ОН ТӨРТҮНЧҮ БАП

ОН ТӨРТҮНЧҮ БАП

КОНОККО БАРУУ ЖАНА МЕЙМАНДОСТУК, ОШОНДОЙ ЭЛЕ КОШУНАЧЫЛЫК

Бара-бара элибиздин аң-сезиминен конок жана үй ээси түшүнүгү чыгып баратат. Айрым өзүмчүлдөр адамдарды конок кылба деп үгүттөп да жатышат. Бирок биз мындай өзүмчүл жана чыккынчы, мекенсиз жана кепинсиздердин сөзү менен ишибиз жок. Алар фитна жана бузукулук кылууну уланта беришет, биз болсо конок тосуунун жана меймандостуктун маңызы, анын адеп-ахлагы жана салттары жөнүндө сөз кылабыз. Анткени адамдардын бири-бири үчүн атайын даярданып тамак бышырышы жана бул тамактарды дасторконго тартып, ошол адамдарды конокко чакырышы өтө маанилүү иш-аракеттерден болуп, анын социалдык да, руханий да мааниси теңдешсиз. Биринчиден, бул адамдардын ортосундагы ынтымакты жана ынактыкты бекемдейт. Бул мээрим-ыраазычылыктын, жүрөктөрдүн жакындыгынын негизи дегенди билдирет. Экинчиден, адамдарда жоомарттык, берешендик жана жакшылык кылуу сапаттарын тарбиялайт. Бул өзүмчүлдүктөн куткарат. Адамдар гана тапкан тамагын бөлүшүп, чогулуп, шүгүр жана ачык жүз менен даам татышат. Жаныбарлар тапкан тамагын астына басып, ырылдап, чачып-төгүп чайнабай жутат. Карды тойгондон кийин андан калган калдыкка башка алсыз жаныбарлар келишет. Адамдар меймандостук себептүү жаныбардан айырмаланат. Меймандостук – бул көчөдө кандайдыр бир ашканага же ресторанга бир топ кишини чакырып тойгузуу эмес, бул үйгө чакыруу жана үйдө даярдалган тамактар менен урматтоо. Ушул бапта конокко баруунун жана конокко чакыруунун адептери жөнүндө сөз кылабыз. Элибизде бир күн туз жеген жериңе кырк күн салам бер, чакырылбаган жерге барба, чакырылган жерден калба, эр тилеген жерде азиз деген макалдар бар. Ушул жана башка даанышман сөздөрдөн улам конокко баруунун эң маанилүү эрежелерин келтиребиз: 1. Чакырылган жерге, албетте, баруу керек. Бара албаган учурда бул тууралуу үй ээсине кечирим сурап коюу зарыл. 2. Чакырылбаган жерге барбоо зарыл. Көпчүлүк чакырылган болсо да, сиз чакырылбасаңыз, муну туура кабыл алып, конокко барылбайт. 3. Зыярат үчүнбү, зыяпат үчүнбү, кайсы жерге барбаңыз, жок дегенде колуңузда эки нан же бир ууч кургак чай болушу сунушталат. Эгер мүмкүнчүлүк болсо, жакшы эле базарлык көтөрүп алуу зарыл, элде эшикти тээп ачуу деген туюнтма бар, башкача айтканда, кучагы толуп келген адам колу бош эмес болгондуктан, келген короонун же үйдүн эшигин тээп ачууга мажбур болот. 4. Үй ээси көрсөткөн жерге отуруу, үйдүн ичин карабоо, дасторконго коюлган даам-туздардан алып отуруу керек. 5. Үй ээсин тажатпоо үчүн кеч кирбей кетүүгө уруксат суроо зарыл. Эгер үй ээсинин үйү тар жана кичине болсо, конуп калууга болбойт. Маанилүү жагы мына: келүү эрк менен, кетүү уруксат менен деген накыл бар. Мунун мааниси: конокко барган адамдын бир аз отурбай эле кандайдыр бир планым бар, кетем деп тыбырчылабаганы жакшы. Тескерисинче, ченемдүү убакыт отуруп, анан адеп менен уруксат суроо зарыл. 6. Тамактанып жатканда дасторконду таза кармоо, мисте-бадамдарды чагып жесе, кабыктарын тартиптүү үйүп коюу, тамактан кийин кесе жана идиштердин майын сүннөткө ылайык жалап, атүгүл чай куюп ичүү керек.

