Сегізінші тарау

Сегізінші тарау

ҚАЙЫН ЖҰРТ

Алтыншы бөлім

Қайын апа, қайынсіңлі, абысындар және құдалар

Келіннің мәселесі тек ене немесе қайын ата, күйеуімен бітпейді: бұл жақта қайын апа, қайынсіңлі деген адамдармен де жалғасады. Келіннің оларға жасайтын қарым-қатынасы белгілі: ашық жүз, құрметтерін орнына қою, сіз деп шақыру, қажет жерлерде оларға риясыз көмек беру. Қайын апа, кейбір өңірлерде қайнағачы, қайнегачы деп те аталады; – көп жағдайда тұрмысқа шығып кеткен болады, анда-санда төркін үйіне қадам басып тұрады. Ақылды, есті қайын апалар ағасының немесе інісінің бақытын ойлайды. Келінді бағалайды, жақсы сөйлейді. Ақымақ қайын апалар келін туралы шағыстырады, жыландық жасайды, өзінен жағымсыз әсер қалдырады. Қайынсіңлілер көп жағдайда еркетай болады. Олардың бір тобы жеңгесіне – кейбір өңірлерде кеннайи, кенной, янга және тағы басқа – сүйенеді, сырлас болады; бұл өте жақсы, өйткені мұндай достық қарым-қатынас отбасының рухани және сезімдік тепе-теңдігін қамтамасыз етуде маңызды. Біріншіден, жеңге мен қайынсіңлі арасындағы жақындық екі жақтың жүрегі үшін маңызды, жүрек әрдайым біреуді дос тұтқысы келеді, әйел жынысына жататын екі жақ бір-бірін дос тұтса, сырласады, мұңдасады, жеңілдейді, тұрмыстың түрлі қиындықтарын жеңу оңайлайды. Екі жақ та өзара пәк әрі шынайы достықты сақтаса, яғни жеңге бәрін айтып, қайынсіңлі түсінбейтін нәрселерді айтпаса, болашақта бұл одақ жақсы жемістер береді: қыз үшін жеңгесінің өсиеттері мектеп болады, оны келешек өмірге дайындайды; жеңге қайынсіңлі үшін тұрмыс істерінде үлгі болады, тіпті болашақта олардың құда болып кетуі де түк емес. Жеңге мен қайынсіңлінің достығы құдалар арасындағы жылы қарым-қатынасқа да жағымды әсер етеді. Бірақ оның керісі жаман – егер жеңге мен қайынсіңлі жауласса, бір-бірінің кемшілігін іздеп уақыт өткізеді; бір-бірін әр жерде жамандаудан тыйыла алмайды; қайынсіңліге келетін құдаларға кейбір жеңгелер әсер етуге тырысады; қайынсіңлілер анасына жеңгесін жаман етіп көрсету үшін күреседі; амалсыз әрі әлсіз келіннің қайынсіңліні өз ата-анасына барып жамандап қоюы түк емес; нәтижесінде, ғайбат жас қыздың абыройына лайықсыз түрде тарайды.

