YEDİNCİ BÖLÜM

YEDİNCİ BÖLÜM

KARI-KOCA

Üçüncü Fasıl

Kocanın ahlakı

Erkek için en birinci mesele, ne için yaşadığını halletmekten ibarettir. Eğer bu mesele güvenilir ve kesin bir şekilde halledilmezse, hiçbir ilke ve ahlaki kural işe yaramaz. Erkek Müslüman olarak yaşamayı kendine seçmişse, demek ki İslam'ın gösterdiklerine uygun olarak varacağı menzil hakkında kesin bir karar sahibi olması gerekir, tabii. Erkek kişi aşağıdaki soruların cevabını en geç delikanlılık döneminde — evleninceye kadar — halletmiş olmalıdır. “Ne için yaşıyorum? Hayattaki asıl vazifem nedir?” “Nasıl yaşarsam doğru olur?” — burada sevdiği mesleği seçmenin, sevdiği zanaatı edinmenin ve daha birtakım duyguların, gündelik hasret ve hayallerin çocukluktan başka bir şey olmadığını erkek kişi ciddiyetle bilmelidir. Âdemoğlunun kendi istediği gibi bütün maddi amaçlarına ulaşamayacağını kavramak akıllının işidir. “Ölümden sonra hâlim ne olacak?” Madem ki insan öldükten sonra ruhlar âlemine geçeceğini, hemen bu dünya hayatına uygun olarak azaba ya da rahata kavuşacağını biliyor, bütün âlemin işi bitirilip kıyamet koptuğunda amellerin hesabının şüphesiz kesin olduğunu kavrıyorsa, hayat planını buna göre yapmak aklı başında insanın işidir. Bu mesele kesin olarak halledildikten sonra erkeğin ailedeki ikinci hasleti, kıskançlık ve sahiplik inancıdır: “Aile benimdir. Karım benimdir. Çocuklar benimdir. Ben onlar için iki dünyada da sorumlu ve mesulüm. Ailemdeki her olay benim boynumadır — iyiliği de kötülüğü de bana aittir.” Kadın Allah'ın kocaya verdiği emanettir; bu emanete koca sahip çıkar — onu elden kaçırmamaya çalışır. Bu, her şeyden önce kadına talak lafzını kullanmamaktır. Evlendikten sonra talak lafzı lügatten, ayrılmak mümkündür düşüncesi akıldan çıkarılır. Karım benimdir ve onu kimseye vermem düşüncesi kalbe, nefse, akla kesin olarak yerleşir. Bu düşünce sayesinde kadına talak söyleme vesvesesi tamamen gider. Talak söylenmezse aile her türlü depreme dayanır. Ahmak kadınlar “boşa beni” diye bağırabilirler; onların ahmaklıklarına uymamak, bu ahmakça taleplerini yerine getirmemek gerekir. Unutmamak şarttır ki kadını aldınsa o senindir; onun kendi babasının evinde nasıl bir terbiye aldığını unut; sana hiçbir zaman hazır, olgun bir kadın gelmez; sen onu yıllar boyunca özenle ahlak ve akıl, feraset ve metanet bakımından kemale erdirirsin. Kadını suçlama. O, sana itaatkâr olsun diye de böyle zayıf yaratılmıştır. Eğer hataları çok olmasaydı, sana neden itaat etsin? Eksikler, eksiklikleri yüzünden kâmillere muhtaçtır. Erkek kişi soğukkanlı ve ağırbaşlı olur. Azarlama ve cezalandırma işlerinde asla acele etmez. Kadının bazı kusurlarına göz yumulur. Söylenmez. Karısıyla çok neşelendiği zamanlarda bile soğukkanlılığı ve aklı kaybetmemek iyidir — o zaman fazla söz dilden çıkmaz. Erkek kişi sır saklamak zorundadır. Anne-babasının da, kardeşlerinin de, akrabalarının da, karısının da sırrını saklaması şarttır. Kendi anne-babasından, kardeşlerinden, kız kardeşlerinden yakınıp şikâyet etmek sonuçta çok büyük bir kayba götürür: o andan itibaren kadın, kendisi farkında olmadan kocasını hafife almaya başlar. Erkek uzağı düşünür — her sözün, kararın ve işin sonucunu derinlemesine tahlil eder: “Şimdi bu sözden sonra nasıl bir cevap (tepki) gelecek? Bu kararı verdikten sonra onu uygulamak mümkün mü? Bu işin sonunda nasıl bir netice çıkacak?” Bu anlamda kadının talep ettiği şeylere, istediği işlere net ve kesin cevap vermemesi, taleplerin hepsini yerine getirmemesi, “düşünürüz” demekle yetinmesi amaca uygundur. Erkek zamanı kadının isteklerine göre şekillendirmez; bilakis kendi şartlarından ve imkânlarından hareketle, ahlak ve insafa dayanarak zamanı düzenler: kadın ne kadar zamanda bir annesinin evine gider; ne kadar zamanda bir yeni elbise giyer; ne kadar zamanda bir ona çiçek ya da tatlı hediye edilir; ne kadar zamanda bir dinlenmek için bağa bahçeye gidilir — bunların hepsini koca denetler.

