Сегизинчи бөлүм

Сегизинчи бөлүм

КАЙЫН ЖУРТ

Алтынчы бап

Кайын эже, кайын сиңди, абысындар жана кудалар

Келиндин маселеси кайын эне же кайын ата, күйөө төрө менен эле бүтпөйт: бул жакта кайын эже, кайын сиңди деген адамдар менен да уланат. Келиндин аларга кыла турган мамилеси белгилүү: ачык жүз, урматын ордуна коюу, сиз деп чакыруу, зарыл учурларда аларга кызыкчылыксыз жардам берүү. Кайын эже, айрым аймактарда кайнагачы, кайнегачы деп да аталат; – көпчүлүк учурда күйөөгө чыгып кеткен болот, мезгил-мезгили менен кыз кезиндеги үйүнө кадам таштап турат. Акылдуу, эстүү кайын эжелер агасынын же инисинин бактысын ойлойт. Келинди баалайт, жакшы сөз айтат. Акмак кайын эжелер келинди чагат, жыландык кылат, өзүнөн көңүлсүздүк калтырат. Кайын сиңдилер көпчүлүк учурда эрке болушат. Алардын бир тобу жеңесине – айрым аймактарда кеннайи, кенной, янга жана башкача аталат – таянат, сырдаш болот; бул абдан жакшы, анткени мындай достук мамиле үй-бүлөнүн рухий жана сезимдик тең салмактуулугун камсыз кылууда маанилүү. Биринчиден, жеңе менен кайын сиңдинин ортосундагы жакындык эки тараптын жүрөгү үчүн маанилүү, жүрөк дайыма кимдир бирөөнү дос туткусу келет, аял затына таандык эки тарап бири-бирин дос тутса, сырдашат, мунун айтышат, жеңилдешет, турмуштун ар кандай кыйынчылыктарын жеңүү оңой болот. Эки тарап тең өз ара таза жана ак ниет достукту сактаса, башкача айтканда, жеңе ар нерсени сүйлөп, кайын сиңди түшүнбөй турган нерселерди айтпаса, келечекте бул шериктик жакшы мөмөлөрдү берет: кыз үчүн жеңесинин насааттары мектеп болот, аны келечектеги жашоого даярдайт; жеңе кайын сиңди үчүн тиричилик иштеринде үлгү болот, атүгүл келечекте алар куда болуп кетиши да эч нерсе эмес. Жеңе менен кайын сиңдинин достугу кудалар ортосундагы жылуу мамилелерге да оң таасир этет. Бирок анын тескериси жаман – эгер жеңе менен кайын сиңди душмандашса, бири-биринин кемчилигин издеп убакыт өткөрөт; бири-бирин ар жерде жемелөөдөн тыйыла албайт; кайын сиңдиге келген жуучуларга айрым жеңелер таасир этүүгө аракет кылат; кайын сиңдилер энесине жеңесин жаман көрсөтүү үчүн күрөшөт; арга жок, алсыз келин кайын сиңдини ата-энесине барып жамандап коюшу эч нерсе эмес; натыйжада ушак жаш кыздын ар-намысына татыксыз түрдө тарайт.

