Ошентип, ар ким жууркунду өзүнө тартса, эмне болот, жолдоштор?

Адабий тил – элди бириктирүүчү фактор. Анткени жер – чоң, адамдар ар түрдүү шиверлерде сүйлөшөт. Шиверлер – тилдин байлыгы, бирок шивер белгилүү бир аймакта жашаган адамдардын өзгөчөлүктөрүн чагылдырат, башкача айтканда, элдин мүнөзү, жашоо образы, ошондой эле географиялык жактары, үрп-адаттары шиверде чагылат.

Баары өз шиверинде сүйлөсө, эмне болот? Биринчиден, шиверлердин өзгөчө жылтыры жоголот. Себеби, сиз ташкент шиверлүү адам менен улам сүйлөшө берсеңиз, өз шивериңиздеги сөздөрдү ал шивердеги сөздөргө алмаштырасыз, ошондой эле тыбыштардын айтылышын да жоготосуз, демек, тыбыштарды да ташкенчесинен айта баштайсыз.

Шиверлерде тыбыштар ар түрдүү жаңырат, ар бир нерсенин башка шиверлерден айырмаланган аттары бар жана мунун баары тилдин лексикасынын жана фонетикасынын байлыгы.

Адабий тил – бардык шиверлерден белгилүү деңгээлде азыктанган, жасалма түрдө калыптанган, бүт элге түшүнүктүү, ошол эле учурда шиверлерди коргоп турган тил. Анын лексикасы, фонетикасы жана сүйлөм түзүлүшү элде эң чоң калкты түзгөн уруулардын шиверинин негизинде уюштурулат. Бул жагынан алардын жерде башкаларга салыштырмалуу кандай деңгээлде саясий, социалдык жана маданий жактан өнүккөнү да маанилүү.

Кайсы уруунун, кайсы аймактын илими, маданияты, адабияты, экономикасы өнүккөн болсо, эң негизгиси, өзүнүн тарыхый негиздерине – үрп-адаттарына жана адептерине берилген болсо, алардын тили да, колу да узун болот, башкача айтканда, башкаларга таасири күчөйт. Башка аймактын адамдары алардан ыңгайлуураак жашоону, жаңылыктарды, адеп-ахлакты жана илимдерди үйрөнүшөт жана башкалар.

Көз карандысыздыктын биринчи чейрегинде кинолордо каармандардын дээрлик баары ташкенче сүйлөчү. Айрым жетекчилер да адабий тилдин эрежелеринен бейкабар болгондуктан шиверде сүйлөшчү — азыр да ошондой. Азыр болсо кошумча интернет дүйнөсүндө жерибиздеги айрым облустардын жаштары өз шиверлеринде ар кандай программаларды жасап жатканы байкалууда.

Кең пейилдик көз карашынан карасак, жаман жагы жок. Башка шиверди угуу жагымдуу. Назик жагы мына: шиверде кандайдыр бир көйгөйдү талкуулоонун терс жагы сезилбейт, бирок бардык китептер адабий тилде; тарыхый мумтоз тексттер адабий тилде; дагы кызыгы, адам өзү таандык болгон аймактын атын кеңири масштабда өзүнчө бөлүп көрсөтсө, бул жершилдик түрүндө көрүнөт.

Элестетип көрүңүз: ар бир облус ютубга орношуп алып, палан жерлик деп подкаст даярдай баштады. Максатыбыз жершилдик эмес деп айтат. Бирок маңызы боюнча өз мекенин жалпы өлкөнүн географиясынан бөлүп алып, сунуштап жатат, болгону. Башкача айтканда, жершилдик маанайы, бөлүнүүчүлүк кыймылы сезилет.

Натыйжада, мен сенден жакшымын, сен менден төмөнсүң деген маанай жайылат, ден соолуксуз атаандаштык күчөйт, жердеги адамдардын дилдеги достугуна доо кетет. Палан жерлик деп кимдир бирөө жөнүндө ачуусу келип сүйлөө көбөйөт, фитна күчөйт. (Ансыз да, көбүнчө чоп-чоң адамдардын өздөрүнүн облустарын алдыга салып жүрүшү адамдын жинин келтирет.)

