ЖЕТИНЧИ БАП

ЖЕТИНЧИ БАП

ЭР-АЯЛ

Үчүнчү бөлүм

Эрдин ахлагы

Эркек үчүн эң биринчи маселе – эмне үчүн жашап жатканын чечип алуудан турат. Эгер бул маселе ишенимдүү жана бекем чечилбесе, кандай гана принцип жана адеп-ахлак эрежеси болбосун иштебейт. Эркек мусулман катары жашоону өзүнө тандап алган болсо, демек, Исламдын көрсөтмөлөрүнө ылайык бара турган мекени жөнүндө бекем токтомго ээ болушу талап кылынат, албетте. Эркек адам төмөнкү суроолордун жообун көп дегенде жигиттик курагында эле – үйлөнгөнгө чейин чечип алышы шарт. «Эмне үчүн жашап жатам? Жашоодогу негизги милдетим эмнеден турат?» «Кандай түрдө жашасам, туура болот?» – бул жерде сүйүктүү кесип тандоо, сүйүктүү өнөр ээлөө жана дагы кандайдыр бир сезимдер, турмуштук арман жана кыялдар балалыктан башка нерсе эмес экенин эркек адам олуттуу билиши зарыл. Адам баласы өзү каалагандай бардык материалдык максаттарга жетпей турганын түшүнүп жетүү – акылдуунун иши. «Өлгөндөн кийин абалым кандай болот?» Мадам ки, адам өлгөндөн кийин рухтар дүйнөсүнө өтөрүн, дароо бул дүйнөдөгү жашоосуна жараша азапка же ырахатка жолугарын билсе, бүт ааламдын иши бүтүп, кыямат кайым болгондо амалдардын эсеби шексиз анык экенин түшүнсө, жашоо планын ошого ылайыктоо – туура адамдын иши. Бул маселе бекем чечилгенден кийин, эркектин үй-бүлөдөгү экинчи мүнөзү – кызганыч жана ээлик ишеними: «Үй-бүлө меники. Аял меники. Балдар меники. Мен алар үчүн эки дүйнөдө тең жоопкермин. Үй-бүлөмдөгү ар бир окуя менин мойнумда – жакшылыгы да, жамандыгы да мага тиешелүү». Аял – Кудайдын эрге берген аманаты, бул аманатка эр ээлик кылат – аны колдон чыгарып албоого аракет кылат. Бул эң биринчи кезекте аялга талак сөзүн колдонбоо. Үйлөнгөндөн кийин талак сөзү сөздүктөн, ажырашууга болот деген ой акылдан чыгарылат. «Аял меники жана аны эч кимге бербейм» деген ой жүрөккө, нафска, акылга бекем орношот. Бул ой аркылуу аялга талак айтуу азгырыгы толугу менен жоголот. Талак айтылбаса, үй-бүлө кандай гана жер титирөөгө болбосун туруштук берет. Акмак аялдар «талагымды бер» деп кыйкырышы мүмкүн, алардын акмактыгына ээрчибөө, алардын бул акмакча талаптарын аткарбоо зарыл. Унутпоо шарт: аялды алдыңбы, ал сеники; ал өз атасынын үйүндө кандай тарбия алганын унут; эч качан сага даяр жетилген аял келбейт; сен аны жылдар бою аяп, ахлак жана акыл, зиректик жана туруктуулук жагынан кемелине жеткиресиң. Аялды айыптаба. Ал сага моюн сунушу үчүн да ушундай алсыз жаратылган. Эгер анын каталары көп болбосо, эмне үчүн сага баш ийиши керек? Кемтиктүүлөр кемтиги үчүн кемелдерге муктаж. Эркек адам суук кандуу жана салмактуу болот. Тилдөө жана жазалоо иштеринде такыр шашпайт. Аялдын айрым кемчиликтерине көз жумулат. Айтылбайт. Аялы менен абдан шайыр болуп кеткен учурларда да суук кандуулукту жана акылды жоготпогону жакшы – ошондо ашыкча сөз тилден чыкпайт. Эркек адам сыр сактоого милдеттүү. Ата-эненин да, ага-инилеринин да, туугандарынын да, аялдын да сырын сакташы шарт. Өз ата-энесинен, ага-инисинен, эже-карындашынан нааразы болуп, арыз кылуу акыры абдан чоң жоготууга алып барат: ошол учурдан баштап аял күйөөсүн өзү билбеген абалда тоотпой баштайт. Эркек алысты ойлойт – ар бир сөздүн, чечимдин жана иштин натыйжасын терең талдайт: «Азыр ушул сөздөн кийин кандай жооп (реакция) болот? Бул чечимди чыгаргандан кийин аны ишке ашырууга болобу? Бул иштин акыбетинде кандай натыйжа чыгат?» Ушул мааниде аял талап кылган нерселерге, сураган иштерге так жана бекем жооп бербегени, талаптардын баарын аткарбаганы, «ойлонуп көрөбүз» деп айтуу менен чектелгени максатка ылайык. Эркек аялдын каалоолоруна жараша убакытты түзбөйт, тескерисинче, өз шарты жана мүмкүнчүлүгүнөн улам, ахлак жана инсапка таянып убакытты тартипке салат: аял канча убакытта энесинин үйүнө барат; канча убакытта жаңы кийим кийет; канча убакытта ага гүл же ширинке белек кылынат; канча убакытта эс алуу үчүн бак-дарактуу жерлерге барылат – ушул сыяктуулардын баарын эр көзөмөлдөйт.

