БОБИ ҲАФТУМ

БОБИ ҲАФТУМ

ЗАНУ ШАВҲАР

Фасли сеюм

Ахлоқи шавҳар

Барои мард масъалаи аз ҳама аввал — ҳал кардани он аст, ки барои чӣ зиндагӣ мекунад. Агар ин масъала боэътимод ва қатъӣ ҳал нашавад, ҳеҷ принсип ва қоидаи ахлоқӣ кор намекунад. Агар мард ҳамчун мусулмон зиндагӣ карданро барои худ интихоб карда бошад, пас, табиист, ки аз ӯ талаб карда мешавад, ки мувофиқи дастурҳои Ислом дар бораи манзили мақсуди худ қарори қатъӣ дошта бошад. Мард бояд ҷавоби саволҳои зеринро дертараш дар давраи ҷавонӣ — то зан гирифтан ҳал карда бошад. «Барои чӣ зиндагӣ мекунам? Вазифаи асосии ман дар ҳаёт аз чӣ иборат аст?» «Ба кадом шакл зиндагӣ кунам, дуруст мешавад?» — дар ин ҷо мард бояд ҷиддӣ донад, ки интихоби касби дӯстдошта, аз худ кардани ҳунари дӯстдошта ва боз ягон ҳиссиёт, армонҳо ва орзуҳои маишӣ ғайр аз кӯдакӣ чизи дигаре нестанд. Дарк кардани он ки одамизод ба ҳамаи мақсадҳои моддӣ чунон ки мехоҳад намерасад, кори оқил аст. «Пас аз марг аҳволам чӣ мешавад?» Модоме ки инсон медонад, ки пас аз марг ба олами арвоҳ мегузарад ва дарҳол мувофиқи ҳаёти ин дунё ба азоб ё роҳат рӯ ба рӯ мешавад, ва дарк мекунад, ки пас аз ба анҷом расидани кори тамоми олам ва барпо шудани қиёмат ҳисобу китоби амалҳо бешак аниқ аст, мувофиқ кардани нақшаи ҳаёт ба ин кори одами дуруст аст. Пас аз он ки ин масъала қатъиян ҳал шуд, хулқи дуюми мард дар оила — рашк ва эътимоди соҳибӣ аст: «Оила аз они ман аст. Зан аз они ман аст. Фарзандон аз они ман ҳастанд. Ман барои онҳо дар ҳар ду дунё ҷавобгар ва масъулам. Ҳар як ҳодисаи оилаам ба зиммаи ман аст — ҳам некиаш, ҳам бадиаш ба ман тааллуқ дорад». Зан амонати Худост, ки ба шавҳар дода шудааст; шавҳар соҳиби ин амонат аст — мекӯшад, ки онро аз даст надиҳад. Ин пеш аз ҳама ба зан ба кор набурдани лафзи талоқ аст. Пас аз зан гирифтан лафзи талоқ аз луғат ва андешаи «ҷудо шудан мумкин аст» аз ақл бароварда мешавад. Фикри «зан аз они ман аст ва ӯро ба ҳеҷ кас намедиҳам» дар дил, дар нафс, дар ақл қатъиян ҷой мегирад. Ба воситаи ин фикр васвасаи ба зан талоқ гуфтан комилан меравад. Агар талоқ гуфта нашавад, оила ба ҳар гуна заминҷунбӣ тоб меорад. Занони аҳмақ мумкин аст «талоқамро деҳ» гуфта дод зананд; набояд ба аҳмақиҳояшон пайравӣ кард, набояд ин талаботи аҳмақонаи онҳоро иҷро кард. Фаромӯш набояд кард: агар занро гирифтӣ, ӯ аз они туст; дар бораи он ки ӯ дар хонаи падараш чӣ гуна тарбия гирифтааст, фаромӯш кун; ҳеҷ гоҳ ба ту зани тайёри баркамол намеояд; ту ӯро солҳо боз бо эҳтиёт дар боби ахлоқу ақл, фаросату матонат ба камол мерасонӣ. Занро айбдор накун. Ӯ барои он ки ба ту итоаткор бошад, ҳамин гуна заифа офарида шудааст. Агар хатоҳояш бисёр намебуданд, барои чӣ бояд ба ту итоат кунад? Ноқисон аз сабаби ноқисиашон ба комилон муҳтоҷанд. Мард хунсард ва вазмин мешавад. Дар корҳои танбеҳ додан ва ҷазо додан ҳаргиз шитоб намекунад. Ба баъзе айбҳои зан чашм мепӯшанд. Гуфта намешавад. Ҳатто дар вақтҳое ки бо занаш бисёр хушҳолу хандон шуда меравад, хунсардӣ ва ақлро аз даст надодан хуб аст — он гоҳ гапи зиёдатӣ аз забон намебарояд. Мард маҷбур аст сир нигоҳ дорад. Ӯ бояд сирри падару модар, бародарон, хешовандон ва занро нигоҳ дорад. Аз падару модар, бародарон, хоҳарони худ нолидан ва шикоят кардан дар оқибат ба зиёни бисёр калон мебарад: аз ҳамон лаҳза зан худаш нафаҳмида, шавҳарашро писанд накарданро сар мекунад. Мард дурандеш аст — оқибати ҳар як сухан, қарор ва корро амиқ таҳлил мекунад: «Ҳоло пас аз ин гап чӣ ҷавоб (вокуниш) мешавад? Пас аз қабули ин қарор оё онро амалӣ кардан мумкин аст? Дар оқибати ин кор чӣ натиҷа ба бор меояд?» Ба ин маъно ба мақсад мувофиқ аст, ки ба чизҳое ки зан талаб мекунад, ба корҳое ки мепурсад, ҷавоби аниқ ва қатъӣ надиҳад, ҳамаи талаботро иҷро накунад, бо гуфтани «андеша мекунем» маҳдуд шавад. Мард вақтро мувофиқи хоҳишҳои зан ташаккул намедиҳад, балки аз шароит ва имкониятҳои худ бармеояд ва бо такя ба ахлоқ ва инсоф вақтро тартиб медиҳад: зан пас аз чӣ қадар вақт ба хонаи модараш меравад; пас аз чӣ қадар вақт либоси нав мепӯшад; пас аз чӣ қадар вақт ба ӯ гул ё ширинӣ тӯҳфа карда мешавад; пас аз чӣ қадар вақт барои истироҳат ба боғу роғҳо мераванд — ҳамаи инҳоро шавҳар назорат мекунад.

