Yakın tarihte “Eski Özbek yazısı” adlı özel kılavuzların da yayımlandığı bilinmektedir; bunlar bugün de…

👉 Başlangıcı

Yakın tarihte “Eski Özbek yazısı” adlı özel kılavuzların da yayımlandığı bilinmektedir; bunlar bugün de kullanılmaktadır.

Arap imlasına dayanan yazının adlandırılması konusunda araştırmacılar arasında tartışmalar olduğu şüphesizdir. Zira geçmişin çeşitli dönemlerinde bu yazı ve dil için “eski Özbek yazı edebî dili”, “eski Türk dili”, “eski Özbek dili”, “eski Özbek dilinin klasik dönemi”, “eski Özbek klasik yazı edebî dili”, “Çağatay Türkçesi”, “klasik Çağatay dili” ve benzeri pek çok adın kullanıldığı görülür.

Ne olursa olsun, Hun-runik yazıdan sonra Uygur yazısıyla yan yana, paralel olarak kullanılan yazıyı her durumda Arap alfabesi birleştirir. Bu birliğin temelinde ortaya çıkan kaynakların diline ve yazısına “eski” sıfatını uygulamak yersizdir.

Eleştirmek kolay, peki çözümü ne? Bence “eski”den vazgeçip “mümtaz”, yani klasik kelimesini kullanmak gerekir. Ayrıca bazı bilimsel eserlerde “klasik” de kullanılmış. Bizde “eski Özbek dili” terimine benzer bir “eski Özbek edebiyatı” tabiri neredeyse hiç kullanılmaz.

Dünyada belli bir milletin varlığını ve birliğini onun millî dili ve edebiyatı belirler. Onlar et ile tırnak gibidir, birini diğerinden ayırmak olmaz. Birini “eski”, diğerini “mümtaz” diye adlandırmak bence yerinde değildir.

“Özbek mümtaz edebiyatı” terimi bugün aktif olarak kullanıldığına göre, buna uygun olarak “Özbek mümtaz yazısı”, “Özbek mümtaz dili” şeklinde adlandırmanın her bakımdan yerinde olduğunu düşünüyorum.

Belki birileri N. Erkilmann, A. Frezkayner ya da D. Sekretaya gibi dünyaca ünlü sosyo-proto-dilbilimcilerden alıntılar yaparak bu söze itiraz da edebilir. Aslında bilimde fikir değişimini, gelişmeyi ve ilerlemeyi dikkate almak önemlidir.

Bence aslında “eski”den vazgeçmeyi ilerleme saymak mümkün değildir. Buna öz benliği kavramak, kendini küçümsemekten ve aşağılamaktan vazgeçmek olarak bakmak yerindedir.

Doğrusu, bir göz gezdirdiğimde “eski” ya da “kadim Alman dili, alfabesi”, “kadim Rus” ya da “eski Rus dili ve alfabesi” gibi terimlerin bilimde yer aldığını gördüm. “Kadim”, “eski”, “yeni” gibi sıfatlar dünya dillerinin sınıflandırılmasında ve tarihlerinin dönemlere ayrılmasında da vardır.

Bu delili çoğu kişi bilir. Fakat dünyada o türden birçok dile ait “eski alfabe”, yani onun eski biçimdeki pek çok harfi bugün kullanılmamaktadır.

Bu durumun aksine, bugün “eski yazı” dediğimiz alfabeyi dünyanın bazı ülkelerinin halkı, özellikle Afganistanlı ve Arabistanlı Özbekler ile Uygurlar hâlâ fiilen kullanmaktadır.

Bu da alfabenin “eski” değil, “mübarek” ve “mümtaz” olduğunu gösterir. “Mümtaz” kelimesi “seçilmiş, ayrılmış” anlamına gelir. XX. yüzyılda mümtaz yazının ömrüne son verildi, mümtaz yazı yeni zamandan koparıldı.

Oysa tam da bu yazıyla Özbek mümtaz edebiyatının en seçkin, en değerli eserlerinin yazıldığı asla inkâr edilemeyecek bir hakikattir.

Oysa asırlık Özbek mümtaz edebiyatı, Özbek mümtaz yazısının ve Özbek mümtaz dilinin ve eşsiz şiirsel tefekkürünün ürünüdür.

Bu arada, bu fikre katılmayan biri her zamanki gibi “duygulara kapılmayın” da diyebilir. Aslında duygu paha biçilmez bir histir. Sorunlar hissetmenin, kavramanın, duygulanmanın ve hakikati sezmenin ardından çözüm bulur.

Ceditçiler yeniliği, yenilenmeyi, yerinde teklif ve mülahazaları severlerdi.

Eee, siz ne dersiniz, “eski” mi yoksa “mümtaz” mı?

Bahodir NURMUHAMMAD

***

Akrom Malik’ten not:

Üstadın mülahazasından ilham alarak “Türkî Alfabe Tahsili” adlı projemizi “Mümtaz Yazı Tahsili” diye adlandırma isteği doğdu; ne dersiniz?

Bu metne eklenen videoda 3. sınıf öğrencilerimizden Nargiza Hudoybergan, Hazreti Seyf-i Sarayî’nin kaleminden çıkan “Türkî Gülistan” kitabının el yazmasından 3. bölüm, 5. hikâyeyi okuyor (s. 164-165).

Hikâye, Erdeşir Bâbekân’ın siretinden, bir günde yüz dirhem ağırlığından fazla yemek yemenin zararı hakkındadır.

Mümtaz yazıyla mümtaz metin okumak işte böyle olur!