Аял башындагы эрди сезиши, эч качан өз алдынча чечим чыгара албасын билиши жана ошого жараша жашашы зарыл. Аял көңүлү каалаган нерсени тез колго киргизгиси келет; абалды эсепке алуу, шартка кароо эсине келбейт; көйгөйлөрдү чечүүдө үстүртөн гана карайт – бул өзгөчөлүктөрдү эркек билиши шарт. Аял ачууланса, толкунданса, жахилдик көрсөтсө, эркектин ошондой кылышы шарт эмес. Ортодогу көйгөй чатак, кордоо, уруш менен чечилбейт. Аялдын акылы каалоолору аткарылбагандыктан алсырап калса да, чатак учурунда эрдин ачуусун келтирүү үчүн атайылап кыңыр кылышы да ыктымал. Ошондуктан эрдин акылды жоготпогону, бейпилдикти жана тынчтыкты колдон чыгарбаганы туура иш. Ошондо аял алдындагы адамдын канчалык улуу экенин жана өзү анын алдында канчалык алсыз жана кичинекей экенин аңдап, моюн сунат. Эр талдоо жана ой жүгүртүү менен аялдын ой жүгүртүүсүн, акылын өстүрүшү зарыл. Бул үчүн өзү ушунчалык ойлуу, ошондой эле аялдын алдында сабырдуу болуп, жогорку даражада турушу талап кылынат. Эр өзү менен аялдын ортосундагы айырмачылыктарды билип алганы өзүнө пайда. Эр акылдуу, сабырдуу – аял акылды жоготуучу жана шашма. Эр ар бир сөздү ойлонуп сүйлөйт – аял ойлонбой сүйлөйт. Эр катасын моюнга алууга жөндөмдүү – аял катасын моюнга албайт. Эр бир тараптан келген сөзгө ишенбейт, айрыкча, аялдын бардык маалыматы туура эмес экенин билет, анткени аял заты мамилелерине жана кабарларына өз элесин, толкунун, жек көрүүсүн жана сүйүүсүн кошот – аял дээрлик ар бир кабарга чын-чынынан ишенет; атүгүл бири-бирине карама-каршы сөздөрдү да чын деп ойлойт; аялды сезимге байытылган нерселер – көз жаш, музыка жана ушул сыяктуулар тез ишендирет; уккан нерсесинин таасиринен чыга албай калат; укканын далил катары башкаларга да жеткире берет; күнөөлүү болсо да өзүн актай берет. Эр суроолорго шашпай жооп берет; ойлонуп пикир билдирет; иштерин салмактуулук менен аткарат – аял суроону укса эле болду, түшүнүшү да шарт эмес, жооп берет; пикир билдирүүдөн мурун да, кийин да дээрлик ойлонбойт; иштерин тез жана мактануу үчүн кылат. Эр бекем, күчтүү, боорукер, ырайымдуу – аял бекем күчтүн алдында ийилүүчү; максатка жетүү үчүн калп ойлоп таап, амал кылуучу; ырайым-шапаатты унутуп коюучу. Кээде башына кирип калган нерсени таштабайт. Аялдын негизги максаты – күйөөсүн өзүнө каратуу, күйөөнү таң калтыруу, андан мактоо угуу, эрден жылуулук жана мээримдүүлүк көрүү. Бул факторлорду түшүнүп, эр мактоону да, суктанууну да, жылуулук жана мээримдүүлүгүн да план менен жумшашы керек – чектен ашкан жумшактыктын натыйжасында аял эч кандай жакшы сөздү жана көңүл бурууну баалабай калат; өзү байкабай эрди урматтабай калууга өтүп кетет. Аялдын жанынан чыкпай отуруу, аны менен ар нерсени сүйлөшүү эрдин зыянына иштейт. Ар бир нерседе ченемди сактоо талап кылынат. Эр аялына чөнтөгүндөгү акчасы, ала турган айлыгы, таба турган кирешеси, карыздарынын өлчөмү, келечектеги пландары; сүйлөшкүчтүн (телефондун) ачкычы – коду; бара турган жери, достору жана ушул сыяктуу нерселер жөнүндө айтпаса, пайда гана табат. Анткени мындай маалыматтар аял кишинин ойлорун чаташтырат; ачуусу келген учурда кайсы сөздү айтып жатканын унутуп, эмне десе ошону айткан учурларында ушул нерселерди да базарга салып жиберет. Эр аялдын бардык сөздөрүнө көңүл бурат, бирок жооп бербейт. Бирок аялдын сөздөрүн эстеп калышы зарыл, анткени бул сөздөр аркылуу аялдын мүнөзү, табияты, ойлору кандай түргө ээ болуп жатканын, маанайы кандай өзгөрүп жатканын талдайт, ошого жараша көңүл буруу жана урмат көрсөтүү стратегиясын түзөт. Ошентип, эркек аялды толук башкарат; аялдын таасир чөйрөсүнө түшпөйт; аялынын сезимин жана акылын толугу менен өзүнө ылайыктайт; аялды таяныч же материалдык булак катары пайдаланбайт, башкача айтканда, анын иштешин, өзүнө материалдык жардам беришин талап кылбайт; аял ылай болсо, эркек – калып; калып кандай болсо, кыш ошондой түргө келет.