Зан бояд шавҳари болои сарашро ҳис кунад, донад, ки ҳеҷ гоҳ қарори мустақил қабул карда наметавонад ва мувофиқи ин зиндагӣ кунад. Зан мехоҳад чизеро ки дилаш хоҳад, зуд ба даст орад; ба ҳисоб гирифтани вазъият, ба шароит нигаристан ба ёдаш намеояд; дар ҳалли мушкилот танҳо сатҳӣ менигарад — мард бояд ин хусусиятҳоро донад. Агар зан асабӣ шавад, ба ҳаяҷон ояд, ҷоҳилӣ нишон диҳад, мард набояд чунин кунад. Мушкили миёна бо ҷанҷол, таҳқир, задуход ҳал намешавад. Агарчи ақли зан аз сабаби иҷро нашудани хоҳишҳояш заиф шуда бошад ҳам, эҳтимол дорад, ки ҳангоми ҷанҷол барои ба хашм овардани шавҳар қасдан ин корро кунад. Аз ин рӯ кори дуруст он аст, ки шавҳар ақлро гум накунад, оромӣ ва сокиниро аз даст надиҳад. Он гоҳ зан дарк мекунад, ки одами рӯбарӯяш чӣ қадар бузург аст ва худаш дар назди ӯ чӣ қадар заиф ва хурд аст, ва таслим мешавад. Шавҳар бояд бо таҳлил ва тафаккур тарзи фикрронӣ ва ақли занро инкишоф диҳад. Барои ин аз ӯ талаб карда мешавад, ки худаш он қадар фикрнок ва дар назди зан сабрнок бошад ва дар мақоми баланд истад. Барои шавҳар фоиданок аст, ки фарқҳои миёни худ ва занро донад. Шавҳар оқил, сабрнок аст — зан ақлро гумкунанда ва шитобкор. Шавҳар ҳар суханро андешида мегӯяд — зан наандешида мегӯяд. Шавҳар қодир аст хатояшро эътироф кунад — зан хатояшро эътироф намекунад. Шавҳар ба гапе ки аз як тараф меояд, бовар намекунад, бахусус, медонад, ки на ҳамаи ахбори зан дуруст аст, зеро зан ба муносибат ва хабарҳояш тасаввур, ҳаяҷон ва нафрату муҳаббати худро илова мекунад — зан қариб ба ҳар хабар бечунучаро бовар мекунад; ҳатто гапҳои ба ҳам зидро ҳам рост мепиндорад; занро чизҳои аз ҷиҳати эҳсосӣ бойшуда — ашк, мусиқӣ ва ба ин монанд зуд бовар мекунонанд; аз таъсири шунидааш баромада наметавонад; шунидаашро ҳамчун ҳуҷҷат ба дигарон ҳам расонида меравад; агар гунаҳкор бошад ҳам, худро сафед карда меравад. Шавҳар ба саволҳо бешитоб ҷавоб медиҳад; андешида фикр баён мекунад; корҳояшро бо вазминӣ иҷро мекунад — зан ҳамин ки саволро шунид, бас, фаҳмиданаш ҳам шарт нест, ҷавоб медиҳад; пеш аз фикр баён кардан ҳам, баъд аз он ҳам қариб намеандешад; корҳояшро зуд ва барои худнамоӣ мекунад. Шавҳар қатъӣ, қавӣ, шафқатманд, раҳмдил аст — зан дар баробари қувваи қатъӣ хам мешавад; барои расидан ба мақсад дурӯғ мебофад, макр мекунад; раҳму шафқатро фаромӯш мекунад. Баъзан чизеро ки ба сараш даромадааст, раҳо намекунад. Мақсади асосии зан — ром кардани шавҳар, ба ҳайрат овардани шавҳар, аз ӯ таъриф шунидан, аз шавҳар лутф ва меҳрубонӣ дидан аст. Ин омилҳоро дарк карда, шавҳар бояд ҳам таъриф, ҳам ҳайрат, ҳам лутфу меҳрубонии худро бо нақша харҷ кунад — дар натиҷаи мулоимии аз ҳад гузашта зан ҳеҷ гапи хуб ва илтифотро қадр намекунад; худаш бехабар ба беэҳтиромӣ ба шавҳар мегузарад. Аз пеши зан нахеста нишастан, бо ӯ дар бораи ҳар чиз гап задан ба зиёни шавҳар кор мекунад. Дар ҳама чиз риояи меъёр талаб карда мешавад. Агар шавҳар ба занаш дар бораи пули кисааш, моҳонае ки мегирад, даромаде ки меёбад, миқдори қарзҳо, нақшаҳои ояндааш; калиди гапгузар (телефон) — рамзаш; ҷое ки меравад, дӯстонаш ва ба ин монанд чизҳо нагӯяд, танҳо фоида мебинад. Зеро чунин маълумотҳо андешаҳои занро омехта мекунанд; дар вақти хашм фаромӯш карда, ки чӣ гап мезанад, дар вақтҳое ки ҳар чӣ ба забонаш ояд мегӯяд, ин чизҳоро ҳам ба бозор мебарорад. Шавҳар ба ҳамаи гапҳои зан эътибор медиҳад, аммо ҷавоб намедиҳад. Вале бояд суханони занро дар хотир нигоҳ дорад, зеро тавассути ин гапҳо таҳлил мекунад, ки хулқ, табиат, фикрҳои зан чӣ шакл гирифта истодаанд, кайфияташ чӣ гуна тағйир меёбад, ва мувофиқи он стратегияи илтифот ва эътибор нишон доданро тартиб медиҳад. Ҳамин тавр, мард занро пурра идора мекунад; ба доираи таъсири зан намеафтад; ҳиссиёт ва ақли занашро комилан ба худ мувофиқ мекунад; аз зан ҳамчун такягоҳ ё манбаи моддӣ истифода намекунад, яъне кор кардани ӯ, ба худ кӯмаки моддӣ расониданашро талаб намекунад; агар зан гил бошад, мард — қолиб аст; қолиб чӣ гуна бошад, хишт ҳамон шакл мегирад.

