ЖЕТИНЧИ БАП

ЖЕТИНЧИ БАП

ЭР-АЯЛ

Үчүнчү бөлүм

Эрдин ахлагы

Китептин алгачкы барактарынан баштап үй-бүлөнүн башчысы – эркек, эр киши деп кайра-кайра баса белгилеп келе жатабыз. Аялдарды түбөлүк эзилген деп көргөн топтор бул кайталоодон таарынып жатышы ыктымал. Анткени үгүт-насыят, айрыкча, жаштардын аң-сезиминен аял эркекке баш ийиши керек деген ойду сүрүп чыгарды. Эми өзбек кыздары да агрессивдүү түрдө «аялдардын эркине эч ким кожоюн эмес, аялдардын укугун чектеп жатасыздар» деп чуу көтөрө башташты. Аялдарды тарбияга чакыруу, аларга адеп-ахлактан сүйлөө кыйын болуп калды. Аялдар өздөрүнүн пайдасы кайда, зыяны кайда экенин биле албаган абалга түшүштү. Алардын аң-сезиминде эр – аялдын кызматчысы, эр – аялдын бардык каалоолорун аткаруучу жин деген түшүнүк калыптанды. Эр түнү-күнү аялды ыраазы кылуу үчүн жүгүрүп-желет, аял айым болсо мындан гана ырахат алышат, анда-санда чатак чыгарып, эрди сотко берип, бир нече суткага каматып жибериши да мүмкүн. Социалдык тармакта түнү-күнү зулум көргөн аялдар жөнүндө ар түрдүү кабарлар чыгат; «унчукпай койбо, сабыр кылба» деп кимдир бирөөлөр тилектештик жарыялайт; ар бир минбардан жана текчеден аялдардын «ыйыктыгы» жана «кол тийгистиги» жөнүндө тынымсыз насааттар жаңырат. Аялдын милдети, жоопкерчилиги жөнүндө эч бир сөз айтылбаган абалда эрдин милдети жана жоопкерчилиги жөнүндө кайра-кайра кулакка куюлат. Бирок маселе өтө назик. Эр менен аялдын көйгөйлөрүн казылык жана өкүм кылычы менен гана кантип чечүүгө болот?! Мунун мүмкүнчүлүгү жок, мындай мамиле эр менен аялды бири-биринен алыстатууга алып барат; эрге чыдай албаган, эрсиз өз алдынча жашаган, эрге шарт койгон аялдардын тобу көбөйүп, үй-бүлөсүз аялдардын саны күндөн-күнгө өсүүдө. Дээрлик ар бир мекемеде ушундай аялдар кездешет; турмуш курбай жашы кырктан ашкандарга эч ким таң калбаган «кең пейилдик» заманы да жаралууда. Эр жөн гана материалдык-физикалык жубай эмес деген чындык ойлордон чыгып кетти, эрдин аялдын рухий-адептик жашоосунда, акыл-сезим тең салмактуулугунда кандай маанилүү орун ээлээри унутулду. Эрдин бар экендигинин өзү эле аял заты үчүн кандай гана зор калкан экенине көз жумулду, эрсиз аялдын рухий жактан мусапыр жана бечара абалга түшүшү эч кимге кызык болбой калды. Ушул себептен да «эр эмнеге керек» деп айкырган адамдар пайда болду. Бирок эр, баарынан мурда, аял рухунун жан шериги; аял жөнөкөй буюм эмес, эр үчүн рухий-сезимдик тең салмактуулук берүүчү жолдош да! Эр менен аял нике аркылуу бейпилдик жана тынчтык табары эмне үчүн эскерилбейт? Эмне үчүн эр менен аял никеден кийин бирден жан жай сезери эске келбейт?! Аялдардын аң-сезиминен эрге баш ийүү керек деген түшүнүк толугу менен чыгарылып ташталгандан кийин, жигиттерге да «сен үй-бүлөнүн башчысысың» деп сиңирилбегенден кийин, үй-бүлөнү алып жүрө албаган, аял мүнөздүү эркектер катмары калыптанды. Алардын негизги өзгөчөлүктөрү мындай: иштебей, аялдын колун карайт; тапканын аялдын колуна тапшырат; аялдын тилинин ачуулугунан тажап, баарына кол шилтеп койгон; аялдын шантажынан, укук органдарына арыз кылуусунан чочуп жашайт; аялдан ажырайын десе, аял тарап кол болуп келип, эр тарапка физикалык чабуул жасоого чейин барган жана бул жагынан өзүн күнөөсүз кармаган окуялар да көп кездешүүдө; анын үстүнө, соттордун көбү аялдардын пайдасына өкүм чыгарат; аялдар дароо балдарын курал катары колдонуп, аларды социалдык тармакка чыгарышат; мыйзамда алименттин өлчөмү эки эсе көбөйтүлгөнү эркекке эки эсе жүк болуп, анын жашоосуна жана психикасына кандай таасир этери эч кимди кызыктырбайт; аял десе калтырап калгандар, аялдардын чатагынан жүрөк оорусуна кабылгандар абдан көп. Дагы ушундай абалда бардык үй-бүлө адистери аялдарды аяп сактоо жөнүндө гана насаат айтышат, аялдар сабырга жана туруктуулукка чакырылбайт; эркектен да эркек болуу талап кылынбайт, тескерисинче, аялдын айтканы менен жүрүшү, анын көңүлүнө карашы керектиги басым жасалып кулакка куюлат.