Кээде айрымдардын «аялга дем берүү керек» деген сөздөрүн же «улуу эркектин артында улуу аял турат» деген философиясын угуп калабыз; эр рухий жактан ушунчалык чыңдуу, акыл жагынан жетик, ахлак жагынан бекем болушу керек, анын бар болушу жана караштары аялга дем болсун; эр жакшы тарбия берсе, аял анын бутуна тушоо эмес, тескерисинче, улуу иштери үчүн жардамчы да болушу мүмкүн, бирок эрдин ошондо да өз даражасынан жана адеп-ахлак эрежелеринен чыгып кетүүгө акысы жок. Ар бир аял күйөөсүнүн буйруктарын аткарууга жөндөмдүү. Бир каршы чыгар, эки каршы чыгар; бирок эр шашпай, салмактуулук менен, өз оюнда жана буйругунда бекем туруп, уланта берсе, аял, албетте, эрге баш ийүүдөн башка чара таппайт. «Аялым мага баш ийбейт» деген эркектин сөзү эмес, аял эрдин бардык буйруктарын толук жана кемел аткара турган жөндөмгө ээ эмес да. Айрым чала иштерине үн катылбайт; аял ченемдүү кемчиликтери бар болгону менен аял. Эгер ал эр каалагандай кемчиликтен куру болсо, анда ал аял эмес, эр болуп калат да. Керектүү эмес жана көп ачуу эрдин абийирине терс таасир этет. Аялга орунсуз ачууланылбайт, тескерисинче, анын алсыздыгынан улам боорукердик менен мамиле кылынат. Эр аялына: «Сенин негизги милдетиң – үй-бүлөнү гүлдөтүү, көркөйтүү!» – деген идеяны сиңирүүдөн токтобошу шарт. Бүгүнкү күндүн аялдары дал ушундай тарбияга муктаж. Эр аялы жөнүндө энесинен же эже-карындашынан уккан мактоодон кубанып, арыздардан таарынбасын; алардын сөзүнө карап аялга мамилесин өзгөртпөсүн; же тескерисинче, аялдын сөзүнө таянып, ата-энесине, ага-инилерине, жеңелерине, эже-карындаштарына карата мамилеси, ойлору өзгөрбөсүн – эки тарап тең аял затына таандык; алардын баалоолору так жана ачык эле кемчиликтүү жана бир жактуу болуп, бардык ойлоруна аялдын сезимдик мамилеси жашырылган; ушул нерсеге эркек туткун болуп калбашы; ар бир абалды акыл менен талдап текшериши зарыл. Эр аялдын тизмесинин негизинде үй-тиричиликке базарлык кылат, бирок өзү жеке азык-түлүктүн эсебин алып жүрүүгө жоопкер – аял кишинин ысырапка жеңил карашы эч нерсе эмес; ашыкча тамак жасап бузуп алуу, таштандыга ыргытып жиберүү, күрүчкө курт түшүшүнө жол берүү сыяктуулар болбошу үчүн эркек базарлыктын ченемин жакшы өздөштүрсүн, анткени үй-тиричиликти ашкере мол кылуунун натыйжасында ысырап көбөйүп, үй-бүлө берекеден ажырашы мүмкүн.