Баъзан гапҳои баъзеҳоро мешунавем, ки «ба зан далда додан лозим» ё фалсафаи онҳоро, ки «дар паси марди бузург зани бузург меистад»; мард бояд то он дараҷа рӯҳан бақувват, ақлан баркамол, ахлоқан матин бошад, ки ҳузур ва нигоҳҳояш барои зан далда бошанд; агар мард тарбияи хуб диҳад, зан на кишани пойи ӯ, балки барои корҳои бузургаш ёрдамчӣ ҳам шуда метавонад, вале мард дар ин ҳол ҳам ҳақ надорад аз мақом ва қоидаҳои ахлоқии худ берун равад. Ҳар зан қодир аст фармонҳои шавҳарашро иҷро кунад. Як бор исён мекунад, ду бор исён мекунад; вале агар шавҳар бешитоб, бо вазминӣ, дар фикр ва фармони худ устувор истода, давом диҳад, зан, албатта, ғайр аз итоат ба шавҳар чорае намеёбад. Гуфтани «занам ба ман итоат намекунад» гапи мард нест; охир, зан қобилияти пурра ва комил иҷро кардани ҳамаи фармонҳои шавҳарро надорад. Ба баъзе корҳои нимкорааш чизе гуфта намешавад; зан бо нуқсонҳои меъёриаш зан аст. Агар ӯ чунон ки шавҳар мехоҳад, аз нуқсон холӣ мебуд, он гоҳ ӯ зан не, мард мешуд-ку. Ғазаби нолозим ва бисёр ба обрӯи шавҳар таъсири манфӣ мерасонад. Ба зан беҷо ғазаб намекунанд, баръакс, аз заифагии ӯ бармеоянд ва бо шафқат муносибат мекунанд. Шавҳар бояд аз талқини ғояи «Вазифаи асосии ту — гул-гул шукуфондан ва обод кардани оила аст!» ба занаш бознаистад. Занони имрӯза ба маҳз чунин тарбия муҳтоҷанд. Шавҳар аз таърифе ки дар бораи занаш аз модар ё хоҳаронаш мешунавад, шод нашавад ва аз шикоятҳо наранҷад; мувофиқи гапи онҳо муносибаташро ба зан тағйир надиҳад; ё баръакс, бо такя ба гапи зан муомила ва андешаҳояш нисбат ба падару модар, бародарон, занони бародарон ва хоҳаронаш тағйир наёбад — ҳар ду тараф ба зинни зан мансубанд; баҳогузориҳои онҳо ба таври аниқ ва равшан нуқсондор ва якҷониба буда, дар ҳамаи фикрҳояшон муносибати эҳсосии зан пинҳон аст; мард набояд ба ин чиз асир афтад; бояд ҳар ҳолатро бо таҳлили ақл санҷад. Шавҳар барои рӯзғор аз рӯйи рӯйхати зан бозорӣ мекунад, вале худаш шахсан барои ҳисоби озуқаворӣ масъул аст — ба исроф сабук нигаристани зан ҳеҷ гап нест; барои он ки хӯрокҳои зиёдатӣ пухта вайрон кардан, ба партов партофтан, ба биринҷ кирм афтоданро роҳ додан ва ба ин монанд набошад, мард меъёри бозориро хуб аз худ кунад, зеро дар натиҷаи аз ҳад фаровон кардани рӯзғор исроф зиёд шуда, оила аз барака маҳрум шуданаш мумкин аст.

