АЛТЫНЧЫ БАП

АЛТЫНЧЫ БАП

ҮЙ-БҮЛӨ КУРУУ

Экинчи бөлүм Келин тандоо

Мурунку барактарда айтылган сөздөрдү кайра кайталайбыз: уулга адал жар тандоо жана алып берүү — ата-эненин милдети. Үй-бүлө куруунун, башкача айтканда, аял алуунун бир нече жолу бар: биринчи жолу — эркек өзү өзүнө аял табат. Экинчи жолу — башка бирөө, анын устазы, досу же урматтуу адамдар аял таап беришет. Үчүнчү жолу — ата-эне таап берет. Эркектин, башкача айтканда, биринчи жолу үйлөнүп жаткан жигиттин өзүнө өзү аял табуусу — киндигин өзү кесүүсү. Мындай абал эки шарттын биринде болот: же жигит жетим өскөн болушу керек, ошондо ал бул ишти кылууга мажбур болот. Же ата-эне эскилердин жолун унутуп, кайдыгерлик кылып, өзүңө өзүң аял тап же көз алдыңа бирөөнү алып жүр деп тапшырат. Үйлөнүү курагына жеткен жигит, мейли, 25, ал тургай 30 жашта болгон учурда да, анда өзүнө аял тандоо илими жетишсиз болушу ыктымалдыгы жогору. Эгер ал көчө-колоңдон өзүнө жар издей турган болсо, туура эмес тандоо жасап коюшу мүмкүн. Натыйжада өз аялынан ыраазы болбой жашайт же кыска убакыт жашап, ажырашып кетүү коркунучу бар. Мындан тышкары, эр аялынын бардык сапаттарына жана жаман мүнөздөрүнө көнүп жашаган учурда да, төрөлө турган перзент жараксыз эненин колунда калып, кыйналат. Мисалы, тили жаман, дүйнөкор, үй тиричилигине жөндөмсүз, кыраакысыз, наадан жана чегин билбеген аялдын баласы болгондой мусибат дүйнөдө жок. Аялдын мүнөзү, негизинен, энесинин чагылышы. Бирок бойдок жана тажрыйбасыз жигит аялдардын мүнөзү жана айырмасы жөнүндө кайдан билсин? Ошондуктан көпчүлүк учурда ата-эне келин тандоону өз мойнуна алышы, уулдар да бул маселеде аларга баш ийгени жакшы. Келин тандоодо бул эрежелерге көңүл буруу пайдасыз эмес экенин турмуш тажрыйбасынын өзү көрсөтүп келет: 1. Келин кайсы аймактан — жерден экени маанилүү. Жакшы жерде жакшы мүнөз жана береке болот. Жакшы жерде — жакшы шаарда, жакшы маалада жана жакшы айылда чоңойгон кызда береке бар. Анткени чөйрөнүн өзү негизги тарбия ишин аткарат. 2. Келин жакшы үй-бүлөдөн болушу керек. Жакшы үй-бүлө — ата-энеси тайыны бар, кесиптүү, илимдүү же илим ээлеринин күйөрманы; адал кесип-өнөр кылган; жаман атка калбаган үй-бүлө. Бир кыздын чоңоюшу үчүн кеминде 18 жыл керек деп алсак, ата-эненин жакшы-жамандыгы, үй-бүлөнүн абалы мына ушул 18 жылда айлана-тегерекке күндөй ачык болуп калат. Башкача айтканда, 18 жыл үй-бүлөнүн өзүн тааныштыруусу үчүн жетиштүү. Ар кандай үй-бүлө жөнүндө ошол үй-бүлө жашаган маалла ишенимдүү маалыматты 18 жылда керегинен ашык деңгээлде билип бүтөт. Атасы калпычы, арам жеген, залим болсо; энеси тарбиясыз, чагымчы, ушакчы болсо, муну баары билет. Мындай үй-бүлөдөн жакшы бир кыздын өсүп чыгышы кыйын, кыз канчалык актрисалык кылып, кооз кийинип, окумуштуу жана токтоо кейипте өзүн окууда же жумушта көрсөтпөсүн, үй-бүлөдөгү тарбия анын эч ким көрбөгөн тарабында сакталып, өнүгүп барат. Анын сырткы көрүнүшүнө алданып, мыкты кызга үйлөндүм деп ойлогон жигит бир ажыдаарга кезигип калышы эч нерсе эмес. Ошондуктан кыз өскөн үй-бүлөнү сурамжылоо керек, анткени бул ишенимдүү жана жакшы өмүрлүк жар табууну чоң ыктымалдык менен кепилдейт, аял үй-бүлөдө көргөн тарбиясын күйөөсүнүн алдында да кайталайт. Эгер үйүндө энеси ит сыяктуу абалап, анын атасын жерге уруп жүргөн болсо; эрин урматтабаган бир аялдын кызы болсо, мындай кыздын жүрөгүндө эч качан эрге урмат жана сүйүү болбойт; ал да энесинин ишин өзү курган үй-бүлөдө зор бир пастык, терең бир кордук менен улантат жана өнүктүрөт. Демек, кыздын жакшы үй-бүлөдөн экени эң маанилүү фактор экен. Ошондой эле, эгер кыз али келин болуп жашап жаткан эненин кызы болсо, башкача айтканда, алардын үй-бүлөсү али бүтүн болуп, өзүнчө бөлүнүп чыкпаган болсо, нур үстүнө нур. Кайненеси бар аялдын балдары, абдан чоң ыктымалдык менен, алтын болот. Анткени жакшы кайнене-кайната үй-бүлө адебинин жана мүнөзүнүн кепили.

