқаратын, тобырды алдайтын, тобырды сендіретін мекен. Өзінің нағыз қадірін білетіндер одан кейбір хабарламаларды халыққа жеткізу үшін пайдаланады. Бірақ әртіс мінезділер, даңққұмарлар, нәпсіқұмарлар, өсекшілер оны өздеріне мекен етіп алады.

Қарапайым тілмен айтсақ, әлеуметтік желі текті адамдарға арналмаған, ол – театрда рөл ойнай алмаған, киноға түсе алмаған, дипломы бар-жоқ әртістердің арзан сахнасынан басқа ештеңе емес.

Өз құнын білетіндер тәубе етіп кітапқа, ұстазға оралады және өздерін әлеуметтік желі сөресіне тауар ретінде қоймайды.

Мұның бәрі – жеке пікірлер. Ешкімге ықпал ету ниетіміз жоқ, ескерту беру үшін жазылды.

Акром МАЛИК