Албетте, илим албаган, алиптин артын таанымаган жаштар муну түшүнүүдөн алсыз, анткени алар кыска ойлошот, кыска акылдык жана кыраакысыздык кечиримге татыктуу. Бирок тажрыйбалуу адамдар, бир аз илими бар, экөө болсо да китеп окугандар, бирөө болсо да көбүрөөк көйнөк тоздургандар түшүнүшү керек: наадан жана кыраакысыздарды акыры ойлонулбаган иштердин кесепетинен эскертүү алардын милдети.

Ар дайым ар бир облустун тургуну, Мекендин ар бир перзенти, кайсы улутка таандык болбосун, өлкөнүн бүтүндүгү, жердин бөлүнбөстүгү, адамдардын ынтымагы идеясынан туруп ойлонушу жана иштеши керек. Кайсы аймактын өзгөчөлүгүн даңазалагысы келсе, же өзү туулган жердин адамдарын ойготкусу келсе, эң оболу тарыхый илимий документтердин негизинде өздөрүнүн даңкын Мекендин бир бөлүгү катары, элдин бир бөлүкчөсү катары көрсөтүшү шарт. Бул бир катар даректүү тасмалар, китептер аркылуу болот.

Экинчиден, азыркы дүйнөдө ушул аймакта туулуп өскөндөрдүн өмүр баянын жана жетишкендиктерин сапаттуу түрдө дүйнөгө жайылтуу керек, бул жерде эң маанилүү эреже – кайсы жерден чыксак да, жердин – жаңы Өзбекстандын, байыркы Түркстандын, даңктуу Мавераннахрдын бир бөлүгү катары көрүнүү шарт.

Жана акылдуу, кыраакы даанышмандардын баарына белгилүү: бир нече жыл бою терең илим алган адам менен ютубдан же фейсбуктан сабат ачкан адамдын ортосунда айырма чоң. Илим алган адамдын ишеними бекем, көз караштары туруктуу; өзүнө болгон ишеними илим жана ачылыштын үстүнө курулат, иштери узак мөөнөткө эсептелет, бул иштер узакка созулушу, эскирбеши менен мүнөздөлөт.

Социалдык тармак тарбиялаган, социалдык тармак «окуткан» наадан болсо күн сайын миң түрдүү өзгөрөт. Жолду социалдык тармактан издеп, социалдык тармактан адамдарга жол көрсөткүсү келет, максаты даңк-атак кумарын канааттандыруудан турат.

Эч ким социалдык тармак аркылуу эч качан күчтүү илим албайт, күчтүү илим жана максат устаздын алдында системалуу илим алуунун натыйжасында гана колго тийүүчү байлык.

Социалдык тармак – карапайым калктын, ойлонбогон топтордун, тамашага ач үйүрдүн мекени, болгону. Ошол топтордун пикирлерин башкаруу үчүн, алардын жырткычка айланып кетпеши үчүн, айрымдар аларга белгилүү көз караштарды сиңирүү үчүн пайдаланган минбар. Социалдык тармак мээнин маалыматка болгон баңгилигин канааттандырат, болгону.

Социалдык тармак – тобурду козгогон, тобурду башкарган, тобурду алдаган, тобурду ишендирген мекен. Өзүнүн чыныгы баркын билгендер аны айрым билдирүүлөрдү элге жеткирүү үчүн пайдаланышат. Бирок артист мүнөздүүлөр, даңкка кумарлар, кумарпоздор, ушакчылар аны өздөрүнө орун кылып алышат.

Жөнөкөй айтканда, социалдык тармак тектүүлөр үчүн эмес, ал театрда роль ойной албаган, кинодо тартыла албаган, диплому бар-жогу артисттердин арзан сахнасынан башка нерсе эмес.

Өз баасын билгендер тообо кылып китепке, устазга кайтышат жана өздөрүн социалдык тармактын растасына товар катары коюшпайт.

Мунун баары жеке пикирлер. Эч кимге таасир этүү ниетибиз жок, эскертүү берүү үчүн жазылды.

Акром МАЛИК