Натыйжада, эркектер менен аялдар экиге бөлүнүп кетти – эки тарапта тең бири-бирине жатсынуу көзгө урунууда. Эркектер менен аялдар гүя душманга айланууда. Бул абалдар табигый эмес, тескерисинче, өтө коркунучтуу социалдык трагедиялардын алгачкы белгилери. Себеби өсүп келе жаткан кыздарда эркектин рухий үстөмдүгү жөнүндө эч кандай түшүнүк жок; жигиттерде жоопкерчилик жана жетекчилик тууралуу тарбия жана түшүнүк жок; алар кура турган үй-бүлө эртең өзбек менталитетине тиешеси жок бир үй-бүлө болот; гүя эки тараптын теңдигинин үстүнө курулган, башкача айтканда, не аялдын, не эрдин үстөмдүгү камсыз кылынбаган үй-бүлөдө эч качан үй-бүлө бейпилдиги болбойт; үй-бүлө дегени никеге чейинки никесиз иштерден, спектакль тойлордон; бал деп аталган уу айлардан, андан кийин нервге толгон окуялардан турган нерсе болуп калат. Эр ажырашам десе, мыйзам анын мойнуна милдеттерди аёосуз жүктөйт; аял жапа чеккендин статусунда эрге каалагандай зулум жана адилетсиздик кылат; ажырашуунун натыйжасында эрдин тапкан-ташыганы «биргелешип табылган мүлк» деп аялга эч кандай машакатсыз таризделип, чоң көлөмдөгү алимент жана энелик төлөмдөр жазылат. Андан кийинки муун, башкача айтканда, азыркы балдардын балдары кура турган үй-бүлө ошол учурда Батыш жана Түркия үй-бүлөлөрүнөн такыр айырмаланбайт; балким эркектердин үйлөнүүнү, аялдардын эрге тийүүнү каалабашы чектен ашык көбөйөт; үйлөнбөгөн эркектердин көптүгү, жалгыз бойдок жашоо, балким кандайдыр бир төшөктөш менен табигый муктаждыктарын кандыруу адаттагы көрүнүшкө айланат. Натыйжада, ата-энесиз балдар, бойдон алдыруулардын зор саны эч кимди таң калтырбайт. Баалуулуктар жөнүндө сүйлөө күлкүлүү көрүнөт; «аял эрге баш ийсин» десең, «орто кылым, феодализм» деп бааланат, балким «мыйзамга, эркиндикке каршы чыгып жатасың» деп жакаңдан алгандар да табылат. Ошондой эле аялдар энеликти эң жогорку бакыт деп билүүнүн ордуна, энеликти жүк деп ачыктан-ачык айтышат; «өзүмө убактым калбай жатат, балам бар; экөө, үчөө балам бар – жашоом аларды кароо менен гана өтүп жатат» деп балага кам көрүүнү, ага мээрим көрсөтүүнү чексиз трагедия катары баалашат; алар үчүн бул пас өзүмчүлдүк табигый көрүнөт жана мындай абалда ушундай мүнөздүү жана ушундай ишенимдеги аялга эч кандай насааттын пайдасы болбойт. Бир чындык анык: аял табиятынан алсыз жана моюн сунуучу болуп жаратылган. Дээрлик ар бир аялдын ичинде бир баш ийген жана алсыз жан жашайт. Аялдын чектен ашып, чек арадан чыгып кетиши эркектин рухий кубаты жетишсиз болгонунан. Эркек өзүнүн өзгөрбөс ойлоруна, турмуштук өлчөмдөрүнө жана болоттой бекем баалуулуктарына ээ болбосо, ар кандай моюн сунган аял анын колунун астында тил албас бөрүгө айланат. Бирок эркек рухий жактан чыңдуу, жан дүйнөсү күчтүү, акыл жагынан жетик болсо, үй-бүлө жаатында туруктуу жана адилеттүү, мээрим жана берешендикке негизделген баалуулуктарга ээ болсо, ушул баалуулуктарга берилген абалда жашоодон тартынбаса, ажыдаардай аял да ага жумшак болуп моюн сунат. Эркек өзүнүн ахлагынын үстүндө иштебесе, кемел ахлагын калыптандырбаса, кысылган, ичкен, нааразы болгон бир нускага айланат. Натыйжада, үй-бүлөдө гүя эки аял же эки чала эркек жашап жаткан болот – чүпүрөк эркек жана эркектешкен аял. Ошондуктан биз бул бөлүмдө эркектин ахлагы жөнүндө чын дилден жана ар тараптуу токтолууну чечтик.

Уландысы бар

Акром МАЛИК