БОБИ ҲАФТУМ

БОБИ ҲАФТУМ

ЗАНУ ШАВҲАР

Фасли сеюм

Ахлоқи шавҳар

Аз саҳифаҳои аввали китоб сар карда, борҳо таъкид карда омадаем, ки сарвари оила мард, шавҳар аст. Гурӯҳҳое ки занонро мазлумаи абадӣ мебинанд, шояд аз ин такрор ранҷида бошанд. Зеро тарғибот ва ташвиқот, бахусус, аз зеҳни ҷавонон фикри «зан бояд дар итоати мард бошад»-ро бароварда партофт. Акнун духтарони ӯзбек ҳам ба таври хашмгин «ба ихтиёри занон ҳеҷ кас соҳиб нест, шумо ҳаққи занонро маҳдуд мекунед» гуфта ҳой-ҳой сар карданд. Занонро ба тарбия даъват кардан, ба онҳо аз одобу ахлоқ гап задан душвор шуд. Занон ба ҳоле афтоданд, ки намедонанд фоидаашон дар куҷою зарарашон дар куҷост. Дар зеҳни онҳо тасаввуре ташаккул ёфт, ки шавҳар хизматгори зан, шавҳар ҷинни иҷрокунандаи ҳамаи хоҳишҳои зан аст. Шавҳар шабу рӯз барои розӣ кардани зан медавад, хонум бошанд аз ин танҳо баҳравар мешаванд, гоҳ-гоҳ ҷанҷол бароварда, шавҳарро ба суд дода, барои чанд шабонарӯз ба ҳабс андохтанашон ҳам ҷоиз аст. Дар шабакаи иҷтимоӣ шабу рӯз дар бораи заноне ки зулм дидаанд хабарҳои гуногун мебароянд; касоне «хомӯш набош, сукут накун» гуфта ҳамбастагӣ эълон мекунанд; аз ҳар минбару токча дар бораи «муқаддасӣ» ва «дахлнопазирӣ»-и занон ваъзҳои беист садо медиҳанд. Дар ҳоле ки дар бораи вазифа ва масъулияти зан ягон сухан гуфта намешавад, дар бораи вазифа ва масъулияти шавҳар борҳо таъкид мекунанд. Ҳол он ки масъала бисёр нозук аст. Мушкилоти зану шавҳарро танҳо бо қозигӣ ва шамшери ҳукм чӣ гуна ҳал кардан мумкин аст?! Имконаш нест; рӯйкарди ба ин шакл зану шавҳарро аз якдигар дур мекунад; гурӯҳи заноне ки ба шавҳар тоқат карда наметавонанд, бе шавҳар мустақил зиндагӣ мекунанд, ба шавҳар шарт мегузоранд, зиёд шуда, шумораи — теъдоди занони бе оила рӯз аз рӯз меафзояд. Қариб дар ҳар идора чунин занон вомехӯранд; замони «фарохдилӣ» ҳам таҷаллӣ мекунад, ки ҳеҷ кас аз онҳое ки оила барпо накарда, синнашон аз чил гузаштааст, ҳайрон намешавад. Ҳақиқати он ки шавҳар танҳо ҷуфти моддию ҷисмонӣ нест, хаёлҳоро тарк кард; фаромӯш шуд, ки шавҳар дар ҳаёти рӯҳию маънавии зан, дар мувозинати ақлию эҳсосии ӯ чӣ мақоми муҳим дорад. Ба он ки худи мавҷудияти шавҳар барои зан чӣ сипари бузург аст, чашм пӯшиданд; он ки зани бешавҳар рӯҳан ба ҳоли ғарибу бечора меафтад, ба ҳеҷ кас ҷолиб набуд. Аз ҳамин сабаб касоне пайдо шуданд, ки фарёд мезананд: «шавҳар барои чӣ лозим?» Ҳол он ки шавҳар пеш аз ҳама ҳамдами рӯҳи зан аст; зан чизи оддӣ нест, ҳамроҳест, ки ба шавҳар мувозинати рӯҳию эҳсосӣ мебахшад-ку! Чаро зикр намешавад, ки зану шавҳар бо никоҳ сакинат ва оромиш меёбанд? Чаро ба ёд намеояд, ки зану шавҳар пас аз никоҳ ногаҳон ҳаловат мечашанд?! Вақте ки аз зеҳни занон фаҳмиши «бояд ба шавҳар итоат кард» комилан бароварда партофта шуд ва ба ҷавонон ҳам «ту сарвари оила ҳастӣ» талқин карда нашуд, табақаи мардони занхӯй ташаккул ёфт, ки оиларо эп карда наметавонанд. Хусусиятҳои асосии онҳо ин аст, ки кор накарда, ба дасти зан менигаранд; ёфтаашонро ба дасти зан месупоранд; аз дағалии зан безор шуда, ба ҳама чиз даст афшондаанд; аз шантажи зан, аз шикоят кардани ӯ ба мақомоти ҳифзи ҳуқуқ тарсида зиндагӣ мекунанд; агар хоҳанд аз зан ҷудо шаванд, ҳодисаҳое бисёр вомехӯранд, ки тарафи зан лашкар шуда омада, то ба тарафи шавҳар ҳуҷуми ҷисмонӣ кардан мерасанд ва дар ин бобат худро бегуноҳ мешуморанд; болои ин, аксари маҳкамаҳо ба фоидаи занон ҳукм мебароранд; занон дарҳол аз фарзандонашон ҳамчун силоҳ истифода карда, онҳоро ба шабакаи иҷтимоӣ мебароранд; он ки дар қонун дучанд афзоиш ёфтани миқдори алимент барои мард бори дучанд шуда, ба ҳаёт ва рӯҳияи ӯ чӣ гуна таъсир мерасонад, ба ҳеҷ кас ҷолиб нест; касоне ки аз номи зан ба ларза меоянд, касоне ки аз ҷанҷоли занон ба бемории дил гирифтор шудаанд, бисёранд. Ва дар ҳамин ҳол ҳамаи оилашиносон танҳо дар бораи эҳтиёт кардани занон ваъз мехонанд, занонро ба сабр ва матонат даъват намекунанд; аз мард ҳам мард будан талаб карда намешавад, баръакс, бо зӯр таъкид мекунанд, ки ӯ бояд аз паи роҳнамоии зан равад, ба дили ӯ нигарад.