Эми меймандостуктун адептерин баяндасак. 1. Конок ачык жүз менен тосуп алынат, конок келгенде үйдө балдардан кимдир ката кылса, эч кимге тил тийгизилбейт. 2. Дасторконго коноктор үчүн эң тандалма даам-туздарды коюу зарыл. Акыркы убактарда өзбек элинин эң жакшы нерселерди конок үчүн, атүгүл балдардын колу жетпеген жерде сактаганын сындагандар көбөйдү. Чындыгында, бул коноктун урматы. Бул баладан нерсени кызгануу эмес, тескерисинче, балага коноктун баркын жана баасын көрсөтүү болуп эсептелет. Эң жакшы нерсени өзүнө эмес, башкаларга ыйгаруу жөнүндөгү асыл сапаттын иш жүзүндөгү үлгүсү бул. Жыйынтыгы мына: конокко тандалма тамактарды даярдоодо сараңдык кылуу – уят. Коноктун урматы да мол дасторкон аркылуу билдирилет. 3. Күтүлбөгөн конок келип калса, ага күтүлгөн коноктон да жакшыраак урмат көрсөтүлөт. Ал эскертпей, чакырылбаган абалда келгенине уялып калбасын. 4. Коноктун абалына, маанайына карап, аны кармап калбоо керек. Эгер конок кечинде келген болсо, конуп калышы үчүн шарт даярдоо, ибадаттары үчүн ыңгайлуулук түзүп берүү зарыл. 5. Конок келгенде үйдө дасторконго коё турган нерселер жок болсо, тамак үчүн азык-түлүк түгөнгөн болсо, кошунадан карызга алып болсо да, үй ээлигинин шарттарын аткаруу талап кылынат. Конокко дасторкон жайып, бир чыны чай койбоо асыл сапатка каршы. Адегенде чай коюп, нан сындырып, анан коноктун максатына кулак салуу туура иш. 6. Конок кетип жатканда колуна кичине болсо да белек берүү эски салттардан саналат. Белектин артыгы – акча. Конок мусапыр жана бир аз колу кыска болсо, жол кире кылат. Болбосо, жоолук же тасбих, топу же мушк жана башка нерселерди белек кылып, коноктун дубасын алуу зарыл. 7. Эң негизги эрежелердин бири – коноктун үч күнгө чейин үй ээсинде акысы бар. Конок кетем дебесе, үч күнгө чейин тажабай урматталат. Эмнеге келдиң деп айтылбайт. Төртүнчү күнү таңдан кийин ачык түрдө суроого өтүүгө болот. Ошентип, конок тосууга байланыштуу маселелерди кыскача талкууладык, эми кошуначылыктын акылары жөнүндө да сөз кылабыз. Бүгүн кошуналар эски замандын кошуналарындай эмес. Мурунку убактарда кошуналар тууганынан жакын болушчу. Азыр шаарларда жанаша кошуналар бири-бирин тааныбайт. Бири-бирине тынчсыздануу жана ишенбөөчүлүк менен кароо сезими да бар. Кошуначылыктын бир катар адептери бар. Атап айтканда, алардын айрымдарына токтолуп өтөбүз: 1. Кайсы бир жерден короо же үй алуудан мурда кошуна-колоңду сурастыруу керек. Жакшы адамдар менен кошуна болгон жакшы. Эгер тууганыңыз кошунаңыз болсо же кошунаңыз тууган болсо, нур үстүнө нур. 2. Жаңы көчүп келген кошунаны дароо барып көрүп, жардам сунуштоо зарыл: «Ассалому алейкум! Кошуна, мен паланчымын, мына бул жерде жашайм. Сиз жаңы келиптирсиз. Таанышып алсак. Рахмат. Сизге кандай жардам бере алам? Кандайдыр бир жардам керек болсо, тартынбаңыз!» Эгерде өзүңүз көчүп барсаңыз, жайгашып алгандан кийин кошуналардын баарынын үйүнө кирип, бирден таанышып, аларга кичинекей садака зыяпаты берилет. Бул аркылуу алар менен жакындан таанышылат. Табигый, жаңы кошунанын үйүнө зарыл нерселер же акча белеги менен барылат. Кошуна жакшы мүнөздүү жана инсаптуу болсо, Кудайдын ырайымы. Эгер жаман мүнөздүү жана ахлаксыз болсо, сабыр кылынат жана жакшы мамиле менен көңүлүн алуу керек. Эч качан кошуна жөнүндө жаман сөз айтпоо зарыл. Жаман кошуна жөнүндө унчугулбайт. Кошуна той кылса, кызматта турулат, кошунанын үйүндө аза болсо, бел-далы болуп колдоо көрсөтүлөт. Зарылдык жаралса, кошуна үчүн, кошунанын коноктору үчүн өз үйүңүздөн бөлмө бөлүп да бересиз. Кошуна бир нерсе сурап чыкса, албетте, суранычын аткаруу керек. Кошуна муктажыраак болсо, дайыма жардам колун сунуу, эгер сиз бай болсоңуз, сиз да андан кандайдыр бир нерсе сурап турушуңуз зарыл. Ушуну менен ал сизге да керек экенин билдиресиз. Кошунанын үйүнө тамак чыгаруу эски салттарыбыздан. Бул үчүн себеп болушу шарт эмес. Бирок майрамдарда, албетте, кошунага да белек жана аш чыгаруу керек. Максат – кошуна менен ынтымакта жашоо. Жакшы кошуна менен мусибаттар жеңил өтөт. Кошуна менен баалуулуктарыңыз карама-каршы болгон учурда аралык сактайсыз, бирок абалынан кабар алып, жакшылык кыла бересиз. Сыр бербейсиз жана жамандыгы, чыккынчылыгы жетишинен сак болосуз. Кошуна алдаса, кечирүү; кошунаны алдабоо; жамандык кылса, сабыр көрсөтүү; жакшылыкта туруктуу болуу; кошунанын балдарын тарбиялоо үчүн көзөмөлдөө керек. Жакшы кошуначылык менен адамзат абдан көп мусибат жана балээлерден кутулат. Жакшы кошуна сиз кеткенде үйүңүзгө кароолчулук кылат; ар-намысыңызды коргойт; оор күнүңүздө колдойт. Кошунасы бар адам жалгыз жана бактысыз болбошу керек. Кошуна кошунага чыккынчылык кылбашы шарт. Ар бир үй-бүлөгө жакшы кошуналар насип кылсын жана жакшы кошуна болуу насип этсин! Бул бапта коноктор жана кошуналар жөнүндө сүйлөштүк, бул эки топ тең кишилерден кеңдик жана эрдикти талап кылат, конокту жана кошунаны башка көтөрүү адамгерчиликтен.

Акром МАЛИК