Kadın başındaki kocayı hissetmeli, hiçbir zaman bağımsız karar veremeyeceğini bilmeli ve buna göre yaşamalıdır. Kadın gönlünün çektiği şeyi hemen elde etmek ister; durumu hesaba katmak, şartlara bakmak aklına gelmez; sorunları çözerken yalnızca yüzeysel bakar — bu özellikleri erkeğin bilmesi şarttır. Kadın sinirlenirse, heyecana kapılırsa, cahillik ederse, erkeğin de öyle yapması şart değildir. Aradaki sorun kavga, hakaret, dövüşle çözülmez. Kadının aklı istekleri yerine getirilmediği için zayıflamış olsa bile, kavga anında kocanın öfkesini kabartmak için inatlaşması da ihtimal dışı değildir. Bu yüzden kocanın aklını kaybetmemesi, huzurunu ve sükûnetini elden bırakmaması doğru bir iştir. O zaman kadın karşısındaki insanın ne kadar büyük, kendisinin ise onun önünde ne kadar zayıf ve küçük olduğunu idrak ederek teslim olur. Koca tahlil ve tefekkürle kadının düşünüşünü, aklını geliştirmelidir. Bunun için kendisinin de o kadar düşünceli ve kadın karşısında sabırlı olup yüksek bir makamda durması gerekir. Kocanın kendisiyle kadın arasındaki farkları öğrenmesi kendi yararınadır. Koca akıllı, sabırlıdır — kadın aklını kaybeden ve acelecidir. Koca her sözü düşünerek söyler — kadın düşünmeden söyler. Koca hatasını kabul etmeye kadirdir — kadın hatasını kabul etmez. Koca tek taraftan gelen söze inanmaz; özellikle kadının bütün haberlerinin doğru olmadığını bilir, çünkü kadın kısmı ilişkilerine ve haberlerine kendi hayalini, heyecanını, nefretini ve muhabbetini katar — kadın neredeyse her habere tamamen inanır; hatta birbirine zıt sözleri bile doğru sanır; kadını duygu yüklü şeyler — gözyaşı, müzik ve benzerleri — çabucak inandırır; duyduğunun etkisinden çıkamaz; duyduğunu belge gibi başkalarına da aktarıp durur; suçlu olsa bile kendini haklı çıkarıp durur. Koca sorulara acele etmeden cevap verir; düşünerek fikir bildirir; işlerini ağırbaşlılıkla yapar — kadın soruyu duydu mu yeter, anlaması bile şart değil, cevap verir; fikir bildirmeden önce de sonra da neredeyse hiç düşünmez; işlerini hızlı ve övünmek için yapar. Koca kararlı, güçlü, şefkatli, merhametlidir — kadın kararlı güç karşısında eğilen; amaca ulaşmak için yalan uydurup hile yapan; merhamet ve şefkati unutuverendir. Bazen kafasına giren şeyi bırakmaz. Kadının asıl amacı kocasını büyülemek, kocasını hayran bırakmak, ondan övgü işitmek, kocadan lütuf ve şefkat görmektir. Bu etkenleri kavrayarak koca övgüsünü de, hayranlığını da, lütuf ve şefkatini de planlı bir şekilde harcamalıdır — haddini aşan yumuşaklık neticesinde kadın hiçbir güzel sözü ve iltifatı takdir etmez olur; kendisi farkında olmadan kocaya saygısızlık etmeye geçer. Kadının yanından ayrılmadan oturmak, onunla her şeyi konuşmak kocanın aleyhine işler. Her şeyde ölçüye uyulması gerekir. Koca karısına cebindeki parayı, alacağı maaşı, kazanacağı geliri, borçlarının miktarını, gelecekteki planlarını; telefonunun şifresini — kodunu; gideceği yeri, dostlarını ve buna benzer şeyleri söylemezse yalnızca fayda görür. Çünkü bu tür bilgiler kadının düşüncelerini karıştırır; öfkelendiği zaman hangi sözü söylediğini unutup ağzına geleni söylediği anlarda bu şeyleri de pazara döküverir. Koca kadının bütün sözlerine dikkat eder, ama cevap vermez. Fakat kadının sözlerini aklında tutmalıdır, çünkü bu sözler aracılığıyla kadının ahlakının, tabiatının, düşüncelerinin nasıl bir şekil aldığını, ruh hâlinin nasıl değiştiğini tahlil eder, buna göre iltifat ve ilgi gösterme stratejisini kurar. Böylece erkek kadını tamamen yönetir; kadının etki alanına düşmez; karısının duygularını ve aklını tamamen kendine uydurur; kadından dayanak ya da maddi kaynak olarak yararlanmaz, yani onun çalışmasını, kendisine maddi yardım etmesini talep etmez; kadın çamursa, erkek kalıptır; kalıp nasılsa, tuğla da o şekli alır.

