Турмуштук тажрыйбага жана илим байлыгына жараша классикалык тексттер ар кандай курактарда ар кандай кырларын…

Турмуштук тажрыйбага жана илим байлыгына жараша классикалык тексттер ар кандай курактарда ар кандай кырларын көрсөтөт. Кафканын “Процессин” окуп бүттүм. Баш сөзүндө чыгарманын стили шалаакы, сөзү чубалган стиль деп айтылыптыр, эмнегедир. Тескерисинче, мага жакты. Англисчесин көрдүм. Котормочу Вафо Файзуллохко ыраазычылык айттым. Чыгарманын рухун сезген котормочу эне тилибизде муну толук чагылдыра алган деп ойлойм. Автор коомдун рухун жана адамдын напсисин тереңден көрө алган жана чагылдырган, бирок ал баарын үмүтсүз жана кара түстө көргөн. Үмүт менен нур таба алган эмес. Шексиз, ыйман-ишенимсиз коомдор Йозеф К.ларды өлүм жазасына тартат. Коомдун чыныгы жүзүн көргөндөрдө эки жолдун бири калат: же өлүмгө макул болуу, же акмактар тобунун бирине айлануу. Акпаган суу бузулгандай эле, акмакчылык сазына батуу — бир бөлүк сасык баткакка айлануу дегени. Кафканы Чыгыш адабиятынын булагынан суу ичип окуу керек деп ойлойм. Антпесе, түңүлүү адамды туткунга алат. Кафка ири инсан деген жыйынтыкка келдим. Мисалы, Хемингуэй да. Бирок Кафка Хемингуэйден да зор фигура болуп көрүндү. Тилекке каршы, ал ыплас чөйрөгө батпай, курман болгон. Чынында, бул ыплас чөйрө — адам үчүн сыноо, андан аман калуунун жолу бар. Бул жолдун бир картасы хазрети Навоиде. Эми бул чоң маселе. Азыр кыскача айтсак болот: Кафка жана ага окшогондор жашоонун караңгылыгын жана дүйнөнүн трагедиясын сезип, чийип берген жана өз түшүнүктөрүнүн жолунда курман болгон; хазрети Навои жана ал кишинин мурункулары менен кийинкилери бул караңгылыктан кутулуп, кутулуунун чарасын да көрсөтүшкөн. Сөзүмдү ушул жерде жыйынтыктайын десем, “Кош бол, курал” жөнүндө да айткым келип калды. Назик, абдан кылдат көркөм чыгарма. Хемингуэй — каны кайнак жазуучу. Сөздөрү да ысык. “Кош бол, курал”дын башкы каарманы менен Йозеф К. ушунчалык окшош! Бирок аскерди сүйүү туткунга алат, ышк жашоосун жарык кылат, антпесе ал да курман болмок, караңгылык аны да сыртмакка сукмак. Чыгарманын аягында Кэтрин төрөттөн кийин өлдү. Аскер үчүн бардык жакты караңгылык басты. Күнөөкөрдү эч ким билбейт. Хемингуэй дүйнө кандай жашаба, сени өлтүрөт деп жазат. Эки жүздүү болсоң — акырын, чынчыл болсоң — тез эле жаныңды алат. Бул сөздөр Алишер Навои хазреттеринин дүйнөнүн чыныгы бети жөнүндөгү сөздөрүн эске салды. “Хайратул абрордо” бул жөнүндө атайын бап бар, карап коёрсуздар. Чыгышта болсун, Батышта болсун, ойчул жана ойгоо адамдар жашоонун чындыгын жана заман трагедиясын так жана ачык аңдашты, бирок нур жана жарык Чыгышта, бул тарапкерлик эмес, менин оюмча, бул ачык чындык. Бул жалгыз гана каминанын пикири эмес. Баса, сөз сөздү чакырат — кечээ Президент искусство жана маданият ээлерин сыйлады. Баары кубанды. Бул окуя жөнүндө ар кандай пикирлер угулду, айрым топтор интеллигент жана интеллектуал деген терминди талкуулашты. Айрым чыккынчылар өз репертуарынан чыкпай, ичи тардык менен алектеништи. Интеллектуал — коомдун көйгөйлөрүнө чечим берген адам экен. Интеллигент бийлик ээлерине көргөн адилетсиздиги жөнүндө тартынбай айтып салышы керек экен. Менимче, Кафка да, Хемингуэй да антишкен эмес, анткени бул абдан эле жөнөкөй жана айылдык мамиле, болгону. Зулум менен адилетсиздикти жылаңач айтуу менен маселе чечилбей турганын түшүнүшкөн. Алар зулумдун жана адилетсиздиктин бүт сүрөтүн көрүүгө умтулушту, андан соң маңызын издешти, сүрөттү сезип, аны чийип беришти; бирок маңызына түшүнүшкөн жок. Бул табышмакты чече алышкан жок. Кошоматчылык башка нерсе, жакшы сөз жана таануу башка нерсе. Кошоматчылык кызыкчылыктын үстүнө курулат. Жакшы сөз жана таануу чын ыкластан өсүп чыгат. Кечээки сыйлоодо мен Президенттин улуттун жана элдин дүйнө таанымын, ой жүгүртүүсүн кантип өстүрсөм экен деген кайгысын жана ушул жолдогу жан үрөгөнүн, аракетин көрдүм. Жана бул аракетке жооп катары чыгармачыл адамдардын таануусуна, чын ыкластуулугуна жана жообуна күбө болдум. Айтылган сөздөрдүн көбү чын ыкластуу жана сезимге толуп угулду. Президент да мактоолорго алданчу мезгилден өткөнүнө көп болгон. Ошондуктан окуяны мынчалык жөнөкөй талдап, маселени мындай сокурдук менен баалап жатканына адам таң калат, чынында, таң калуунун кереги жок.

Бул аракет жана реформа кандай жемиш берет — бул башка маселе, келечекте белгилүү болот, азырынча жакшы үмүттөр кылынууда, болгону. Сөз Кафкадан башталган эле жана өзүн элиталык интеллект санагандарды да эскерген элек, азыр мени эки маселе ойлондуруп турат: алардын чала сабаттуулугун ачык айтсам, мен да айылдык болуп каламбы? Алар го, муну кабыл алышпайт. Экинчи көйгөй — силер чала сабатсыңар десем, өзүмдү алардан акылдуураак санаган болуп калсам керек... Эми дагы ким билет дейсиз. Мынчалык сөздү чубатпай, айта берген оң окшойт. Сөз ээсин табат.

Акром МАЛИК