Маълум аст, ки дар таърихи наздик дастурҳои махсус бо номи «Хати кӯҳнаи ӯзбекӣ» низ нашр шудаанд, онҳо ҳоло…

👉 Оғозаш

Маълум аст, ки дар таърихи наздик дастурҳои махсус бо номи «Хати кӯҳнаи ӯзбекӣ» низ нашр шудаанд, онҳо ҳоло ҳам амал мекунанд.

Шубҳае нест, ки миёни муҳаққиқон дар бораи номгузории хате, ки ба имлои арабӣ асос ёфтааст, баҳсҳо будаанд. Зеро мушоҳида мешавад, ки дар давраҳои гуногуни гузашта ин хат ва забон бо номҳои зиёде чун «забони адабии хаттии кӯҳнаи ӯзбекӣ», «забони кӯҳнаи туркӣ», «забони кӯҳнаи ӯзбекӣ», «марҳилаи классикии забони кӯҳнаи ӯзбекӣ», «забони адабии хаттии классикии кӯҳнаи ӯзбекӣ», «туркии чиғатоӣ», «забони классикии чиғатоӣ» ва монанди инҳо номида шудааст.

Ба ҳар ҳол, хатеро, ки пас аз хати хунӣ-руникӣ, дар паҳлӯи хати уйғурӣ, ба таври мувозӣ истифода мешуд, дар ҳама ҳолат алифбои арабӣ муттаҳид менамояд. Нисбат ба забон ва хати сарчашмаҳое, ки дар заминаи ҳамин ваҳдат пайдо шудаанд, истифода кардани «кӯҳна» нобаҷост.

Танқид осон аст, роҳи ҳал чӣ гуна? Ба назари ман, бояд аз «кӯҳна» даст кашида, «мумтоз»-ро истифода кард. Ғайр аз ин, дар баъзе адабиёти илмӣ «классикӣ» низ истифода шудааст. Дар мо ибораи «адабиёти кӯҳнаи ӯзбек», ки ба истилоҳи «забони кӯҳнаи ӯзбекӣ» монанд аст, қариб истифода намешавад.

Дар дунё мавҷудият ва ягонагии як миллати муайянро забон ва адабиёти миллии он муайян мекунад. Онҳо — гӯшту нохунанд, якеро аз дигаре ҷудо кардан мумкин нест. Ба назари ман, якеро «кӯҳна» ва дигареро «мумтоз» номидан бамаврид нест.

Модоме ки истилоҳи «адабиёти мумтози ӯзбек» имрӯз дар муомилот фаъол аст, гумон мекунам, ки мувофиқи он «хати мумтози ӯзбекӣ», «забони мумтози ӯзбекӣ» номидан аз ҳар ҷиҳат бамаврид аст.

Мумкин аст касе аз сотсиопротлингвистҳои ҷаҳоншумуле чун Н.Эркилманн, А.Фрезкайнер ё Д.Секретая иқтибос оварда, шояд ба ин сухан эътироз ҳам кунад. Дар асл дар илм ба назар гирифтани тағйири фикр, рушд ва тараққиёт муҳим аст.

Ба назари ман, дар асл даст кашидан аз «кӯҳна»-ро тараққиёт ҳисоб кардан мумкин нест. Ба ин ҳамчун дарки худшиносӣ, даст кашидан аз худро паст задан ва таҳқир кардан нигаристан бамаврид аст.

Рости гап, вақте як бор назар андохтам, дидам, ки истилоҳҳое чун «забон ва алифбои кӯҳна» ё «қадимаи олмонӣ», «қадимаи русӣ» ё «забон ва алифбои кӯҳнаи русӣ» дар истеъмоли илм ҷой гирифтаанд. Сифатҳое чун «қадима», «кӯҳна», «нав» дар таснифи забонҳои дунё ва ё давракунонии таърихи онҳо низ ҳастанд.

Ин далелро бисёриҳо медонанд. Аммо «алифбои кӯҳна»-и як қатор забонҳои дунёи ҳамон гурӯҳ – бисёр ҳарфҳои он дар шакли кӯҳнааш имрӯз амал намекунанд.

Баръакси ин воқеият, имрӯз аз алифбое, ки мо «хати кӯҳна» меномем, ҳоло ҳам аҳолии баъзе кишварҳои дунё, хусусан, ӯзбекони Афғонистон, Арабистон, уйғурҳо амалан истифода мебаранд.

Ин бошад нишон медиҳад, ки алифбо «кӯҳна» не, балки «табаррук» ва «мумтоз» аст. Калимаи «мумтоз» маънои «баргузида, ҷудокардашуда»-ро ифода мекунад. Дар асри XX ба умри хати мумтоз хотима дода шуд, хати мумтоз аз замони нав ҷудо карда шуд.

Ҳол он ки дар ҳамин хат навишта шудани беҳтарин — баргузидатарин асарҳои бебаҳои адабиёти мумтози ӯзбек ҳақиқатест, ки ҳаргиз инкор кардан мумкин нест.

Ҳол он ки адабиёти мумтози чандинасраи ӯзбек маҳсули хати мумтози ӯзбекӣ ва забони мумтози ӯзбекӣ ва тафаккури бетакрори шоиронаи он аст.

Дарвоқеъ, касе, ки бо ин фикр розӣ нест, мумкин аст мувофиқи одат «ба ҳиссиёт роҳ надиҳед» гӯяд. Дар асл ҳиссиёт – эҳсоси бебаҳост. Мушкилот пас аз ҳис кардан, дарк кардан, эҳсос намудан ва пай бурдан ба ҳақиқат роҳи ҳал меёбанд.

Ҷадидон навоварӣ, навшавӣ, пешниҳоду мулоҳизаҳои бамавридро хуш медоштанд.

Хуб, шумо чӣ мегӯед, «кӯҳна» ё «мумтоз»?

Баҳодир НУРМУҲАММАД

***

Аз Акром Малик илова:

Аз мулоҳизаи устод илҳом гирифта, хостам лоиҳаамонро, ки «Таҳсили алифбои туркӣ» ном дорад, «Таҳсили хати мумтоз» номам, чӣ мегӯед?

Дар видеое, ки ба ин матн замима шудааст, Наргиза Худойберган аз хонандагони синфи 3-юми мо аз дастнависи китоби «Гулистони туркӣ», ки ба қалами ҳазрати Сайфии Саройӣ тааллуқ дорад, боби 3, ҳикояти 5-ро мехонад (саҳ. 164-165).

Ҳикоят аз сийрати Ардашер бобокон дар бораи зарари дар як рӯз зиёда аз сад дирҳам вазн хӯрок хӯрдан аст.

Хондани матни мумтоз бо хати мумтоз ҳамин тавр мешавад!