Дар натиҷа, мардон ва занон ба ду тақсим шуданд — дар ҳар ду тараф бегонагӣ аз якдигар ба чашм мерасад. Мардон ва занон гӯё ба душман табдил меёбанд. Ин ҳолатҳо табиӣ нестанд, балки нахустин нишонаҳои фоҷиаҳои бисёр хатарноки иҷтимоӣ мебошанд. Сабаб ин аст, ки дар духтарони наврас дар бораи бартарии маънавии мард ҳеҷ гуна тасаввуре нест; дар писарон дар бораи масъулият ва роҳбарӣ тарбия ва фаҳмиш вуҷуд надорад; оилае ки онҳо барпо мекунанд, фардо оилае хоҳад буд, ки ба зеҳнияти ӯзбек рабте надорад; дар оилае ки гӯё бар баробарии ҳар ду тараф бино шудааст, яъне на бартарии зан ва на бартарии шавҳар таъмин шудааст, ҳеҷ гоҳ ҳаловати оила нахоҳад буд; оила иборат хоҳад шуд аз корҳои бе никоҳ то никоҳ, тӯйҳои спектаклӣ, моҳҳои заҳрине ки «асал» ном гирифтаанд ва баъд аз воқеаҳои пур аз асабоният. Агар шавҳар хоҳад ҷудо шавад, қонун бар дӯши ӯ борҳоро бераҳмона бор мекунад; зан дар мақоми ҷабрдида ба шавҳар ҳар қадар хоҳад зулму беадолатӣ мекунад; дар натиҷаи ҷудоӣ ҳама дороии ба даст овардаи шавҳар ҳамчун «моли якҷоя ба даст омада» бе ҳеҷ машаққат ба номи зан расмӣ карда мешавад ва алимент ва пардохтҳои модарии ҳаҷман калон навишта мешаванд. Оилае ки насли баъдӣ, яъне фарзандони кӯдакони ҳозира барпо мекунанд, аз оилаҳои ҳозираи Ғарб ва Туркия ҳеҷ фарқ нахоҳад дошт; балки нахостани мардон аз зан гирифтан ва занон аз шавҳар кардан аз ҳад зиёд хоҳад шуд; бисёрии мардони безан, муҷаррад зиндагӣ кардан, балки бо ягон ҳамхоба, ҳамбистар қонеъ кардани эҳтиёҷоти табиӣ одати маъмулӣ мегардад. Дар натиҷа, кӯдакони бе падару модар, шумораи бузурги исқоти ҳамл ҳеҷ касро ҳайрон намекунад. Аз арзишҳо гап задан хандаовар менамояд; агар гӯӣ «зан ба шавҳар итоат кунад», онро «асрҳои миёна, феодализм» баҳо медиҳанд, балки касоне ҳам пайдо мешаванд, ки «бар зидди қонун, бар зидди озодӣ мебароӣ» гуфта гиребонат мегиранд. Инчунин занон ба ҷои он ки модариро бахти олӣ донанд, ошкоро мегӯянд, ки модарӣ бор аст; «барои худам вақт намемонад, фарзанд дорам; ду, се фарзанд дорам — ҳаётам танҳо бо нигоҳубини онҳо мегузарад» гуфта, ғамхорӣ ба кӯдак, меҳр нишон додан ба ӯро ҳамчун фоҷиаи беканор баҳо медиҳанд; барои онҳо ин худхоҳии паст табиӣ менамояд ва дар ин ҳол ба зани дорои чунин табиат ва чунин эътиқод ҳеҷ насиҳате фоида нахоҳад дод. Як ҳақиқат аниқ аст, ки зан аз рӯйи табиат заифа ва итоаткор офарида шудааст. Қариб дар даруни ҳар зан як тобеъ ва оҷиза зиндагӣ мекунад. Аз ҳад гузаштан ва аз ҳудуд берун рафтани зан аз нокифоя будани қуввати маънавии мард аст. Агар мард андешаҳои тағйирнопазир, меъёрҳои ҳаётӣ ва арзишҳои мисли пӯлод мустаҳками худро надошта бошад, ҳар зани итоаткор дар зери дасти ӯ ба гурги беитоат табдил меёбад. Аммо агар мард маънан бақувват, рӯҳан қавӣ, ақлан баркамол бошад, дар боби оила арзишҳои собит ва одилона, бар марҳамат ва мурувват асосёфта дошта бошад, аз зиндагӣ кардан бо садоқат ба ин арзишҳо худдорӣ накунад, зани мисли аждаҳо ҳам ба ӯ нарм шуда, таслим мешавад. Агар мард болои ахлоқи худ кор накунад, ахлоқи комилашро ташаккул надиҳад, ба як нусхае табдил меёбад, ки дилтанг мешавад, май менӯшад, нола мекунад. Дар натиҷа, дар оила гӯё ду зан ё ду марди нимкора зиндагӣ мекунанд — марди латта ва зани мардсифат. Аз ин рӯ мо қарор додем, ки дар ин фасл дар бораи ахлоқи мард самимона ва ҳамаҷониба таваққуф кунем.

Давом дорад

Акром МАЛИК