ОН БЕШИНЧИ БАП

ОН БЕШИНЧИ БАП

ҮЙ-БҮЛӨДӨГҮ ИБАДАТ

Ибадат – адамдын рухунун кубат булагы. Ибадатсыз адамдын руху алсыз. Ибадат – пенденин Ээсинин алдында баш ийиши, өзүн коркунучсуз жана бейпил сезген учуру. Ар бир адам ибадатка муктаж. Ибадат үчүн үлгү көчөдөн эмес, үй-бүлөдөн алынса; ибадат бөтөндөн эмес, атадан үйрөнүлсө, бул эң туура иш болмок. Ибадат – бул, эң оболу, жеке маселе. Аны менен бирөөгө миндет кылынбайт, мактанылбайт, ибадат кылып жатам деп адам өзүн башкалардан жогору койбойт, ибадаты үчүн эч кимден эч кандай артыкчылык күтпөйт. Бул иштердин баары ибадаттын маңызына каршы. Ким ибадаты үчүн өзүн башкалардан бөлсө, башкаларга берилбеген өзгөчө даражаны күтсө, ибадатты мактануунун куралына айландырса, анын абалы кандай болбосун коркунучтуу түс алат. Өзбек коому ибадат жаатында илимсиздик жана арга жоктуктун чеңгелинде калган. Ак ниет ибадат кылгандар адамдардын эң жакшылары болгон туруп, алардан коркуу, аларды четке кагылган, артта калган жана коркунучтуу топ деп билүү маанайы калыптанган. Мунун башкы себеби – ибадат жаатында адамдардын абдан чоң бөлүгүнүн пайдубалдык, негизги илимдерге ээ эместиги. Башкача айтканда, адамдар ибадат эмне жана эмне үчүн керек деген суроонун жообунан кабарсыз. Натыйжада, кишилер ибадат ишине көбүнчө сокур-сокур мамиле кылышат жана ибадат кылып жаткандардын оокат жана жүрүм-турум менен байланышкан иштери бири-бирине карама-каршы болуп калат. Мисалы, ибадаттуу адамдын акча табам деп калп айтышы, орой жана дил оорутуучу болушу, текебер жана бардык нерсени танган болушу да байкалат, натыйжада, ибадатка болгон мамиле андан бетер татаалдашат. Адамдын денеси топурактан жаратылган болсо да, анын тирүү болушу үчүн денесинин 70 пайызы суудан турат. Суу башкарылышы кыйын болгон бир зат, ошондуктан болсо керек, адамдын ахлагын жана иштерин бирдей сапатта кармап туруу машакаттуу. Адам күн сайын жана дайыма туура иштерди кыла албайт; дайыма маанайы жакшы жана күрөшчүл жүрө албайт; дайыма жумшак жана адептүү боло албайт – ал улам-улам аракеттеринде изден чыгып, абалы өзгөрүүгө учурап калышы ыктымалдан алыс эмес. Ошондуктан ал ибадат кылса, Кудайга байланып, өзүнө береке жана кубат алат, ошондой эле каталарын аңдайт, жашоого шыгы артат, көптөгөн жамандыктардан тыйылууга жок дегенде аракет кылат, андай болбосо да, жамандыктары үчүн өкүнөт. Мындан келип чыгат: адамдардын ибадаттарына тоскоол болуу, алардын ибадаттары үчүн шарт түзбөө коомдун жалпы руханий бейпилдигине жана бактылуулугуна доо кетирет; коомдо руханий чыңалууну жана өз ара келишпестиктерди күчөтөт.