Мегӯянд, баъзе шавҳарон аз зан кор карданро талаб карда, пули ёфтаи занро бе дудилагӣ ба кис мезадаанд. Чунин шавҳарон кайҳо дар рӯйхати шавҳарон нестанд. Зан «ба шавҳар мебароям» гуфта, гӯё ба зан баромадааст. Агар зан хоҳад кор кунад, шояд ҷоиз бошад, ки пас аз хуб анҷом додани ибодати Худо, хизмати шавҳар ва тарбияи фарзанд коре кунад, ки дар он ба дигар мардон ё занон сар хам намекунад ва ба таври мустақил иҷро мешавад. Ҳам ба шавҳари худ ва ҳам ба марди дигар сар хам кардан чандон ҳолати мантиқӣ наменамояд. Агар зан дар тӯли умр танҳо ба як мард — ба завҷи худ сар хам карда зиндагӣ кунад, ӯ маликаи ҳақиқӣ, ӯ қироличаи ҳақиқӣ, ӯ ҳур — зани озод, ӯ асилзода аст. Вале ба назар мерасад, ки бояд андеша кард, ки шавҳари худро гузошта, мунтазири амру фармони дигарон истодан пеш аз ҳама ба табиати зан ва ба ҳамияти шавҳар мувофиқ намеояд. Модоме ки зану шавҳар ҳамчун ҷамоа зиндагӣ мекунанд ва иттифоқи онҳо, ки бо аҳди никоҳ баста шудааст, дар ҳузури Худо навишта шудааст, табиист, ки шавҳар нисбат ба зан дар ҷояш сахтгир ва дар ҷояш боилтифот бошад. Барои ин амалҳо аз шавҳар талаб карда мешавад, ки сиёсатмадори моҳир бошад. Шарт аст, ки «шавҳар ҳастам, як оила ҳастем» гуфта, беадабиҳо ва аҳмақиҳои гуногун накунад, дар вақташ худро нигоҳ дорад, ба ҳама воқеаю ҳодисаҳо бо чашми ақл ва эътимод, вазминӣ ва сабр нигарад. Дар гуфтани хатои зан бояд ширинсухан ва қатъӣ буд. Қатъияте ки дар паси мулоимист, агарчи ба нафси зан писанд наояд ҳам, дилашро мафтун мекунад.