Bazen bazılarının kadına destek vermek gerekir dediğini ya da büyük erkeğin arkasında büyük bir kadın durur felsefesini işitiriz; koca öyle ruhen sağlam, aklen olgun, ahlaken metin olmalıdır ki varlığı ve bakışları kadına destek olsun; koca iyi terbiye verirse, kadın onun ayağına köstek değil, aksine büyük işleri için yardımcı da olabilir; fakat koca bu durumda bile kendi makamından ve ahlaki kurallarından çıkmaya hakkı olan biri değildir. Her kadın kocasının emirlerini yerine getirmeye kadirdir. Bir isyan eder, iki isyan eder; ama koca acele etmeden, ağırbaşlılıkla, kendi fikrinde ve emrinde kararlı durarak devam ederse, kadın elbette kocaya boyun eğmekten başka çare bulamaz. “Karım bana boyun eğmiyor” demek erkek sözü değildir; kadın kocanın bütün emirlerini tam ve kusursuz yerine getirecek kabiliyete sahip değildir ki. Bazı yarım işlerine ses çıkarılmaz; kadın, ölçülü kusurlarıyla birlikte kadındır. Eğer o, kocanın istediği gibi kusursuz olsaydı, o zaman kadın değil, erkek olurdu. Gereksiz ve aşırı öfke kocanın itibarını olumsuz etkiler. Kadına yersiz öfkelenilmez; aksine onun zayıflığından hareketle şefkatle yaklaşılır. Koca karısına: “Senin asıl vazifen aileyi çiçeklendirmek, mamur etmektir!” — fikrini aşılamaktan vazgeçmemelidir. Bugünün kadınları işte böyle bir terbiyeye muhtaçtır. Koca karısı hakkında annesinden ya da kız kardeşinden işittiği övgüden sevinip şikâyetlerden incinmesin; onların sözüne bakarak kadına karşı tavrını değiştirmesin; ya da tersine, kadının sözüne dayanarak anne-babasına, kardeşlerine, yengelerine, kız kardeşlerine karşı muamelesi, düşünceleri değişmesin — iki taraf da kadın kısmındandır; onların değerlendirmeleri açık seçik kusurlu ve tek taraflı olup bütün fikirlerinde kadının duygusal tavrı gizlidir; erkeğin işte bu şeye esir düşmemesi, her durumu akıl tahliliyle incelemesi gerekir. Koca karısının listesine göre ev için alışveriş yapar, ama yiyeceklerin hesabını bizzat kendisi tutmakla mesuldür — kadın kişinin israfa hafif bakması hiç de şaşılacak bir şey değildir; fazla yemek yapıp bozdurmak, çöpe atmak, pirinçlere kurt düşmesine yol açmak gibi şeyler olmasın diye erkek alışverişin ölçüsünü iyi öğrensin; çünkü ev ihtiyaçlarını gereğinden bol tutmak neticesinde israf artıp aile bereketten mahrum kalabilir.