Бул маселенин бир жагы. Экинчи жагы мына: ибадат маърифат менен бирге тирүү. Бул – адам ибадат менен катар анын маңызын жана зарылдыгын үйрөнүп барышы, билгендерин кайталашы, ариф адамдардын маегинен пайда алышы керек дегени. Маърифат – бул эң оболу пайдалуу илим, тескерисинче, Хакты таануу, адамдарды түшүнүү, сабырдуу болуу, шүгүрдү сүйүү, жакшылыкка умтулуу, жамандыктан качуу, кичипейилдик, каталарды моюнга алуу, кечиримдүү болуу, мээрим-сүйүүнү зарыл тутуу дегенди билдирет. Мындай сапаттар Кудайды тааныган адамда кемелине жетет. Маърифаттын үстүндө пайда болгон ибадат адамдын эки дүйнөгө тиешелүү максаттарга жетүүсү үчүн курал боло алат. Демек, ар бир үй-бүлө өз балдарын маърифатка ашна кылып, ибадатта туруктуу адамдар болуп чоңоюшуна көңүл бурушу керек. Унутпоо зарыл: маърифатсыз ибадат – наадандык; ибадатсыз маърифат – жалганчылык. Ибадаттарды аткаруудан мурда аларды көрсөтүлгөндөй аткарууну туура булактан үйрөнүү зарыл. Бул үчүн имамдардан жардам суроо керек, чын дилден суралса, эч ким андан баш тартпайт. Мыйзамда он сегиз жашка чейин диний билим алууга же жеке диний билим берүүгө тыюу салуу сыяктуу беренелер же ага белгилүү жазалар бар. Мындай беренелер, мындай жазалар ибадат менен маърифаттын шайкештиги болбогондуктан, ошондой эле адамдардын ибадаттарына, ыймандарына тиешелүү сезимдеринен пайдаланып, саясий максаттарга жетүүгө аракеттер болгондуктан, аргасыздан мыйзамга киргизилген деп ойлойбуз. Бирок эч ким адамдын Кудай менен болгон баарлашуусуна жана ага тиешелүү илимге умтулуусунун жолуна тоскоол боло албасы ачык чындык. Ибадат илимдери алынгандан кийин, аларды өз убагында кечиктирбей аткаруу керек. Ошондой эле үй-бүлөдө ар түрдүү дубаларды маанилери менен жатка билүү, дайыма бул дубалар менен иштерди баштоо да сунушталат. Анткени дубалар Кудайдын уруксаты менен адамды ар кандай күтүүсүз мусибаттардан калкандай сактайт. Адам ар бир кадамында үн чыгарбаган абалда – ушунусу артык дешет – дуба окуса, ар бир ишинде Кудайдан жардам сураса, шайтан жана жиндердин жамандыктарынан аман болот. Ата-энелер балдарына ибадат үйрөтүп жатканда, баланын ибадаттан тажап, аны мажбурлап кылынган жагымсыз иш деп элестетип калышынан сак болушу керек. Тескерисинче, ибадатка сонун сөз менен чакырылат, ошондо ал ыктыярдуу, сүйүп аткарылуучу амалга айлансын. Айрымдар жашым улгайса, ибадат кылам дешет экен. Же жашым чоң болуп калды, уялам дешет экен. Же балдары намаз окуй баштаса, топу кийип калса, тынчсызданып, кандайдыр бир агымдарга кошулуп калдыңбы дешет экен. Адам канча жашка чыкпасын, ибадат кылбай жүргөн болсо, баштасын, уялбасын. Баласы өз ыктыяры менен кызыгып жаткан болсо, мындан кубанышы керек, бирок кайсы булактардан илим үйрөнүп жатканын текшерүү, маалла же шаар имамдары менен жолуктуруу, уруксат негизинде чыккан китептерди алып берип, аны колдоо акылдуу жана токтоо адамдардын иши саналат. Эгер өздөрү чет мамлекеттерге качып чыгып, анан оокат кылам деп динди саясаттын куралына айландырган чыккынчыларды баласы угуп жаткан болсо, муну да катаалдык же зулум менен басуу кыйын. Тескерисинче, алардын ката экенин коркутуусуз маърифат менен түшүндүрүү жолунан баруу керек. Анткени ар кандай аң-сезимсиз ээрчүүнүн түбүндө наадандык жатат, наадандыктын караңгылыгын илимдин күнү менен жарык кылуу зарыл. Ата-эне – улуу. Анын акылы көп жана тажрыйбасы чоң, ушундан улам баласына кыйкырышы, аны зордук менен бир нерседен кайтарышы же бир нерсеге түртүшү таптакыр жарашыктуу иш эмес. Баласы менен эркин жана достук обондо, аны эзбестен, башын ийдирбестен, шаштысын сындырбастан сүйлөшүү керек. Ар бир үйдө, эгер мүмкүнчүлүк болсо, ибадат үчүн өзүнчө бөлмө болушу максатка ылайык жана бул бөлмө ибадаттар үчүн атап коюлгандан кийин, аны башка максатта колдонбоо керек. Ошондо ал бөлмөдө береке жана бейпилдик пайда болот.

Акром МАЛИК