Зан ҳар қадар бо шавҳараш муддати дароз зиндагӣ кунад, ақлаш зиёд мешавад; фаросаташ амиқ мегардад; ҳис кардани масъулиятро сар мекунад; аз худхоҳӣ халос мешавад; оҳиста-оҳиста на нафсаш, балки ақлаш болотар омаданро сар мекунад; дар натиҷаи аз шавҳар таъсир пазируфтан аз ӯ ҳам маслиҳатҳои оқилона, пешниҳодҳои асоснок мебароянд — шавҳар набояд инро аз назар дур дорад ва агар ҷоиз донад, метавонад дар амал татбиқ кунад. Шавҳар «сахтгир мешавам» гуфта, оиларо зимистону зулмат накунад; ба маконе ки овози ҳама хомӯш шудааст, ҳама аз якдигар безор шудаанд, табдил надиҳад; инчунин «меҳрубону фарохдил мешавам» гуфта, оиларо ба сирк ё масхарахона табдил надиҳад — оила даргоҳе бошад ором, пур аз меҳру муҳаббат; ки дар он одобу ахлоқ амал мекунад; ҳама якдигарро дӯст медоранд; ҳама ба сӯи он талош мекунанд. Хулоса, шавҳар соҳиби зан, мураббии ӯ, нозири ӯ, дӯсти ӯст; бо кӯдак чӣ гуна боэҳтиёт муомила кунад, бо зан ҳамин тавр муомила карданаш ҷоиз аст; мустаҳкам нигоҳ доштани бинои оила қариб аз ҳама ҷиҳат ба шавҳар вобаста аст; шавҳар тамоми масъулиятро ба дӯш мегирад; бо устодию тадбир, фаросату қатъият, матонату ҳикмат, сиёсату риёсат занро ва дар ниҳоят, оиларо нигоҳ медорад. Мо ба масъалаҳои маишӣ, ки шавҳар занро ноз диҳад, тӯҳфа диҳад, таваққуф накардем; агар дар табиати ӯ мардӣ ба шакли комил мавҷуд бошад, ҳар мард ин корро бо фаросати худ мекунад, ба бозор баровардан шарт нест.

Акром МАЛИК