3. Келинди өзүнө тең статустагы үй-бүлөдөн издөө керек. Башкача айтканда, илим адамдары өздөрү сыяктуу аалымдардан келин алсын, дыйкандар дыйкандан, соода ээлери соодагерден, байлар байдан, кедейлер кедейден, орто абалдагылар орто абалдагылардан кыз алуусу эски адат жана эрежелердин катарына кирет. Бир кыздын жаңы үй-бүлөгө келип, тамыр жайып кетиши — татаал көрүнүш. Теңдик эрежесине амал кылынса, кыздын жаңы үйгө ыңгайлашуусу көйгөйлүү өтпөйт, анткени тарбияда, иш-аракетте, дүйнө таанымда жалпылык бар. Байдын эрке өскөн кызы кедейдин шартына ыңгайлаша албасы — өтө так турмуштук чындык. Илим ээсинин кызы окубагандардын үй-бүлөсүнө келин болуп түшсө, бул үй-бүлөдөгү одоно мамиледен азап тартат. Кедейдин кызына үйлөнүү да эки тарапты кыйнайт: биринчиден, ыңгайлуулуктар келиндин мүнөзүнө терс таасир этиши мүмкүн; ал бул чөйрөдө өзүн кантип алып жүрүүнү билбей калат; бай кайнене ага кайдыгер кароодон өзүн сактоого алсыз. Жалпысынан алганда, теңдик — эң маанилүү маселе. Тең болбогон үй-бүлөлөрдүн куда-андачылыгы бир өмүргө эки тарапты ыңгайсыз абалга салат. Сейрек учурларда гана мындай көйгөй болбошу мүмкүн. Дүйнө таанымдагы жана каржылык теңдикти дайыма биринчи орундагы маселе катары билүү керек. Ошондой эле тек фактору да бар. Эл арасында теги жагынан ардакталган үй-бүлөлөр өздөрү сыяктуу тектүүнү тандашса, ар-намысын жана үй-бүлөлүк мурастык салттарын соо сактап калышат. Кыздын бардык сапаттары үй-бүлөдөн жана тектен. Кыз жакшы үй-бүлөдөн болсо, эрке өскөн болсо да, айрым үй иштерин билбесе да, ал тургай тамак бышырууга чорко болсо да, жаңы үйүндө аларды үйрөнүп кетүүдө кыйналбайт. Анткени андагы тек менен келе жаткан жөндөмдөр бул маселеде артыкчылык берет. Башкача айтканда, анын колу үй-бүлөгө тиешелүү иштерге тез эле ыңгайланып, ийгиликтүү алып кетет. Жакшы жана дени сак аялдан жакшы жана дени сак балдар төрөлөт. Мүнөздүү жана адептүү аял мүнөздүү жана адептүү балдарды тарбиялап берет. Аял ал тургай окумуштуу болбосо да, эгер аалымдын кызы болсо, аалымдыкка жөндөмү бар баланы дүйнөгө алып келе алат. Ушуну менен келин тандоого тиешелүү сөздөрүбүздү бүтүрөбүз. Келиндин тиричилик иштери — эмгекчилдиги, үй кармоосу жана башка жактары үй-бүлөдө калыптангандыктан, аны тандоодо негизги фактор болуп эсептелбейт, жолугушууга чыккан күйөө келиндин сырткы жагынан көңүлү толсо, жетиштүү; жакшы үй-бүлөнүн кызы жакшы аял боло алат. Күйөөлөр азыркы күндөгүдөй жолугушууларга чыгып, талапкер менен канчалык сандыраштаса да, ушул айтылган эрежелерге ылайык келин тандалмайынча, эч качан татыктуу жар таба алышпайт. Ошондуктан урматтуу ата-энелер эски эрежелерди тирилтишсин жана бул маселеге абдан олуттуу мамиле кылышсын.

Акром МАЛИК