Bazı kocalar kadından çalışmasını talep edip kadının kazandığı parayı hiç tereddüt etmeden cebe atarmış. Böyle kocalar çoktan kocalık listesinde yoktur. Kadın kocaya varayım derken bir kadına varmış meğer. Kadın çalışmak isterse, Allah'a ibadeti, kocaya hizmeti, çocuğa terbiyeyi hakkıyla yaptıktan sonra başka erkeklere ya da kadınlara boyun eğmeyeceği, bağımsız şekilde yapılan bir işi yapması caiz olsa gerek. Hem kendi kocasına hem başka bir erkeğe boyun eğmek pek de mantıklı bir durum görünmüyor. Kadın ömrü boyunca tek bir erkeğe — kendi eşine boyun eğerek yaşıyorsa, o gerçek melike, o gerçek kraliçe, o hür — özgür kadındır, o asilzadedir. Fakat kendi kocası dururken başkalarının emir ve fermanlarını beklemenin her şeyden önce kadının tabiatına ve kocanın hamiyetine uymadığını düşünmek gerekir gibi görünüyor. Karı-koca madem ki bir topluluk olarak yaşıyorlar, nikâh ahdiyle kurulan birliktelikleri Allah'ın huzurunda yazılmıştır; kocanın kadına yerinde sert, yerinde iltifatlı olması tabiidir. Bu uygulamalar için kocanın usta bir siyasetçi olması gerekir. Kocayım, bir aileyiz diyerek türlü edepsizlikler ve ahmaklıklar yapmaması, yeri geldiğinde kendini tutması, her olaya akıl ve güven, ağırbaşlılık ve sabır gözüyle bakması şarttır. Kadının hatasını söylerken tatlı dilli ve kararlı olmak gerekir. Yumuşaklığın ardındaki kararlılık kadının nefsine hoş gelmese de kalbini büyüler.

Kadın uzun zaman kocasıyla yaşadıkça aklı artar; feraseti derinleşir; sorumluluğu hissetmeye başlar; bencillikten kurtulur; yavaş yavaş nefsi değil, aklı üstün gelmeye başlar; kocadan etkilenmesi neticesinde ondan da akıllıca öğütler, makul teklifler çıkar — koca bu şeyi gözden kaçırmamalı ve uygun bulunursa uygulamaya koyabilir. Koca sert olacağım diye aileyi karanlık ve zulmet yapmasın; herkesin sesinin kesildiği, herkesin birbirinden bıktığı bir mekâna çevirmesin; aynı şekilde şefkatli ve geniş yürekli olacağım diye aileyi sirk ya da maskarahane yapmasın — aile huzurlu, sevgi ve muhabbetle dolu; edep ve ahlakın hüküm sürdüğü; herkesin birbirini sevdiği; herkesin can attığı bir dergâh olsun. Sözün özü, koca kadının sahibi, onun mürebbisi, onun denetçisi, onun dostudur; çocuğa nasıl dikkatli muamele ederse, kadına da öyle muamele etmesi yerindedir; ailenin binasını sağlam tutmak neredeyse her yönden kocaya bağlıdır; koca bütün sorumluluğu omzuna alır; ustalık ve tedbir; feraset ve kararlılık; metanet ve hikmet; siyaset ve riyasetle kadını, nihayetinde de aileyi ayakta tutar. Biz koca kadını şımartsın, hediye versin gibi gündelik meselelere değinmedik; tabiatında kocalık kâmil şekilde mevcutsa, bu işi her erkek ferasetiyle yapar gider, pazara dökmeye gerek yok.

Akrom MALIK