Айрым эркектер аялдан иштөөнү талап кылып, аял тапкан акчаны эч тартынбай чөнтөгүнө салат имиш. Мындай эркектер эчак эле эрлердин тизмесинде жок. Аял эрге тийем деп, аялга тийген экен. Аял иштейм десе, Кудайга ибадатты, күйөөсүнө кызматты, балага тарбияны мыкты аткаргандан кийин, башка эркектерге же аялдарга баш ийбеген, өз алдынча аткарыла турган ишти кылганы туура болсо керек. Өз күйөөсүнө да, башка эркекке да баш ийүү анчалык деле логикалуу абал көрүнбөйт. Аял өмүр бою бир гана эркекке – өз жубайына баш ийип жашаса, ал чыныгы малика, ал чыныгы ханыша, ал эркин – азат аял, ал тектүү аял. Бирок өз күйөөсү калып, башкалардын буйрук-жарлыктарына көз каранды болуу, баарынан мурда, аялдын табиятына жана эрдин намысына туура келбей турганы жөнүндө ойлонуп көрүү керек окшойт. Эр-аял мадам ки бир жамаат болуп жашаса, алардын нике келишими менен түзүлгөн биримдиги Кудайдын алдында жазылган экен, эрдин аялга өз ордунда катаал, өз ордунда көңүл буруучу болушу табигый. Бул амалдар үчүн эрдин чебер саясатчы болушу талап кылынат. «Эрмин, бир үй-бүлөбүз» деп ар түрдүү адепсиздиктерди жана акмактыктарды кылбашы, кезеги келгенде өзүн тыйышы, бардык окуяга акыл жана ишеним, салмактуулук жана сабыр көзү менен карашы шарт. Аялдын катасын айтууда ширин сөздүү жана бекем болуу керек. Жумшактыктын артындагы бекемдик аялдын нафсисине жакпаса да, жүрөгүн суктандырат.

Аял узак убакыт күйөөсү менен жашаганда, анын акылы көбөйөт; зиректиги тереңдейт; жоопкерчиликти сезе баштайт; өзүмчүлдүктөн кутулат; акырындап нафсиси эмес, акылы үстөмдүк кыла баштайт; эрден таасирленүүнүн натыйжасында андан да акылдуу кеңештер, жүйөлүү сунуштар чыгат – бул нерсени эр көз жаздымда калтырбашы жана туура табылса, иш жүзүндө колдонушу мүмкүн. Эр «катаал болом» деп үй-бүлөнү караңгылык жана түнөк кылбасын; баарынын үнү өчкөн, баары бири-биринен тажаган бир жайга айлантпасын; ошондой эле «мээримдүү жана кең пейил болом» деп үй-бүлөнү цирк же маскарапозчулук үйү кылып койбосун – үй-бүлө тынч, мээрим-сүйүүгө толгон; адеп-ахлак өкүм сүргөн; баары бири-бирин сүйгөн; баары умтулган дарбаза болсун. Жыйынтыктап айтканда, эр – аялдын ээси, анын тарбиячысы, анын көзөмөлчүсү, анын досу; балага кандай этияттык менен мамиле кылса, аялга да ошондой мамиле кылышы туура; үй-бүлөнүн имаратын бекем кармоо дээрлик бардык жагынан эрге байланыштуу; эр бардык жоопкерчиликти мойнуна алат; чеберчилик жана ыкма; зиректик жана бекемдик; туруктуулук жана даанышмандык; саясат жана башкаруу менен аялды, акыр аягы, үй-бүлөнү кармап турат. Биз «эр аялды эркелетсин, белек берсин» деген турмуштук маселелерге токтолгон жокпуз, табиятында эрдик кемел түрдө бар болсо, бул ишти ар бир эркек өз зиректиги менен кыла берет, базарга салуунун кажети жок.

Акром МАЛИК