ЖЕТІНШІ ТАРАУ

ЖЕТІНШІ ТАРАУ

ЕРЛІ-ЗАЙЫПТЫЛАР

Үшінші бөлім

Ердің әдебі

Кітаптың алғашқы беттерінен бастап отбасының басшысы – ер адам, күйеу деп қайта-қайта атап келеміз. Әйелдерді мәңгі жәбірленуші деп санайтын топтар бұл қайталаудан ренжіп жүрген болуы ықтимал. Өйткені үгіт пен насихат, әсіресе жастар санасынан әйел ер адамның бағынуында болуы керек деген ойды ығыстырып шығарды. Енді өзбек қыздары да агрессивті түрде әйелдердің еркіне ешкім қожайын емес, әйелдердің құқын шектеп жатырсыздар деп даурыға бастады. Әйелдерді тәрбиеге шақыру, оларға әдеп-ахлақтан сөз қозғау қиын болып қалды. Әйелдер өздерінің пайдасы қайда, зияны қайда екенін біле алмайтын күйге түсті. Олардың санасында күйеу – әйелдің қызметшісі, күйеу – әйелдің барлық қалауларын орындайтын жын деген түсінік қалыптасты. Күйеу күндіз-түні әйелді риза ету үшін желіп-жүгіреді, ал әйел ханым бұдан тек ләззат алады, анда-санда жанжал шығарып, күйеуді сотқа беріп, бірнеше тәулікке қаматып жіберуі де мүмкін. Әлеуметтік желіде күндіз-түні зұлымдық көрген әйелдер туралы түрлі хабарлар шығады; үндеме, үнсіз қалма деп біреулер ынтымақ жариялайды; әрбір мінбер мен сөреден әйелдердің «киелілігі» мен «қол сұғылмастығы» туралы тынымсыз уағыздар жаңғырады. Әйелдің міндеті, жауапкершілігі туралы ешбір сөз айтылмаған күйде күйеудің міндеті мен жауапкершілігі туралы қайта-қайта құлаққа құйылады. Ал шын мәнінде, мәселе өте нәзік. Ерлі-зайыптылардың мәселелерін тек қазылық пен үкім қылышымен қалай шешуге болады?! Оның мүмкіндігі жоқ, бұл түрдегі көзқарас ер мен әйелді бір-бірінен алыстатуға жетелейді; күйеуге шыдай алмайтын, күйеусіз дербес өмір сүретін, күйеуге шарт қоятын әйелдер тобы көбейіп, отбасысыз әйелдердің саны – қатары күннен-күнге артып келеді. Әр мекемеде дерлік осындай әйелдер кездеседі; тұрмыс құрмай жасын қырықтан асырғандарға ешкім таң қалмайтын «кеңпейілділік» заманы да орнап келеді. Күйеу тек материалдық-тәндік жұп емес деген ақиқат ойлардан шығып кетті, күйеудің әйелдің рухани өмірінде, ақыл-сезім тепе-теңдігінде қандай маңызды орын алатыны ұмытылды. Күйеудің бар екенінің өзі әйел заты үшін қандай үлкен қалқан екеніне көз жұмылды, күйеусіз әйелдің рухани панасыз әрі бейшара күйге түсуі ешкімге қызық болмай қалды. Сол себепті де күйеу не үшін керек деп айқайлаушылар пайда болды. Ал шын мәнінде, күйеу, ең алдымен, әйел рухының сырласы; әйел жай ғана бұйым емес, күйеу үшін рухани-сезімдік тепе-теңдік беретін жолдас қой! Ерлі-зайыптылардың неке арқылы сәкина мен тыныштық табатыны неге айтылмайды? Неге ерлі-зайыптылардың некеден кейін кенеттен рахат сезінетіні еске келмейді?! Әйелдердің санасынан күйеуге мойынсұну керек деген түсінік мүлдем шығарылып тасталған соң, жігіттерге де сен отбасының басшысысың деп сіңірілмеген соң, отбасын ұстай алмайтын әйел мінезді еркектер табы қалыптасты. Олардың басты ерекшеліктері мынау: жұмыс істемей, әйелдің қолына қарайды; тапқанын әйелдің қолына тапсырады; әйелдің айқайшылдығынан жалығып, бәріне қол сілтеп қойған; әйелдің бопсасынан, құқық қорғау органдарына шағымдануынан қорқып өмір сүреді; әйелден ажырасайын десе, әйел жағы әскер болып келіп, күйеу жағына тәндік шабуыл жасауға дейін баруы және бұл жағынан өзін кінәсіз ұстауы жағдайлары да жиі кездесуде; оның үстіне, соттардың көбі әйелдердің пайдасына үкім шығарады; әйелдер бірден балаларын қару ретінде пайдаланып, оларды әлеуметтік желіге шығарады; заңда алимент мөлшері екі есе көбейтілгені ер адамға екі есе жүк болып, оның өмірі мен жан дүниесіне қалай әсер ететіні ешкімді қызықтырмайды; әйел десе зәресі ұшатындар, әйелдердің жанжалынан жүрек ауруына шалдыққандар өте көп. Сонымен бірге осы жағдайда барлық отбасытанушылар тек әйелдерді аялау туралы уағыз оқиды, әйелдер сабыр мен төзімге шақырылмайды; ер адамнан да ер болу талап етілмейді, керісінше, әйелдің айтқанымен жүруі, оның көңіліне қарауы керек екені ерекше құлаққа құйылады.

