Өмірлік тәжірибе мен ілім байлығына қарай классикалық мәтіндер түрлі жаста түрлі қырларын көрсетеді.

Өмірлік тәжірибе мен ілім байлығына қарай классикалық мәтіндер түрлі жаста түрлі қырларын көрсетеді. Кафканың «Процесін» оқып бітірдім. Алғысөзде шығарманың стилі созылыңқы, сөзуар стиль делініпті, неге екені белгісіз. Керісінше, маған ұнады. Ағылшыншасын көрдім. Аудармашы Вафо Файзуллоһқа рақмет айттым. Шығарманың рухын сезінген аудармашы ана тілімізде мұны кемел түрде бейнелей алған деп ойлаймын. Автор қоғамның рухы мен адам нәпсісін терең көре алған әрі ашып көрсеткен, тек ол үмітсіз әрі қара түсте көрген. Үміт пен нұр таба алмаған. Күмәнсіз, иман-сенімсіз қоғамдар Йозеф К.-ларды өлім жазасына кеседі. Қоғамның шынайы бет-бейнесін көргендерде екі жолдың бірі қалады: не өлімге келісу, не ақымақтар қауымының біріне айналу. Ақпаған су бұзылатыны сияқты, ақымақтық батпағына бату – сасық балшықтың бір бөлігіне айналу деген сөз. Кафканы Шығыс әдебиеті бұлағынан су ішіп оқу керек деп ойлаймын. Әйтпесе, күйзеліс адамды тұтқын етеді. Кафка – ірі тұлға деп қорытындыладым. Мысалы, Хемингуэй де. Бірақ Кафка Хемингуэйден де алып тұлға болып көрінді. Өкінішке қарай, ол ұсқынсыз ортаға сыймай, қаза тапқан. Шын мәнінде, бұл ұсқынсыз орта – адам үшін сынақ, одан аман қалудың жолы бар. Бұл жолдың бір картасы – хазірет Науаиде. Енді бұл үлкен мәселе. Қазір қысқаша айтуға болады: Кафка және ол сияқтылар өмір қараңғылығы мен дүние қасіретін сезініп, бейнелеп, өз түсініктерінің жолында құрбан болған; хазірет Науаи және ол кісінің алдындағылары мен ізбасарлары бұл қараңғылықтан құтылып, құтылу жолын да көрсеткен. Сөзімді осы жерде аяқтаймын десем, «Қош бол, қару!» туралы да айтқым келіп қалды. Нәзік, өте шебер көркем шығарма. Хемингуэй – қаны қызу жазушы. Сөздері де отты. «Қош бол, қару!»-ның бас кейіпкері мен Йозеф К. соншалықты ұқсас! Бірақ сарбазды махаббат тұтқын етеді, ғашықтық өмірін нұрландырып жібереді, әйтпесе ол да қаза табар еді, қараңғылық оны да тұзаққа ілер еді. Шығарма соңында Кэтрин босанғаннан кейін қайтыс болды. Сарбаз үшін бар жерді қараңғылық басты. Кінәліні ешкім білмейді. Хемингуэй дүние, қалай өмір сүрсең де, сені өлтіреді деп жазады. Екіжүзді болсаң, баяу, шыншыл болсаң, тез жаныңды алады. Бұл сөздер Әлішер Науаи хазіреттерінің дүниенің шынайы кейпі туралы сөздерін еске салды. «Хайрат ул-абрарда» осы туралы арнайы тарау бар, қарап қоярсыздар. Шығыста болсын, Батыста болсын, ойшылдар мен ояу адамдар өмір ақиқаты мен заман қасіретін анық әрі айқын ұғынды, бірақ нұр мен жарық – Шығыста, бұл біржақтылық емес, менің ойымша, бұл айқын ақиқат. Бұл жалғыз бұл пақырдың пікірі емес. Айтпақшы, сөз сөзді шақырады – кеше Президент өнер мен мәдениет иелерін марапаттады. Барлығы қуанды. Бұл оқиға туралы түрлі пікірлер айтылды, кейбір топтар зиялы және интеллектуал деген терминдерді талқылады. Кейбір опасыздар өз репертуарынан шықпай, іштарлықпен айналысты. Интеллектуал – қоғам мәселелеріне шешім берген адам екен. Зиялы билік иелерінен көрген әділетсіздігі туралы бірден айтып салуы керек екен. Менің ойымша, Кафка да, Хемингуэй де олай істемеген, өйткені бұл тым қарапайым, ауылдық көзқарас, болғаны. Зұлымдық пен әділетсіздікті жалаңаш айтумен мәселе шешілмейтінін түсінген. Олар зұлымдық пен әділетсіздіктің бүкіл көрінісін көруге ұмтылды, кейін мәнін іздеді, көріністі сезініп, оны бейнелеп берді; бірақ мәніне түсінбеді. Бұл жұмбақты шеше алмады. Мадақшылық – басқа нәрсе, жақсы сөз бен мойындау – басқа нәрсе. Мадақшылық тамаға құрылады. Жақсы сөз бен мойындау шынайылықтан өсіп шығады. Кешегі марапаттауда мен Президенттің ұлт пен халықтың дүниетанымын, ойлауын қалай өсірсем екен деген қамын және осы жолдағы жанкештілігін, талпынысын көрдім. Және бұл әрекетке жауап ретінде шығармашылық иелерінің мойындауына, шынайылығы мен жауабына куә болдым. Айтылған сөздердің көбі шынайы әрі сезімге толы түрде естілді. Президенттің де мақтауға құмартатын кезеңнен өткеніне біршама болған. Сондықтан оқиғаны осыншалық жадағай талдап, мәселені осындай соқырлықпен бағалап жатқанына адам таң қалады, шын мәнінде, таң қалудың қажеті жоқ.

Бұл әрекет пен реформа қандай жеміс береді – бұл басқа мәселе, болашақта белгілі болады, әзірге тек жақсы үміттер күтілуде. Сөз Кафкадан басталған еді және өзін элита интеллект санайтындарды да еске алған едік, қазір мені екі мәселе ойландырып тұр: олардың шала сауаттылығын ашық айтсам, мен де ауылдық болып қаламын ба? Олар мұны қабылдамайды ғой. Екінші мәселе – сендер шала сауаттысыңдар десем, өзімді олардан ақылдырақ санаған болып шығармын... Енді тағы кім біледі дейсіз. Мұнша сөзуарланбай, сөзді айта бергенім жөн сияқты. Сөз иесін табады.

Акром МАЛИК