Матнҳои классикӣ вобаста ба таҷрибаи ҳаётӣ ва сарвати дониш дар синну соли гуногун ҷанбаҳои гуногуни худро…

Матнҳои классикӣ вобаста ба таҷрибаи ҳаётӣ ва сарвати дониш дар синну соли гуногун ҷанбаҳои гуногуни худро нишон медиҳанд. “Мурофиа”-и Кафкаро тамом кардам. Дар пешгуфтор, намедонам чаро, гуфта шудааст, ки услуби асар услуби сусту пургӯй аст. Баръакс, ба ман писанд омад. Тарҷумаи англисиашро дидам. Ба тарҷумон Вафо Файзуллоҳ офарин гуфтам. Ба гумонам, тарҷумоне, ки рӯҳи асарро ҳис кардааст, инро ба забони модарии мо ба таври комил инъикос карда тавонистааст. Муаллиф рӯҳи ҷомеа ва нафси инсонро амиқ дида тавонистааст ва равшан кардааст, танҳо ӯ онро ноумед ва ба ранги сиёҳ дидааст. Умед ва нур ёфта натавонистааст. Бешубҳа, ҷомеаҳои беимону беэътиқод Йозеф К.-ҳоро қатл мекунанд. Дар касоне, ки чеҳраи аслии ҷомеаро дидаанд, яке аз ду роҳ мемонад: ё ризоият ба қатл, ё табдил ёфтан ба яке аз аҳли аблаҳӣ. Чунон ки оби истода гандида мешавад, ғарқ шудан ба ботлоқи аблаҳӣ маънои ба як қисми лойи бадбӯй табдил ёфтанро дорад. Ба гумонам, Кафкаро бояд аз чашмаи адабиёти Шарқ об нӯшида хонд. Вагарна, рӯҳафтодагӣ одамро асир мекунад. Хулоса кардам, ки Кафка шахсияти бузург аст. Масалан, Ҳемингуэй ҳам. Вале Кафка аз Ҳемингуэй ҳам симои бузургтар намуд. Афсус, ки ӯ дар муҳити зишт нағунҷид ва ҳалок шуд. Дар асл, ин муҳити зишт – барои инсон озмоиш аст ва роҳи аз он саломат мондан ҳаст. Як харитаи ин роҳ дар ҳазрати Навоист. Акнун ин масъалаи калон аст. Ҳоло, агар мухтасар гӯем, Кафка ва монандони ӯ зулмати ҳаёт ва фоҷиаи дунёро ҳис карда, тасвир кардаанд ва дар роҳи фаҳмиши худ қурбон шудаанд; ҳазрати Навоӣ ва салафу халафи он зот аз ин зулмат раҳо ёфта, чораи раҳоиро низ нишон додаанд. Хостам суханамро дар ҳамин ҷо ба анҷом расонам, вале хостам дар бораи “Алвидоъ, силоҳ!” низ бигӯям. Асари бадеии нафис ва бениҳоят пухта. Ҳемингуэй адиби хунгарм аст. Суханонаш ҳам пурҳароратанд. Қаҳрамони асосии “Алвидоъ, силоҳ!” ва Йозеф К. чунон ба ҳам монанданд! Аммо сарбозро муҳаббат асир мекунад, ишқ ҳаёти ӯро равшан месозад, вагарна ӯ ҳам ҳалок мешуд, зулмат ӯро ҳам ба ҳалқаи дор меандохт. Дар охири асар Кэтрин баъд аз таваллуд мурд. Барои сарбоз ҳама ҷоро зулмат фаро гирифт. Гунаҳкорро ҳеҷ кас намедонад. Ҳемингуэй менависад, ки ба ҳар шакле ки зиндагӣ кунӣ, дунё туро мекушад. Агар дурӯя бошӣ, оҳиста, агар ростгӯ бошӣ, зуд ҷонатро мегирад. Ин суханон ба ёдам овард суханони ҳазрати Алишер Навоиро дар бораи чеҳраи аслии дунё. Дар “Ҳайрат-ул-аброр” дар ин бора боби махсус ҳаст, нигоҳ кунед. Хоҳ дар Шарқ бошад, хоҳ дар Ғарб, мутафаккирон ва одамони бедор ҳақиқати ҳаёт ва фоҷиаи замонаро аниқ ва равшан дарк кардаанд, вале нур ва равшанӣ дар Шарқ аст; ин тарафгирӣ нест, ба назари ман, ин ҳақиқати равшан аст. Ин танҳо фикри камина нест. Воқеан, сухан суханро меорад – дирӯз Президент аҳли санъат ва фарҳангро мукофотонид. Ҳама шод шуданд. Дар бораи ин ҳодиса фикрҳои гуногун садо доданд, баъзе гурӯҳҳо истилоҳҳои зиёӣ ва зеҳнгаро (интеллектуал)-ро муҳокима карданд. Баъзе хоинон аз репертуари худ берун наомада, ба ҳасадварзӣ машғул шуданд. Маълум мешавад, интеллектуал одамест, ки ба мушкилоти ҷомеа роҳи ҳал додааст. Маълум мешавад, зиёӣ бояд дар бораи беадолатие, ки аз аҳли ҳокимият дидааст, якбора рӯирост бигӯяд. Ба назари ман, на Кафка ва на Ҳемингуэй чунин накардаанд, зеро ин танҳо як равиши бисёр содда ва деҳотист, бас. Онҳо фаҳмидаанд, ки бо урён гуфтани зулм ва беадолатӣ масъала ҳал намешавад. Онҳо кӯшиданд, ки тамоми манзараи зулм ва беадолатиро бубинанд, баъд моҳияти онро ҷустанд, манзараро ҳис карда, онро тасвир карданд; вале ба моҳияти он сарфаҳм нарафтанд. Ин муамморо ҳал карда натавонистанд. Маддоҳӣ чизи дигар аст, сухани нек ва эътироф чизи дигар. Маддоҳӣ бар тамаъ сохта мешавад. Сухани нек ва эътироф аз самимият мерӯяд. Дар тақдирномаи дирӯза ман ғами Президентро, ки чӣ гуна ҷаҳонбинӣ ва тафаккури миллат ва халқро рушд диҳам, инчунин ҷонбозӣ ва кӯшиши ӯро дар ин роҳ дидам. Ва дар муқобили ин ҳаракат шоҳиди эътироф, самимият ва ҷавоби аҳли эҷод шудам. Аксари суханони гуфташуда самимӣ ва пур аз эҳсос садо доданд. Аз давроне, ки Президент ба таърифҳо фирефта шавад, ҳам кайҳо гузаштааст. Аз ин рӯ, одам ҳайрон мемонад, ки ҳодисаро чунин сода таҳлил карда, масъаларо бо чунин кӯрӣ арзёбӣ мекунанд, дар асл, ҳайрон шудан лозим нест.

Ин ҳаракат ва ислоҳот чӣ мева медиҳад – ин масъалаи дигар аст, дар оянда маълум мешавад, ҳоло танҳо умедҳои нек карда мешаванд, бас. Сухан аз Кафка сар шуда буд ва касонеро, ки худро интеллекти элитавӣ мешуморанд, низ зикр карда будем; ҳоло маро ду масъала ба фикр водоштааст: агар нимсаводии онҳоро рӯирост гӯям, оё ман ҳам деҳотӣ мешавам? Онҳо, албатта, инро қабул намекунанд. Мушкили дуюм – агар гӯям, ки шумо нимсаводед, шояд худро аз онҳо оқилтар донистаам... Акнун боз кӣ медонад, мегӯед. Ба назар мерасад, ки беҳтар аст ин қадар вайсагӣ накарда, суханро гуфта равем. Сухан соҳибашро меёбад.

Акром МАЛИК