Сондықтан дана ене жағдайды ақылдылықпен қолға алуы, яғни келін мен қызының арасының әдемі болуын қамтамасыз етуі керек. Ол үшін қызына келін туралы жағымды түсінік енгізсе, қызы жеңгесін ғайбаттаса, келінді қорғаса, жақсы нәтиже болады: «Қызым, жеңгеңді дұрыс түсін, тырысып жатыр, сен де жассың...» Кейбір қайын апалар мен қайынсіңлілер тұрмысқа шығып кетсе де, төркін үйлеріне келіп, жеңгесімен арнайы жанжал ұйымдастырады екен. Себебі жай ғана ұнатпау екен. Жай ғана ұнатпау – шайтанға тән. Шайтандық жасамау керек. Адам нәпсісін тежеуі керек: ол – жеңгем, бұл – ағам. Неге ағамның отбасын мазасыз етуім керек? Неге біреудің жүрегін күйретуім керек? Қайын апа мен қайынсіңлі ағаның баласы үшін апа (әпке); ал аға әпке-сіңлісінің балалары үшін нағашы; сонымен, бөлелердің өзара одағы отбасы үшін маңызды. Болашақта бөтенге емес, олар бір-біріне сүйенсе, жақсы болады. Ал бұл жеңге мен қайын апа, қайынсіңлілердің қарым-қатынасына байланысты. Абысындар – отбасындағы маңызды тұлғалардың бірі. Олардың әрқайсысы өз күйеуіне әсер ету күшіне ие. Олар дана болуы, отбасының, әулеттің жалпы мүддесін ешқашан ұмытпауы керек. Ішінде қызғанышы бар абысын, әрине, бірдеңе дейді. Кейбір абысындар еріксіз түрде екіжүзді болады: енеге аузынан бал тамады, бірақ абысынын ғайбаттайды; сол абысынның алдына барып, енені жамандайды; осы өнерді абысындар арасында да жүзеге асырады: анасына барып, мынасын; мынасына келіп, анасын шайнайды. Сонымен, барлық жер сасиды. Ер деген көп жағдайда әйелдің сөзіне ереді – е, інімнің әйелі сондай ақымақ екен немесе е, ағамның әйелі сондай жаман екен деп ойлайды. Мәселе мұнымен бітпейді – абысындар аға-інілерді де бір-біріне қарсы айдап салуы мүмкін. Аңғал ер әйелінің сөзіне қарап, аға-інісі туралы жаман ойда жүре береді: «Ағам (немесе інім) нағыз қатынбас болып шықты ғой!» – деп. Абысындар кейде балалар таласып қалса, ортаға да түседі. Осылайша балалардың жанжалы үлкендердің соғысына айналады. Шіркін-ай, балаларды татуластырып, келісіп ойнаңдар, бір-біріңнен қызғаншақтық жасамаңдар деп айту бұл әйелдердің біреуінің ойына келсе ғой! Жоқ, олар баланың алдына түсіп жүгіреді. Мұндай ұсақ-түйек сөздер жылдар өткен сайын сасиды, көгереді, тамыр жаяды, көктейді, у жинайды, ақырында, балалар үлкен болады, бұл әйелдер де кемпірлік табалдырығына қадам басады, бірақ ескі түкке тұрғысыз себептер үстіне құрылған араздықтар әулеттің бірікпеуіне, өзара ғайбаттасып, күңкілдесіп жүруіне, тіпті әлемге масқара-шерменде болуына жетелейді. Сондықтан көптеген отбасыларда осындай араздықтарды көресіз. Тарихына қызықсаңыз, ақымақтық «деді-деді»лердің үстіне құрылғаны белгілі болады. Бұдан мынадай қорытынды жасауға болады: құрметті ерлер, құрметті енелер абысындардың араздасуларына, араздық оятуларына, өзара ғайбаттарына рұқсат бермеуі, біреудің жағына шықпай, әділдік пен инсап көзімен жағдайды бағалауы керек болады; ұсақ кемшіліктерге көз жұмулары, арандатуларды басулары, қажет жерде қатаң тұрулары шарт. Құда болдың – жұда болдың. Құдалық – мың жылдық. Иә, құда болдың ба, енді өзара сақтық, құрмет-ізет шарт. Құдалар бір-бірінің қадірін білулері, әрдайым төрге отырғызулары, ең бірінші кезекте оларды ардақтаулары керек. Құда жақтардың көңілі нәзік. Сонымен бірге құдалар бір-бірін кешірулері, мін-кемшіліктеріне көз жұмулары, бір-біріне көмектесуге әрдайым дайын тұрулары керек. Егер қыздары шағымданып қалса, шағымнан қайтарулары және инсап пен иманға шақырулары керек. Сыйлық – жақсы нәрсе. Құдалар бір-біріне жақсы сыйлықтар бере берсін. Жарысу үшін емес, мейір-махаббаттың баянды болуы үшін. Бір-біріне шынайы болсын, перзенттердің бақыты мен кемелдігі үшін. Жастар, яғни перзенттер кейде шекісіп қалса, ортаға түсіп алып, ойын көрсетпесін, керісінше, әдемі насихатпен жастарды дұрыс жолға бастаулары керек. Егер қыз күйеуінен шағымданса, бірден күйеуді жаман көріп, тас атпас бұрын, қызым, өзіңнен не өтті деп білу керек. Тіпті тез арада бір қатаң шара қолданбас бұрын, күйеуге жақсы бір сыйлық жасап, көңілін жібіту керек. Мәселені жақсылықпен шешу – ақылдылардың ісі. Күш пен зұлымдыққа сүйену – надандардың ісі. Құдалар өзара отбасында да, көшеде де бір-бірін мақтасын, қорғасын – бұл ең маңызды мінез. Құдалық – өте нәзік жіп. Екі жақ та бұл жіпті үзіп алмау, керісінше, аз ғана болса да жапа шектірмеу үшін күрессін. Екі жақ та баласына насихат айтсын: «Ұлым, келінді аяла, жақсы сөйле!» «Қызым, күйеуіме мойынсұн, сөз қайтарма, көңілін ал!» Тек ақымақтықтың ең жоғарғы шегіне жеткен аналар ғана қызына күйеуіңді қолыңа ал деп үйретеді. Құдай сақтасын. Құрметті оқырман! Мақсатымыз – отбасы қорғанын берік сақтау. Бұл жолда не керек болса, ең қысқа түрде айттық. Мүмкіндігінше жақсы сөйлеңіз, жақсы ойлаңыз, жақсылық жасаңыз, көңіл кірбіңдерін ұмытыңыз, кешіріңіз. Сонда отбасы ғимараты мәңгі қалады.

Акром МАЛИК