Нәтижесінде, ерлер мен әйелдер екіге бөлінді – екі тарапта да бір-біріне жатсыну көзге түсуде. Ерлер мен әйелдер гүйә жауға айналуда. Бұл жағдайлар табиғи емес, қайта, аса қатерлі әлеуметтік трагедиялардың алғашқы белгілері. Себебі өсіп келе жатқан қыздарда ер адамның рухани басымдығы туралы ешқандай түсінік жоқ; жігіттерде жауапкершілік пен басшылық туралы тәрбие мен түсінік жоқ; олар құратын отбасы ертең өзбек менталитетіне қатысы жоқ бір отбасы болады; гүйә екі тараптың теңдігі үстіне құрылған, яғни не әйелдің, не күйеудің басымдығы қамтамасыз етілмеген отбасында ешқашан отбасы рахаты болмайды; отбасы дегеніміз некеге дейінгі некесіз істер, спектакль тойлар; бал деп аталған у айлар, кейін жүйке жұқартқан оқиғалардан тұратын болып қалады. Күйеу ажырасамын десе, заң оның үстіне міндеттерді аямай жүктейді; әйел жәбірленуші мәртебесінде күйеуге қалағанынша зұлымдық пен әділетсіздік жасайды; ажырасу салдарынан күйеудің тапқан-таянғаны бірлесіп табылған мүлік деп әйелге ешқандай машақатсыз рәсімделіп, үлкен көлемдегі алимент пен аналық төлемдері жазылады. Одан кейінгі ұрпақ, яғни қазіргі балалардың балалары құратын отбасының қазіргі Батыс пен Түркия отбасыларынан еш айырмашылығы болмайды; тіпті ерлердің үйленуді, әйелдердің күйеуге шығуды қаламауы шектен тыс көбейеді; үйленбеген ер адамдардың көптігі, бойдақ болып өмір сүру, тіпті қандай да бір төсектесімен табиғи қажеттіліктерін қанағаттандыру әдеттегі сипат алады. Нәтижесінде, ата-анасыз балалардың, түсіктердің орасан саны ешкімді таңғалдырмайды. Құндылықтардан сөз қозғау күлкілі көрінеді; әйел күйеуге мойынсұнсын десең, орта ғасыр, феодализм деп бағаланады, тіпті заңға, бостандыққа қарсы шығып тұрсың деп жағаңнан алатындар да табылады. Сондай-ақ әйелдер аналықты ең жоғары бақыт деп білудің орнына, аналықты жүк деп ашықтан-ашық айтады; өзіме уақытым қалмай жатыр, балам бар; екі, үш балам бар – өмірім тек оларға қараумен өтіп жатыр деп балаға қамқорлық жасауды, оған мейір көрсетуді шексіз трагедия ретінде бағалайды; олар үшін бұл төмен өзімшілдік табиғи көрінеді және бұл жағдайда мұндай табиғатты әрі мұндай сенімді әйелге ешқандай насихаттың пайдасы болмайды. Бір ақиқат анық: әйел табиғатынан нәзік әрі бағынышты етіп жаратылған. Әр әйелдің ішінде дерлік бір тәуелді әрі дәрменсіз жан өмір сүреді. Әйелдің шектен шығып, шекарадан асып кетуі ер адамның рухани қуаты жеткіліксіз болғанынан. Ер адам өзінің өзгермейтін ойларына, өмірлік өлшемдеріне және темірдей берік құндылықтарына ие болмаса, кез келген бағынышты әйел оның қол астында бағынбайтын бөріге айналады. Бірақ ер адам рухани қуатты, жаны күшті, ақыл жағынан кемел болса, отбасы жағынан берік әрі әділ, мейірім мен жомарттыққа негізделген құндылықтарға ие болса, осы құндылықтарға адал күйде өмір сүруден тартынбаса, айдаһардай әйел де оған жұмсарып, бағынады. Ер адам өзінің мінезінің үстінде жұмыс істемесе, кемел әдебін қалыптастырмаса, қысылатын, ішетін, шағынатын бір нұсқаға айналады. Нәтижесінде, отбасында гүйә екі әйел немесе екі шала еркек өмір сүріп жатқандай болады – жасық еркек пен еркектенген әйел. Сол себепті біз бұл бөлімде ер адамның әдебі туралы шын ықыласпен және жан-жақты тоқталуға шешім қабылдадық.

Жалғасы бар

Акром МАЛИК