Ошондуктан акылман кайын эне абалды акылдуулук менен колго алышы, башкача айтканда, келини менен кызынын ортосу жакшы болушун камсыз кылышы керек. Ал үчүн кызына келин тууралуу оң түшүнүк киргизсе, кызы жеңесин ушактаса, келинди коргосо, жакшы натыйжа болот: «Кызым, жеңеңди туура түшүн, аракет кылып жатат, сен да жашсың...» Айрым кайын эжелер менен кайын сиңдилер күйөөгө чыгып кетсе да, кыз кезиндеги үйүнө келип, жеңеси менен атайын чатак уюштурушат имиш. Себеби жөн эле жактырбагандык экен. Жөн эле жактырбоо шайтанга мүнөздүү. Шайтандык кылбоо керек. Адам нафсин тыйышы керек: ал – менин жеңем, бул – агам. Эмне үчүн агамдын үй-бүлөсүн тынчсыздандырышым керек? Эмне үчүн бирөөнүн жүрөгүн кыйратышым керек? Кайын эже жана кайын сиңди агасынын баласы үчүн эже-апа; ага болсо эже-сиңдилеринин балдары үчүн таяке; ошентип, бөлөлөрдүн өз ара ынтымагы үй-бүлө үчүн маанилүү. Келечекте бөтөнгө эмес, алар бири-бирине таянса, жакшы болот. Бул болсо жеңе менен кайын эже, кайын сиңдилердин мамилесине байланыштуу. Абысындар үй-бүлөдөгү маанилүү фигуралардан. Алардын ар бири өз күйөөсүнө таасир этүү күчүнө ээ. Алар акылман болушу, үй-бүлөнүн, тукумдун жалпы кызыкчылыгын эч качан унутпашы керек. Ичинде көрө албастыгы бар абысын, албетте, бир нерсе дейт. Айрым абысындар эрксизден эки жүздүү болушат: кайын энеге оозунан бал тамат, бирок абысынын ушактайт; ошол абысындын алдына барып, кайын энени жамандайт; ушул өнөрүн абысындардын ортосунда да ишке ашырат: тигиге барып, мунусун; мунусуна келип, тигисин чайнайт. Ошентип, бардык жер сасыйт. Күйөө дегениң көпчүлүк учурда аялынын сөзүнө кирет – э, инимдин аялы ушундай акмак экен же э, агамдын аялы ушундай жаман экен деп ойлойт. Маселе муну менен бүтпөйт – абысындар ага-инилерди да бири-бирине каршы тукуруп коюшу мүмкүн. Жөнөкөй күйөө аялынын сөзүнө карап, агасы же иниси жөнүндө жаман ойдо жүрө берет: «Агам (же иним) таптаза аялдын кулу болуп чыкты го!» – деп. Абысындар кээде балдар талашып калса, ортого да түшүшөт. Ушундайча балдардын чатагы чоңдордун урушуна айланат. Кана эми, балдарды элдештирип, ынтымакта ойногула, бири-бириңерден кызганчаактык кылбагыла деп айтуу бул аялдардын бирөөнүн акылына келсе! Жок, алар баланын алдына түшүп чуркашат. Мындай майда-чүйдө сөздөр жылдар өткөн сайын сасыйт, көгөрөт, тамыр жаят, бүчүр байлайт, уу топтойт, акыры балдар чоңоюшат, бул аялдар да кемпирликтин босогосуна кадам шилтешет, бирок эски арзыбаган себептердин үстүнө курулган кастыктар тукумдун биригишине тоскоол болуп, бири-бирин ушактап, кыңкылдашып жүрүшүнө, атүгүл ааламга шерменде-шерменде болушуна алып барат. Ошондуктан көпчүлүк үй-бүлөлөрдө мындай түрдөгү кастыктарды көрөсүз. Тарыхына кызыксаңыз, акмакча «деди-деди»лердин үстүнө курулганы ачык болот. Мындан жыйынтык чыгарса болот: урматтуу күйөөлөр, урматтуу кайын энелер абысындардын кастыкташуусуна, кастык ойготуусуна, өз ара ушактарына жол бербеши, кимдир бирөөнүн тарабына өтпөй, адилеттик жана инсап көзү менен абалды баалашы керек болот; майда кемчиликтерге көз жумушу, фитналарды басышы, керектүү жерде катуу турушу шарт. Куда болдуң – ажырадың. Кудалык – миң жылдык. Ооба, куда болдуңбу, эми өз ара этияттык, урмат-сый шарт. Кудалар бири-биринин кадырын билиши, дайыма төргө отургузушу, эң биринчи кезекте аларды ардакташы керек. Куда тараптардын көңүлү назик. Ошол эле учурда кудалар бири-бирин кечириши, кемчилик-кетиктеринен көз жумушу, бири-бирине жардам берүүгө дайыма даяр турушу керек. Эгерде кыздары арыздана калса, арыздануудан кайтарышы жана инсапка, ыйманга чакырышы керек. Белек – жакшы нерсе. Кудалар бири-бирине жакшы белектерди бере беришсин. Жарышуу үчүн эмес, мээрим-сүйүүнүн туруктуулугу үчүн. Бири-бирине ак ниет болушсун, балдардын бакыт-кемелдиги үчүн. Жаштар, башкача айтканда балдар кээде чатакташып калса, ортого түшүп алып, оюн-зоок кылбасын, тескерисинче, кооз насаат менен жаштарды туура жолго салышы керек. Эгер кыз күйөөсүнөн арызданса, дароо күйөө баланы жаман көрүп, таш ыргытуудан мурун, кызым, өзүңдөн эмне өттү деп билүү керек. Атүгүл тез арада кандайдыр бир кескин чара көрүүдөн мурун күйөө балага жакшы бир белек берип, көңүлүн жибитүү керек. Көйгөйдү жакшылык менен чечүү – акылмандардын иши. Күчкө жана зулумга таянуу – наадандардын иши. Кудалар өз ара үй-бүлөдө да, көчө-көйдө да бири-бирин мактасын, коргосун – бул эң маанилүү адеп. Кудалык – абдан назик жип. Эки тарап тең бул жипти үзүп жибербөө, тескерисинче, бир аз болсо да зыян келтирбөө үчүн күрөшсүн. Эки тарап тең баласына насаат кылсын: «Уулум, келинди аяп сакта, жакшы сүйлө!» «Кызым, күйөө балама моюн сун, сөз кайтарба, көңүлүн ал!» Акмактыктын эң чегине чыккан энелер гана кызына күйөөңдү колго ал деп үйрөтөт. Кудай сактасын. Азиз окурман! Максатыбыз – үй-бүлө коргонун бекем сактоо. Бул жолдо эмне керек болсо, эң кыска түрдө айттык. Мүмкүн болушунча жакшы сүйлөңүз, жакшы ойдо болуңуз, жакшылык кылыңыз, көңүл калууларды унутуңуз, кечириңиз. Ошондо үй-бүлөнүн имараты түбөлүк калат.

Акром МАЛИК