СЕГИЗИНЧИ БАП

СЕГИЗИНЧИ БАП

КАЙЫН ЖУРТ

Биринчи бөлүм

Жалпы маселелер

Совет доорунда эски баалуулуктарды талкалап салуу үчүн системалуу жана максаттуу иштер жүргүзүлдү. Эң биринчи бута үй-бүлө болчу. Үй-бүлө тарап кетсе, болду, шайтан муратына жетери анык. Бул үчүн төмөнкү иштерге басым жасалды: 1. Баланы ата-энеден ажыратып алуу. Мүмкүн болсо, баланы ата-энеге каршы, тоотпогон рухта чоңойтуу. Бул үчүн «аялдарга азаттык, чыгыш аялдарына эркиндик беребиз» деген ураан менен аларды гүя «чынжырдан куткарышты» да, талааларга ыргытышты, заводдордо күңдөй иштетишти, тракторлорду айдатышты жана аялдарды рак жана башка айыкпас ооруларга кабылтып өлтүрүштү. Мунун баарын баатырдык катары көрсөтүштү. Төрөгөн аялдарды талаада иштетип өлтүрүп жатып, ымыркайларын ясли деп аталган жерлерде сакташты. Чынында, аял төрөр замат баласын өзүнчө алып, бардык энелердин саалган сүттөрүн аралаштырып берип, наристелерди эмчектеш эже-ини, ага-карындаш да кылышкан. Өз энесинин сүтүн эмбеген ымыркай яслиде суук мамиле астында энесиз өстү; хандыктар доорунда болбогон балдар үйлөрү жана балдар түрмөлөрү пайда болду; кийин бала мектепте ата-энеден ажырап «окуду», башкача айтканда, күзүндө жана жазында балдар кул катары талаага пахтага жиберилди; мектепте кудайсыздык жана мындан тышкары адамгерчиликке жат бир топ идеялар сиңирилди жана башкалар. Ошентип, акырындап балдар ата-энесине баш ийбеген болуп калышты. Алар замандын билерманы, ата-энелер болсо артта калган катары көрсөтүлдү; айрыкча, бул идеялар адабий чыгармаларда, спектаклдерде жана кинолордо негизги планда сунушталды. Бири-бирин сүйгөн жаштар алдыңкы катмар, аларды түшүнбөгөн ата-энелер гүя аң-сезимсиз болчу, айрыкча, бул абалдын элементтери «Махаллада дуу-дуу кеп» тасмаларында көзгө урунат. 2. Жаңы үй-бүлөлөрдү кайын ата менен кайын энесиз жашатуу, келин менен кайын эненин ортосуна араздык салып, түбөлүк душмандык маанайын калыптандыруу. «Келиндер көтөрүлүшү» спектаклинде бул абал чагылдырылды; автор маселеге өтө этияттык менен мамиле кылган, улуу жазуучу баалуулуктарга болгон чабуулду өкүнүч жана пушайман менен ачуу күлкү, көз жаштуу күлкү аркылуу көрсөткөндөй сезилет мага. Айрыкча, гезиттерде кайын энелердин зулум деп аталышы, үй-бүлөлөрдүн жеке ишине кийлигишүү, уулдардын баары аялдарынын сөзүнө кирип, өздөрүн өстүргөн энелерине каршы чыгышы, Фармонбибидей даанышман эненин, үй-бүлөсүнүн, перзенттеринин биримдиги үчүн жанын пида кылган эненин жүрөгүндө ойгонгон оору күлкү кейпинде тартылган трагедиядай көрүнөт мага. Азербайжандыктардын «Кайын эне» тасмасында болсо кайын эненин зулум жана коркок катары көрсөтүлүшү, келин тарабынан оюнга айлантылышы жана башкалар чынында эски баалуулуктардын тамыры менен кошо жулунуп жатканынын көрүнүшү болчу. Бул кинолордогу деталдар жана идеялар кийинчерээк көз карандысыздык доорунда жазылган «Суперкайын эне» сыяктуу сахналык чыгармаларда да кайталанды. 3. Ата-энелердин жана кайын ата-кайын энелердин өз перзенттерине жана келиндерине кайдыгер жана бейкапар болушуна жетишүү. Көптөгөн адабий чыгармаларда, мисалы, «Абийир дарысы» сыяктуу пьесаларда заманбап ата-энелер балдарынын эркин чечимдерин «урматташат», бирок көңүл бура турган жагы мындай: жазуучуларыбыз ата-эненин тарбиясы жана кайдыгерлигинин натыйжасында балдардын рухий таянычсыз калып жатканын ар кандай түрдө көрсөтүп бере алышты. Заманбаптык бети пардасы астында улууларды кичүүлөрдөн ажыратуунун натыйжасы жакшы болуп жаткан жок – максатсыздык, идеясыздык, маанисиздиктин натыйжасында адамдарды терең көңүл чөгүү, кайгы, азгырык каптап алууда; кантип жашоо керек деген суроонун жүйөлүү жообу акылдардан учуп кетти; классикалык формалар, айрыкча, келиндин кайын эне менен жашашы гүя акылсыздык, зулум деп түшүнүлүүдө. Бирок келиндин кайын эненин кызматында жашашы – бул теңдеши жок турмуштук бир жашоо системасы.

