ALTINCI BÖLÜM

ALTINCI BÖLÜM

AİLE KURMAK

Üçüncü kısım

Dünürcülük

Eski zamanlarda dünürler: “Eşiğinizi süpürmeye geldik”, “Kulluğa geldik”, derlerdi. Kızı olanın nazı olur diye kızlı evin şartlarına, kaprislerine katlanırlardı. Elbette her işin kendine göre bir yolu yordamı vardır. Aşağı yukarı on beş yıl önce olmalı, “Kendisi evlenmemiş dünürcü” adlı bir dizi çıkmıştı. Bir de bazı filmlerde dünürcülükle alay edildi. Zaman zaman çeşitli sahnelerde bu tür kusurlar hâlâ göze çarpıyor. Dünürcülük denen iş türünün ve dünürcü denen insanların itibarı da zedelenmiş gibi görünüyor. Bir ailenin göz bebeği gibi büyüttüğü kızını gidip getirmek kolay değildir, kendi kendine de olmaz. Bunun için, modern dille söylersek, diplomasi gerekir. Aile küçük ve kudretli bir devlettir; kız almak, işte bu devletle ebedî bir bağ kurmaktır. Bunun için de her şeyden önce dünürcülük diplomasisi harekete geçer. Dünürler ve dünürcülük, kızlı hanenin hürmeti, kızın kadri ve kıymeti sayılır. Dünürcülük telefonla bitecek bir iş değildir; süreci bu şekilde halletmeye çalışmak tam bir cahilliktir. Dünürcülüğün birinci aşaması, kimin gelin alınacağı konusunda kesin bir karara varmaktır. Falan mahallede bir kız varmış, resmine bak; bir gidip gelelim; okuluna bir gidip gelelim ve benzeri sözler ve usuller doğru değildir. Gelin, yani oğul için hayat arkadaşı – bir ömürlük, belki ahirette, cennet köşklerinde de beraber olması gereken bir yol arkadaşı seçiliyor. Bu iş, hayvan pazarından hayvan satın almaktan yerle gök kadar farklı bir iştir. Aday hakkında kesin bir karar verilmesi iyidir: “Bu kızı gelin alacağız.” Oğula da bu kızı almanın yerinde olduğu gerekçeleriyle anlatılmalıdır. Kızla görüşmeye gitmeden önce delikanlı evleneceğim diye sağlam bir düşüncede olursa, belirsizlikten ve kararsızlıktan uzak durulur. Görüşme denen süreçte kız delikanlının hoşuna gitti mi gitmedi mi – buna daha çok dikkat edilmelidir. Bu meseleye sözümüzün devamında yine değineceğiz. İkinci aşamada kızın evine kimin dünürcü olarak gideceği kararlaştırılır. Dünürcülüğe anne-babanın hemen gitmemesi yerinde olur. Çünkü kız tarafının reddi ya da kabulü belirsizdir; eğer reddedilirse anne-babanın heybeti için pek iyi bir durum olmaz gibi; tek seferde kabul edilmesi ise gerçeklikten çok uzaktır. Amca, dayı gibi ağırbaşlı akrabalar, ayrıca mahallenin ve ailenin yakını olan, halk arasında hürmet gören biri de dünürcü olarak seçilirse iyi olur. Üçüncü aşamada dünürler kızlı evin kapısını çalarlar. Mesele ciddi olduğuna göre, ilk gidişte erkeklerin dünürcülüğü kadınların dünürcülüğünden daha üstün olsa gerek. Ömür alışverişinin aile reisleri tarafından halledilmesi daha uygundur. Tabii ki “Hemen razıyız, kızımızı veriyoruz” sözü ilk istemede söylenmez. Bu çok nadir durumlarda olur. Kız tarafına dünürlerin sözleri, adayın kendisi hakkındaki bilgiler sıcak gelirse, “Bir daha gelin, istişare edelim” demeleri gerekir. Halk arasındaki bazı örflere göre dünürlerin getirdiği hediyelerin kabul edilmesi buna işaret sayılır. Aslında “Gelin, bakarız” demenin kendisi bile işin ciddi şekilde ilerlediğinin delilidir. Şayet “Kızımız küçük” diye hiçbir yüz verilmese bile, dünür olmaya karar vermiş delikanlı tarafı bir sonraki sefer, tıpkı ilk kez geliyormuş gibi yeniden gidebilir. Dördüncü aşamada önceki dünürler yine gelirler. Bu arada kız tarafı damat adayını dikkatle inceler. Bu seferki ziyarette “Delikanlıyı bir görelim” teklifi yapılır. Delikanlının kızın evine gelmesi meselenin neredeyse bittiğine benzer; fakat bu durumda bile kız tarafının ret cevabı verme hakkı tamamen saklıdır.