Келин, эгер шарт-жагдай көтөрсө, өзү небере көргөнгө чейин кайын эненин жанында болсо, максатка жетилмек. Бул формада төмөнкүдөй мыкты жактар бар: 1. Кайын эне өмүр бою чогулткан тажрыйбаларын келинге калтырат. 2. Келин так күн тартибине ээ болуп, так жана калыптанган эрежелерди өздөштүрөт, бул – эрте ойгонуу; үй-бүлө үчүн эртең мененки, түшкү, кечки тамак даярдоо; бир убакта үй-бүлөнүн чогулуп тамактанышы; ашпозчулуктун, тазалыктын, тигүү-бычуунун сырларын кайын энеден өздөштүрүү; күйөөсүнүн башын оорутууга убактысы калбай, чоңоюп, жашоонун бетине тике карап, акыл топтоо – мунун баары кайын эненин кызматында колго киргизилет. 3. Балдар чоң ата менен чоң эненин тарбиясын алышат. Алар дене эмгегинен бир топ колу бошогондуктан балдардын илими, агартуусу, дүйнө таанымы менен алектенишет. 4. Баарында нафс бар, айрыкча, аялдын нафсиси козголоңду көбүрөөк жакшы көрөт; кайын энеге ийилүү келиндин нафсисин тарбиялайт; кайын эненин көңүлүнө жол табуу ал үчүн жашоо сабагы болот. Келин нафсисине каршы жүрүүнү үйрөнөт; ага кайын эненин бийлиги жакпаса да, эртең мунун мөмөсүн көрөт. Кайын энелүү келин – кадырлуу келин; кайын энесиз келин – маскара келин. 5. Кайын энелүү үй – берекелүү үй. Уул тапканын атасына берсе, ата менен эне макулдашып бөлүштүрүшөт, бул эң жакшы бөлүштүрүү болуп, керектүү нерселерге гана чыгым кылынат, натыйжада, үй-бүлөнүн кору чыңдуу турат. Анткени жашы улгайган кайын ата-кайын эне каржылык жактан чоң тажрыйбага ээ, алар ар бир нерсеге кызыга бербейт; керектүү нерселерди гана сатып алышат, демек, ашыкча акча чогулат, керектүү жерлерге план менен багытталат – үйлөр салынат, унаалар алынат жана башкалар. Жалпысынан алганда, бир короодо бир нече уулдун жана келиндердин – абысындардын жашашы бир топ пайда алып келет. Адатта, келиндер күйөөсүнө айтып, «бөлүнүп чыгалы» деп кулак-мээсин жеп коюшу мүмкүн. Уул да аялдын айласына алданып, акырындап кобурап, бөлүнүп чыгуу үчүн ата-энеден уруксат алышы да ыктымал. Бирок бул анчалык акталчу иш эмес. Убагы келсе, ата-эне «эми чыгыңар» дейт. Ошентсе да, ата-эненин койнунда жашоо – эң туура чечим. Албетте, жаштардын «өзүнчө жашайлы, көз карандысыз болоолу» дегенинде да өзүнө жараша негиздер бар. Кээде кайын ата-кайын эне тарабынан чектен ашуулар болушун четке кагууга болбойт. Бирок сабыр жана шүгүр баарынан жакшы. Бөлүнүп чыгып табыла турган нерсенин баары – жоготуу. Кайын эне менен бирге жашап, гүя жоготула турган нерсенин баары – табыш. Бүгүн урпактарыбызды сактап калууну кааласак, ушул коргонго кайтышыбыз шарт. Бул коргондо ар ким өз милдетин аткарсын. Антпесе, бүт жер жүзүн жутуп жаткан уятсыздык жана зулум, тексиздик жана көңүл чөгүүнүн ажыдаарына жем болуп кетебиз. Жыйынтыктасак, биздин айткыбыз келген сөз мындай – кемел үй-бүлө – кайын ата-кайын эне, уулдар жана келиндер чогуу жашаган үй-бүлө. Бул үй-бүлө чындап эле кемел болушу үчүн айрым адеп-ахлак эрежелерин сактоо зарыл, бул тууралуу кийинки бөлүмдөрдө токтолобуз.

Акром МАЛИК