Delikanlıyla kız tarafının babası, amcaları ve dayıları, diğer ciddi insanlar güzel bir sohbet ederler. Damat adayına aşırı baskı yapılmadan serbestlik tanınır; hangi soruların cevabı merak ediliyorsa o sorular sorulur; damadın her hâli gözlemlenip tahlil edilir. Bu görüşmenin damadın ciddi hatıralarından birine dönüşmesi iyi olur. Yani kadın almanın bir oyun olmadığını delikanlıca bütün varlığıyla anlasın. Evlenmek tamamen başka bir insana dönüşmektir. Evlenmek seni önemli bir şahsiyete dönüştürür. Delikanlı uygun bulununca kızla görüşmesi ayarlanır. Bu, iki namahremi filmlerdeki gibi gülünç bir etkinliğe sokmak değildir elbette. Görüşme, kızın evinde iki gencin birbirinin yüzünü, dış görünüşünü görmesinden, caiz olursa basit bir soru aracılığıyla sesini duymasından ve buna harcanan kısa bir dakikadan ibaret bir süreçtir. Çünkü kızın ve delikanlının nasıl biri olduğu – vasfı ve ahlakı – anne-baba tarafından incelenmiş ve olumlu bir karara varılmıştır; artık yalnızca gençlerin gözü birbirine ilişmeli, yürekleri biraz cız etmeliydi. “Geçmiş Günler”de Otabek’in Kumuş’la evlenme sürecine bakarsak, tarihimizde bu bile olmamış. Söz dinleyen oğul ve söz dinleyen kız asla anne-babanın görüşüne karşı gelmez. Onlar anne-babanın akıllıca kararlarını kabul ederler. Biz burada doğru aileler hakkında konuşuyoruz. Çocuğuna iyilik yapmayı düşünmeyen bencil anne-babalar ya da cahil ve kör çocuklar hakkında değil. Böylece kıza delikanlı hakkında sorulur; hayâ kız çocuğu için birinci önceliktir; onun anne-babasına “Evet, hoşuma gitti, varırım” demesi çok tabiat dışıdır. Bu bugün bazıları için tabii olsa bile hakikat değişmez: Anne-babaya ya da bir başkasına gözünü dikip “Varırım” ya da “Varmam” demek arsızlıktan başka bir şey değildir. Bu yüzden kızın böyle hassas bir soruya sükût etmesi, kızararak utanıp çekip gitmesi – bunların hepsi kız çocuğunda kendiliğinden olur, düzenlenmesi imkânsızdır – işte bu rızanın alametidir. Delikanlıyla kızın bugün yaygınlaştığı gibi saatlerce konuşması aslında önemsiz bir olaydır. Çünkü bu konuşma hiçbir şeyi çözmez: Delikanlıyla kız birbirine eriyerek ne diye yemin ederlerse etsinler, ne diye anlaşırlarsa anlaşsınlar, bu sözlerin hayat boyunca asla gerçekleşmeden kalma ihtimalinin yüzde doksan dokuz virgül dokuz olduğu bir gerçektir. Zira şehvete esir gençler bu noktada kendilerini birbirlerine göstermekle meşgul olup yalanı yalana ekler dururlar. Yarın evlilik hayatında bütün safsataları akıllarından çıkıp birbirlerini boğmaya başlarlar. Zira terbiyenin ve soyun vasıfları çoğu zaman dilden dökülen güzel sözlere uymaz: Terbiyenin ve nesebin vasıfları kendini evlilik sürecinde gösterir. “Ümmet için çocuk doğuracağım!” diyen kız, doğurduğu çocuğu emzirmek istemeyebilir ya da “Sen bak” diye kocasının kucağına verebilir. “Seni başımın üstünde taşıyacağım”, diyen delikanlıcığın yarın karısını ayaklar altına alması işten bile değildir. “Ben temizliği severim! Ben temizlikle ikiz doğmuşum!” diyen kızın pis odalarda ve is basmış mutfaklarda bile uyuyabilen biri çıkması ihtimali yok değildir. Ve benzeri. Annesinin birkaç çocuğu dünyaya getirip ak yıkayıp ak taradığını gördüğü, yağ dökülse yalanacak kadar temiz bir evde büyüyen kız, türlü sözler etmeden de ümmet için doğurur ve tertemiz yaşar. Babasının annesine hürmet ettiğini gören delikanlı, şaşaalı vaatler vermeden de karısına hangi ölçüde muamele edeceğini bilir. Bu meselede bir sonuca varacak olursak, genç delikanlı ve kızların aile kurma amacıyla kendi başlarına yaptıkları görüşmeler, gereksiz yazışmaları, uzun uzadıya “romantizm” dolu gevezelikleri beş para etmez işlerdir. Aksine, bu onlara yalnızca zarar getirir: Düğünden sonra ne heyecan kalır, ne de birbirine soluk soluğa can atış. Zira onlar düğüne kadar hayâlarının çoğunu savurmuş, neredeyse bütün temiz duygularını yakıp yok etmiş olurlar. Artık birbirinden bıkmaları ya da başka ahlaka aykırı işlerle, edepsizliklerle meşgul olmaları da işten bile değildir.